JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
482
482
482
482
ARAB TILIDA TASDIQ VA INKOR GAPLAR: LINGVISTIK
XUSUSIYATLAR VA GRAMMATIK SPETSIFIKA
Abdumajitov Shaxboz
Oriental universiteti 1-kurs magistranti, “Sayyid Muhyiddin maxdum”
o‘rta maxsus islom ta’lim muassasasi mudarrisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada arab tilidagi tasdiq va inkor gaplarning lingvistik
va grammatik xususiyatlari o‘rganiladi. Jumla tuzilishi, inkor partiklalari, tasdiq
shakllari hamda ularning gapdagi sintaktik roli tahlil qilinadi. Shuningdek, arab tili
bilan o‘zbek va ingliz tillari o‘rtasidagi grammatik tafovutlar va o‘xshashliklarga
e’tibor qaratiladi. Maqola arab tilini o‘rganuvchilar uchun nazariy va amaliy jihatdan
foydali bo‘lishi mumkin.
Kalit so‘zlar:
tasdiq gaplar, inkor gaplar, arab tili, lingvistika, grammatika,
sintaksis, partikllar
Аннотация:
В данной статье рассматриваются лингвистические и
грамматические особенности утвердительных и отрицательных предложений в
арабском языке. Анализируется структура предложений, частицы отрицания,
формы утверждения и их синтаксическая роль. Также сравниваются
грамматические сходства и различия между арабским, узбекским и английским
языками. Статья представляет интерес для изучающих арабский язык.
Ключевые
слова:
утвердительные
предложения,
отрицательные
предложения, арабский язык, лингвистика, грамматика, синтаксис, частицы
Abstract:
This article explores the linguistic and grammatical features of
affirmative and negative sentences in the Arabic language. It analyzes sentence
structures, negation particles, affirmation forms, and their syntactic functions. The
paper also highlights grammatical similarities and differences between Arabic, Uzbek,
and English. It may be beneficial for learners and researchers of Arabic.
Keywords:
affirmative sentences, negative sentences, Arabic language,
linguistics, grammar, syntax, particles
Arab tili nafaqat Yaqin Sharq, balki butun dunyo tilshunosligi tarixida o‘ziga xos
o‘rin tutgan qadimiy va rivojlangan tillardan biridir. Uning grammatika tizimi juda
murakkab va mukammal bo‘lib, so‘z yasalishi, gap tuzilishi va grammatik
munosabatlarning o‘ziga xos uslubi bilan ajralib turadi. Xususan, tasdiq va inkor
gaplarning qurilishi, ularning ma’no va grammatik jihatdan farqlanishi arab tilining
eng dolzarb va o‘rganishga arzigulik mavzularidan biri hisoblanadi. Men ushbu
maqolada arab tilida tasdiq va inkor gaplarning maxsus grammatik xususiyatlari,
lingvistik spetsifikasi hamda tarixiy va hozirgi zamondagi qo‘llanilishi haqida ilmiy
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
483
483
483
483
tahlil yuritaman.
Arab tilida tasdiq gaplar: grammatik mexanizm va sintaksis
Arab tilida tasdiq gaplar (ةتبثملا لمجلا) har qanday to‘g‘ridan-to‘g‘ri bayon
etiladigan, harakat, xususiyat yoki mavjudlikni inkor etmaydigan gaplardir. Ular
yordamida voqea-hodisalar, fikr yoki ma’lumot aniq va bevosita bayon qilinadi. Bunda
zamon ko‘rsatgichlari, shaxs zamirlarining to‘g‘ri uyg‘unligi va so‘z tartibi katta
ahamiyatga ega. Arab tilida gap qurilishi asosan ikki asosiy tipga bo‘linadi:
Ismiy gaplar (ةيمسلاا ةلمجلا)
: Gap boshida ism yoki zamir kelsa, u ismiy gap
hisoblanadi. Bu holda, ko‘pincha fe’llar ishtirok etmasligi mumkin, masalan, "Talib
darsda" — سردلا يف بلاطلا.
Fe’liy gaplar (ةيلعفلا ةلمجلا)
: Gap boshida fe’l keladi va undan keyin subyekt
(poqta) joylashadi: "O‘qituvchi ma’ruza o‘qiyapti" — ةرضاحملا ملعملا سردي.
