JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
486
486
486
486
YAPONIYA TAJRIBASI ASOSIDA O‘ZBEKISTON TA’LIMIDA
EKOLOGIK MADANIYATNI SHAKLLANTIRISH
Rayimova Nigina Bobo-nazarovna
Buxoro muhandislik- texnologiya instituti doktoranti
(O‘zbekiston)
+998906113033
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada Yaponiyaning ekologik ta’lim sohasidagi ilg‘or tajribasi tahlil
qilinib, uni O‘zbekiston ta’lim tizimida ekologik madaniyatni shakllantirishda qo‘llash
imkoniyatlari o‘rganilgan. Maqolada ekologik madaniyat tushunchasi, uning tarkibiy
qismlari, Yaponiyadagi amaliy yondashuvlar va O‘zbekistondagi mavjud holat tahlil
etiladi..
Kalit so‘zlar:
Ekologik madaniyat, ekologik ta’lim, Yaponiya tajribasi,
O‘zbekiston ta’lim tizimi, barqaror rivojlanish, ekologik tarbiya, atrof-muhitni
muhofaza qilish.
АННОТАЦИЯ
В данной статье анализируется передовой опыт Японии в области
экологического образования и исследуются возможности его применения в
системе образования Узбекистана для формирования экологической культуры.
Рассматриваются понятие экологической культуры, её составляющие,
практические подходы в Японии и текущее состояние в Узбекистане. Автором
предложены конкретные рекомендации по совершенствованию экологического
образования в стране.
Ключевые слова :
Экологическая культура,
екологическое образование
,
oпыт Японии
,
cистема образования Узбекистана
,
yстойчивое развитие
ANNOTATION
This article analyzes Japan’s advanced experience in the field of environmental
education and explores its applicability in the Uzbek education system to foster
environmental culture. The paper discusses the concept and components of
environmental culture, Japan's practical approaches, and the current state of
environmental
education
in
Uzbekistan.
The
author
proposes
specific
recommendations for improving environmental education in the country.
Keywords:
Environmental culture,
environmental education
,
Japan’s experience
,
education system of Uzbekistan
,
sustainable development
,
environmental upbringing
,
environmental protection
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
487
487
487
487
Kirish
Bugungi kunda atrof-muhit muhofazasi va ekologik muvozanatni saqlash global
miqyosda dolzarb masalaga aylanib bormoqda. Aholining ekologik ongini
shakllantirish va ekologik madaniyatini yuksaltirishda ta’lim tizimi hal qiluvchi o‘rinni
egallaydi. Ayniqsa, bolalikdan boshlab tabiatga ehtiyotkorlik bilan munosabatda
bo‘lishni o‘rgatish, yosh avlodni ekologik jihatdan yetuk shaxs sifatida tarbiyalash
zarurdir.
Yaponiya – ekologik madaniyatni shakllantirishda ulkan yutuqlarga erishgan
davlat sifatida e’tirof etiladi. U yerda ekologik tarbiya faqat darsliklarda emas, balki
amaliy faoliyat va ijtimoiy hayot bilan uyg‘un holda olib boriladi. Ushbu maqolada
Yaponiyaning ekologik ta’limdagi ilg‘or tajribasi tahlil qilinadi va O‘zbekiston
sharoitida uni tatbiq etish imkoniyatlari o‘rganiladi.
Asosiy qism
1.
Yaponiyada ekologik ta’lim tizimi
Yaponiya ekologik muammolarni hal qilish va ekologik ongni rivojlantirish
borasida dunyodagi yetakchi davlatlardan biri hisoblanadi. Mamlakatda ekologik
ta’lim davlat siyosati darajasida amalga oshiriladi va u maktabgacha ta’limdan tortib
oliy ta’limgacha bo‘lgan barcha bosqichlarni qamrab oladi. Ushbu yondashuv 1990-
yillardan boshlab jiddiy tus olgan bo‘lib, ayniqsa, 1993-yilgi
Atrof-muhit asosiy
qonuni
qabul qilingach, ekologik ta’lim davlatning muhim vazifasiga aylandi
1
.
Ekologik ta’limning asosiy maqsadi — yosh avlodga tabiatni asrash, resurslardan
oqilona foydalanish va barqaror taraqqiyot tamoyillarini singdirishdan iborat.
