JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
551
551
551
551
O‘ZBEKISTONDA HAYOT SUG’URTASINING RIVOJLANISHI.
Mambetqulova Mahliyo
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
“Soliqlar va byudjet hisobi” fakulteti talabasi
Yuldashev Obiddin
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
“Sug’urta ishi” kafedrasi dotsenti i.f.d
ORCID: 0000-0002-9640-8128
Annotatsiya:
Mazkur maqolada O‘zbekistonda hayot sug'urtasining holati, uning
rivojlanish yo'nalishlari va mavjud muammolar atroflicha tahlil qilingan. Sug'urta
sohasining iqtisodiy va ijtimoiy ahamiyati yoritilib, aholining hayot sug'urtasiga
bo‘lgan munosabati va bu yo‘nalishdagi qonunchilik asoslari o‘rganilgan. Shuningdek,
xalqaro tajribalar bilan solishtirgan holda O‘zbekistonda sohani rivojlantirish bo‘yicha
zarur taklif va tavsiyalar berilgan. Maqola hayot sug‘urtasining mamlakat
barqarorligidagi o‘rnini ochib berishga xizmat qiladi hamda ushbu sohada tadqiqot olib
boruvchi mutaxassislar va talabalarga amaliy yordam sifatida tavsiya etiladi.
Kalit so’zlar:
hayot sug’urtasi, sug’urta bozori, iqtisodiy xavfsizlik, moliyaviy
barqarorlik, aholining ijtimoiy himoyasi, raqamli sug’urta, qonunchilik islohatlari.
Kirish.
Zamonaviy iqtisodiyot va ijtimoiy hayotda hayot sug‘urtasi inson farovonligi va
moliyaviy xavfsizligini ta'minlashda muhim vositalardan biri hisoblanadi. Bu tizim
orqali fuqarolar turli hayotiy xavf-xatarlar – kasallik, baxtsiz hodisalar, ish qobiliyatini
yo‘qotish yoki vafot etish kabi holatlarga nisbatan moliyaviy kafolatga ega bo‘lishadi.
Ayniqsa, so‘nggi yillarda dunyo miqyosida yuz berayotgan global tahdidlar, iqtisodiy
noaniqliklar va pandemiya kabi omillar hayot sug‘urtasining ahamiyatini yana-da
oshirdi.
O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishganidan so‘ng, bozor iqtisodiyoti
tamoyillarini joriy etish jarayonida moliyaviy xizmatlar sohasi ham izchil rivojlanib
bordi. Shu jumladan, hayot sug‘urtasi bozori ham asta-sekin shakllana boshladi. Ilk
davrda ushbu tizim aholining katta qismi uchun yangilik bo‘lib tuyulgan bo‘lsa-da,
bugungi kunga kelib, aholining ushbu xizmatga bo‘lgan ehtiyoji va talab darajasi ortib
bormoqda.
Mamlakatimizda hayot sug‘urtasini rivojlantirish borasida hukumat tomonidan
bir qator islohotlar amalga oshirilmoqda. Xususan, qonunchilik bazasining
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
552
552
552
552
takomillashtirilishi, raqamlashtirish jarayonlari va aholining moliyaviy savodxonligini
oshirishga qaratilgan targ‘ibot ishlari bu sohaning yanada ommalashishiga xizmat
qilmoqda. Shunga qaramay, tizimning to‘liq rivojlanishiga to‘sqinlik qilayotgan ayrim
muammolar hamon dolzarbligicha qolmoqda.
Hayot sug‘urtasi – bu nafaqat shaxsiy moliyaviy barqarorlikni ta'minlash vositasi,
balki jamiyatda xavfsizlik, ishonch va ijtimoiy kafolatni yaratishga xizmat qiluvchi
muhim iqtisodiy mexanizmdir. Sug‘urta tizimi rivojlangan mamlakatlarda bu xizmatlar
aholining kundalik hayotiga chuqur singib ketgan bo‘lsa-da, rivojlanayotgan
davlatlarda, jumladan O‘zbekistonda ham bu boradagi jarayonlar bosqichma-bosqich
shakllanmoqda. Ayniqsa, oxirgi yillarda aholining moliyaviy madaniyati oshib
borayotgani, bank-moliya tizimining kengayishi va sug‘urta kompaniyalari sonining
ortib borishi hayot sug‘urtasi xizmatlarining ommalashuviga turtki bermoqda.