Arab tilining morfologik boyligi sabab, so‘zlar orasidagi grammatik
bog‘lanishlarni izchil aks ettirish va aniq tushunish mumkin. Har bir tasdiq gapda
so‘zlarning tartibi, ularning zamonga, sondagi va jinsdagi moslik darajasi yuqori
aniqlik bilan ifodalanadi. Tasdiq gaplarda odatda hech qanday inkor partikuli yoki
negatsiya vositalari ishlatilmaydi, bu orqali voqelikning borligi bevosita ifodalanadi.
Inkor gaplarning shakllanishi: grammatik va semantik mezonlar
Arab tilida inkor gaplar (ةيفنملا لمجلا) grammatik jihatdan maxsus negatsiya so‘zlari
vositasida quriladi. Bu so‘zlar negatsiya partikullari deb ataladi va har bir zamon, gap
turi hamda ma’no bilan uzviy bog‘langan. Negatsiya so‘zlarining eng keng xizmat
qiladiganlari quyidagilar:
Mā (ام)
: O‘tgan zamonda amalga oshgan fe’llarni inkor qiladi. Masalan, بتك ام
بلاطلا — "Talaba yozmadi".
Lā (لا)
: Ayni paytdagi yoki umumiy harakatlarni inkor qilish uchun ishlatiladi:
دلولا أرقي لا — "Bola o‘qimayapti" yoki "Bola o‘qimaydi". Lā, shuningdek, har doim
inkorlangan zamondagi fe’l oldidan qo‘yiladi.
Lan (نل)
: Kelajakda sodir bo‘lmaydigan harakatlarni inkor qilish uchun xizmat
qiladi, ya’ni bunda so‘z harakatning kelajakda sodir bo‘lishi mumkin emasligini
bildiradi: بلاطلا رفاسي نل — "Talaba safarga chiqmaydi (kelajakda)".
Laysa (
يل
س )
: Bu inkor fe’li asosan ismiy gaplarda ishlatiladi va hozirgi yoki
doimiy mavjudlikni inkor etadi. Misol uchun: ارضاح سيل بلاطلا — "Talaba hozir emas".
Har bir negatsiya partikuli grammatik va semantik vazifaga ega. Masalan, "mā"
yordamida fe’liy gaplarning o‘tgan zamonda inkor qilinishi arab tili morfologiyasida
muhim o‘rin tutadi. Negatsiya vositalarining tanlanishi gapda fe’l zamoniga, gap turiga
(ismiy yoki fe’liy) va kontekstga qat’iy bog‘liq.
Bu nuqtai nazardan, arab tilidagi negatsiya vositalarini ingliz tili va boshqa
Yevropa tillaridagi negatsiya shakllari bilan taqqoslaganda xarakterli farqlar mavjud.
Arab tilida har bir negatsiya vositasi ma’lum zamon, gap tipidir va morfosintaktik
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
484
484
484
484
tuzilmaga mos ravishda qo‘llanadi.
Tasdiq va inkor gaplarning o‘zaro farqlari va lingvistik tafovi
Arab tilidagi tasdiq va inkor gaplar orasida fundamental lingvistik tafovut
mavjud: birinchisi, voqelikni to‘g‘ridan-to‘g‘ri namoyon qilsa; ikkinchisi, hodisa,
xususiyat yoki harakatning mavjud emasligini ko‘rsatadi. Bu farqlar sintaktik va
morfologik jihatdan aniq aks etadi:
Tasdiq gaplarda negatsiya so‘zlari ishtirok etmaydi.
Inkor gaplarda faqat negatsiya partikullari yordamida va o‘ziga xos tartibda
inkor hosil qilinadi.
Fe’liy va ismiy gaplardagi negatsiyaning ifodalash usullari ham farqlanadi.
Ismiy gaplarda "laysa" yoki "mā" ishlatilsa, fe’liy gaplarda "lā", "lan", "mā" kabi
partikullar afzaldir.
Tasdiq gaplarda voqelik yoki hodisa borligi bevosita bildiriladi, inkor gaplarda
esa voqeaning bo‘lmasligi, bo‘lmaganligi yoki mumkin emasligi aniq qayd etiladi.
Misollar yordamida bu farqliklarni yanada aniq ko‘rish mumkin:
Tasdiq gap: ةلاسرلا بتك بلاطلا (Talaba maktub yozdi).
Inkor gap: ةلاسرلا بلاطلا بتك ام (Talaba maktub yozmadi).
Matnda zamon, tafsilot va grammatik ohangni aniqlovchi element sifatida
negatsiya partikullarining o‘rni juda muhim sanaladi.