Yaponiya maktablarida ekologik ta’lim alohida fan sifatida o‘qitilmaydi, balki u
biologiya, geografiya, jismoniy tarbiya, texnologiya va hatto adabiyot kabi fanlarga
integratsiyalashgan holda o‘tiladi
2
. Bundan tashqari, amaliy mashg‘ulotlar — maktab
bog‘larida ishlash, chiqindilarni saralash, suv va elektr energiyasi sarfini nazorat qilish
kabi faoliyatlar orqali o‘quvchilarning ekologik madaniyati yuksaltiriladi.
Yaponiya ta’lim vazirligi tomonidan 2002-yildan boshlab “Barqaror rivojlanish
uchun ta’lim (ESD)” dasturi joriy etilgan bo‘lib, bu orqali o‘quvchilarda ekologik,
iqtisodiy va ijtimoiy muammolarni kompleks tarzda tushunish ko‘nikmalari
shakllantiriladi. UNESCO bu tajribani yuqori baholab, Yaponiyani global ESD
markazi sifatida tan olgan
3
.
Yaponiyada ekologik ta’lim faqat maktablar bilan cheklanmaydi. Mahalliy
hokimiyatlar, notijorat tashkilotlar va atrof-muhit agentliklari ham turli treninglar,
seminarlar va amaliy mashg‘ulotlar orqali aholi, ayniqsa yoshlarni ekologik
muammolarga befarq bo‘lmaslikka undaydi. Masalan, Tokioda har yili “Yashil
haftalik” deb nomlangan ekologik marafon o‘tkaziladi, unda o‘quvchilar, talabalar va
ota-onalar faol ishtirok etadilar
4
.
Yaponiyaning ekologik ta’limga bo‘lgan yondashuvi uning amaliyotga
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
488
488
488
488
yo‘naltirilganligi, fanlararo integratsiyalanganligi va barqaror rivojlanish tamoyillariga
asoslangani bilan ajralib turadi. Bu tajriba ko‘plab mamlakatlar, jumladan, O‘zbekiston
uchun ham muhim model bo‘lishi mumkin.
Yaponiyada ekologik ta’lim maktabgacha yoshdan boshlab amalga oshiriladi.
Asosiy jihatlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Integratsiyalashgan o‘qitish:
ekologik bilimlar turli fanlar orqali (biologiya,
geografiya, jamiyatshunoslik) singdiriladi.
Amaliy faoliyatga urg‘u:
o‘quvchilar bog‘ va parklarni parvarish qilish,
chiqindilarni ajratish, suvni tejash kabi amaliy ishlarni bajaradilar.
Mahalliy ekologik muammolarni hal qilish:
har bir hududda mavjud ekologik
muammolar o‘rganiladi va ularni bartaraf etish bo‘yicha o‘quv loyihalari amalga
oshiriladi.
Tashkiliy tizim:
Yaponiyada Maktab Ekologik Kengashlari, eko-klublar va
davlat hamda nodavlat tashkilotlar hamkorlikda ishlaydi.
2. Ekologik madaniyat tushunchasi va uning tarkibiy qismlari
Ekologik madaniyat quyidagi elementlardan iborat:
Ekologik bilimlar:
tabiat qonuniyatlari, atrof-muhit muammolari haqida aniq
tushunchalarning mavjudligi;
Ekologik hissiyotlar:
tabiatga mehr, mas’uliyat hissi;
Ekologik xatti-harakatlar:
chiqindilarni kamaytirish, energiya tejash, yashil
hayot tarzini qo‘llab-quvvatlash.
Yaponiya tajribasidan ko‘rinib turibdiki, ekologik madaniyat faqat nazariy bilim
emas, balki har kuni amal qilinadigan odat va qadriyatga aylanishi lozim.
3. O‘zbekistonda ekologik ta’lim holati va muammolari
O‘zbekistonda ham so‘nggi yillarda ekologik ta’limga e’tibor ortmoqda. 2019-
yilda Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish davlat qo‘mitasi qayta tashkil qilindi.