Tarixiy rivojlanish va zamonaviy nutqda qo‘llanish
Arab tilidagi tasdiq va inkor gaplarning zamonaviy hamda tarixiy yuzaga kelishi
haqida so‘z yuritganda, arab adabiy tili va xalq shevalarida ham negatsiya va tasdiq
konstruksiyalari bir-biridan farqlanishini kuzatish mumkin. Ensiklopedik manbalarda,
ayniqsa Qur’onda va qadimiy adabiy namunalarida bu grammatik vositalar betakror
usulda ishlatiladi. Islom dini shariat hukmlarini va etiqod asoslarini bayon etishda ham
arab tili grammatikasi va aynan tasdiq-inkor kontrastlar katta semantik va stilistik yuk
ko‘taradi.
Shuningdek, zamonaviy arab tilshunosligida inkor va tasdiq gaplar muloqot,
adabiyot, ijtimoiy axborot va ommaviy nutqda o‘z aksini topgan. Arab tilini
o‘rganishda yoki tarjimada negatsiya va tasdiq konstruksiyalarining zamonga va
kontekstga bog‘liqligini aniqlab o‘rganish til o‘zlashuvchilari uchun muhim
ahamiyatga ega bo‘ladi.
Lingvistik spetsifika va qo‘llanish doiralari
Arab tilidagi negatsiya va tasdiq sistemasi boshqa tillardagiga nisbatan ifoda
quvvati va grammatik imkoniyatlarning ko‘pligi bilan ajralib turadi. Mana bir qancha
lingvistik spetsifik xususiyatlarni alohida ko‘rsatish mumkin:
1.
Grammatik qat’iylik
: Har bir negatsiya vositasi ham morfologik, ham
sintaktik darajada qat’iy normaga ega. Qaysi fe’l, ism yoki gap turi bo‘lishidan qat’i
nazar, negatsiya particulasining tanlovi qat’iy belgilangan.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
485
485
485
485
2.
Zamonsal farqlanish
: Arab tilida inkor so‘zlarining zamonga mos sintezi
chuqur o‘zlashtirilgan. Masalan, «mā» — o‘tgan zamon uchun, «lan» — kelajak zamon
uchun, «lā» – hozirgi yoki umumiy harakat uchun.
3.
Semantik yuk
: Negatsiya har doim gap ma’nosining asosiy qismini
tashkil etadi, ba’zan inkor so‘zining o‘zi gap negatsiyasini butunlay ifodalab bera oladi.
4.
Kontekstual va stilistik boylik
: Adabiyotda tasdiq va inkor
vositalarining ohangni, ironiyani yoki aniq raddiyni ifodalashdagi o‘rni juda
mustahkam. Keng miqyosda istio‘mol qilinadigan gaplarning aniq turini to‘g‘ri
qo‘llash ma’noni to‘g‘ri va aniq yetkazish uchun zarurdir.
Xulosa va ilmiy izoh
Arab tilida tasdiq va inkor gaplarni ifodalash mexanizmlari, ularning grammatik
va lingvistik spetsifikasini mukammal tushunmay turib, bu til konstruksiyalarida
mukammallikka erishish qiyin. Har bir negatsiya partikuli yoki tasdiq ifodasi o‘ziga
xos semantik va sintaktik yuk ko‘taradi. Tilshunos, tarjimon yoki arab tilini
o‘rganayotgan kishi uchun aynan mana shu jihatlar arab tilining ilmiy, amaliy va
madaniy boyligini chuqurroq anglashga yordam beradi. Bu mavzu tilshunoslikda faqat
nazariy o‘rganish uchun emas, amaliy kommunikatsiya va arab tili orqali
madaniyatlararo muloqot nuqtai nazaridan ham nihoyatda muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Ибн Ҳишом ал-Ансорий.
Авдоҳ ал-масолик ило алфиёт ибн Молик
. Қоҳира,
2001.
2.
Абдулҳамид, М.
Шарҳ Қотоъ ан-наҳвий
. Қоҳира: Дар ал-Маъориф, 1998.
3.
Рахматуллаев Ш.
Hozirgi o‘zbek adabiy tili
. Toshkent: Fan, 2006.
4.
Norman A. Stillman.
The Arabic Language
. Cambridge University Press, 1995.
5.
Wright, W.
A Grammar of the Arabic Language
. Cambridge: CUP, 1967.
6.
Qurbonov A.
Arab tili grammatikasi
. Toshkent: O‘zbekiston nashriyoti, 2010.
7.
Ibn Malik.
Alfiyya fi an-naḥw
. Turli sharhlar asosida.
8.
Mahmudiyeva G'.
Arab tilining zamonaviy sintaksisi
. Toshkent: Oliy ta’lim,
2012.