2021-yilda esa "Yashil maktab" loyihasi yo‘lga qo‘yildi. Shunga qaramay, qator
muammolar saqlanib qolmoqda:
O‘quv dasturlarida ekologik mavzular cheklangan;
Amaliy mashg‘ulotlar yetarli emas;
Pedagoglarning ekologik saviyasi past;
Ekologik tarbiya faqat dars bilan cheklanib qolmoqda.
4. Yaponiya tajribasini O‘zbekiston ta’lim tizimida qo‘llash imkoniyatlari
Yaponiya tajribasini O‘zbekistonga moslashtirish uchun quyidagi choralarni
ko‘rish mumkin:
Integratsiyalashgan darslar yaratish:
ekologik bilimlarni biologiya,
geografiya, texnologiya va tarix fanlari bilan uyg‘unlashtirish;
Amaliy loyihalar joriy etish:
maktablarda chiqindi saralash, suvni tejash,
daraxt ekish kabi faoliyatlarni doimiy qilish;
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
489
489
489
489
Mahalliy ekologik muammolarni o‘rganish:
o‘quvchilar o‘z yashash joyidagi
ekologik holatni kuzatish va takliflar ishlab chiqishsin;
Ota-onalar ishtirokini kengaytirish:
oilaviy ekologik tadbirlar tashkil etish;
Ekologik klublar va kengashlar tuzish:
har bir maktabda bolalar ekologik
faoliyat bilan muntazam shug‘ullanishi uchun sharoit yaratish.
5. Raqamli texnologiyalarning roli
Yaponiyada ekologik ta’limda IT texnologiyalar keng qo‘llaniladi. Virtual
laboratoriyalar, interaktiv darsliklar, mobil ilovalar orqali bolalar ekologik bilimlarni
qiziqarli tarzda egallaydilar.
O‘zbekistonda ham ushbu texnologiyalarni keng joriy qilish, masalan, "Eko-
o‘yinlar", "Virtual tabiat muzeyi" kabi interaktiv platformalarni yaratish lozim.
Xulosa
Yaponiya tajribasi ko‘rsatadiki, ekologik madaniyatni shakllantirish doimiy,
tizimli va amaliy ishlar orqali amalga oshiriladi. O‘zbekistonda ham ta’lim tizimi orqali
ekologik ongni yuksaltirish uchun katta imkoniyatlar mavjud. Asosiy shart – bu borada
o‘qituvchilarni tayyorlash, o‘quvchilarni amaliy ishga jalb etish, oila va jamiyatni bu
jarayonga jalb qilishdir.
Yaponiya tajribasidan foydalanish, uni O‘zbekistonning milliy an’analari,
madaniyati va ijtimoiy sharoitlariga moslashtirish orqali ekologik madaniyatli
jamiyatga asos solish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ministry of the Environment, Japan. (1993). Basic Environment Law. Retrieved
from https://www.env.go.jp/en/laws/policy/basic/
2.
Nomura, K., & Abe, O. (2010). Education for Sustainable Development in Japan.
Journal of Education for Sustainable Development, 4(2), 133-141.
3.
UNESCO (2014). UNESCO Roadmap for Implementing the Global Action
Programme on Education for Sustainable Development. Retrieved from
https://unesdoc.unesco.org/
4.
Tokyo Metropolitan Government. (2020). Tokyo Green Plan. Retrieved from
https://www.kankyo.metro.tokyo.lg.jp/
5.
Tokunaga, M. (2015).
Environmental Education in Japan: Approaches and
Practices
. Tokyo University Press.
6.
О‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Atrof-muhitni muhofaza qilish va
ekologik xavfsizlikni ta’minlash to‘g‘risida”gi qarori, 2022-yil.
7.
UNESCO (2020).
Education for Sustainable Development Goals: Learning
Objectives
.
8.
Karimova, D. (2021). “O‘zbekistonda ekologik tarbiya muammolari va
istiqbollari”.
O‘zDJTU ilmiy axboroti
.
9.
Yaponiyada ekologik ta’limga oid rasmiy hujjatlar (MEXT, Japan Ministry of
Education, 2023).
10.
Qurbonov, R. (2022). "Yapon ta’lim tizimining ekologik madaniyatni
shakllantirishdagi o‘rni".
Ilm va taraqqiyot
.