Shuni ta'kidlash joizki, hayot sug‘urtasi nafaqat o‘lim holatlariga oid tovon
to‘lovlarini qamrab oladi, balki u uzoq muddatli jamg‘arma vositasi sifatida ham
xizmat qilishi mumkin. Ko‘plab rivojlangan davlatlarda hayot sug‘urtasi orqali
odamlar nafaqa yoshiga yetgach, qo‘shimcha daromad manbaiga ega bo‘ladilar. Bu esa
sug‘urta xizmatlarining ko‘lamini kengaytirib, uni ijtimoiy himoya tizimining bir
qismiga aylantiradi. O‘zbekistonda ham bu yo‘nalishda ayrim ijobiy siljishlar
kuzatilmoqda. Hayot sug‘urtasi tizimining rivojlanishi davlat iqtisodiyotiga ham
bevosita ta'sir qiladi. Sug‘urta kompaniyalarining to‘plangan mablag‘lari investitsion
loyihalarga yo‘naltirilishi mumkin bo‘lib, bu esa yangi ish o‘rinlarining yaratilishi,
tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash va iqtisodiy o‘sishga zamin yaratadi. Shu bois, hayot
sug‘urtasining rivojlanishini faqatgina shaxsiy manfaat doirasida emas, balki
makroiqtisodiy barqarorlik omili sifatida ham qarash zarur.
Maqolada ana shunday ko‘p qirrali tizim – hayot sug‘urtasining O‘zbekiston
sharoitida shakllanish jarayoni, bu sohada mavjud yutuqlar va qiyinchiliklar,
shuningdek, uni rivojlantirish bo‘yicha taklif va tavsiyalar atroflicha yoritib beriladi.
Adabiyotlar sharhi.
Mavzu yuzasidan o‘rganilgan adabiyotlar O‘zbekistonda hayot sug‘urtasining
rivojlanish tendensiyalari, muammolari va istiqbollarini yoritishda muhim manba
bo‘lib xizmat qildi. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining va Markaziy
bankining rasmiy hujjatlari sug‘urta sohasini tartibga soluvchi asosiy qonuniy-
me’yoriy bazani ochib beradi hamda sohaning davlat siyosati darajasidagi
yo‘nalishlarini aniqlashga yordam beradi.
Ilmiy adabiyotlar, xususan, A.X. Karimov va D.E. Rahimov tomonidan yozilgan
“Sug'urta ishi asoslari” nomli darslikda sug'urta tizimining nazariy asoslari, tashkil
etish prinsiplari va turlari yoritilgan. Xolboyev va Juraev tomonidan yozilgan maqola
esa hayot sug‘urtasining iqtisodiy mohiyatini ochib berish bilan birga, aholining ushbu
xizmatga bo‘lgan munosabatini tahlil qiladi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
553
553
553
553
Xalqaro tashkilotlar (Jahon banki, IAIS va BMTTD) tomonidan chop etilgan
tahliliy hisobotlar esa hayot sug‘urtasi sohasidagi global tendensiyalar, ilg‘or
amaliyotlar va ularni O‘zbekiston sharoitiga moslashtirish imkoniyatlarini baholashda
qo‘l keladi. Shuningdek, www.uzinsurance.uz va www.cbu.uz kabi rasmiy saytlar
orqali yangilangan statistik ma’lumotlar va sohadagi real holat o‘rganildi.
Ushbu adabiyotlar hayot sug'urtasining nazariy va amaliy jihatlarini o‘rganishga,
shuningdek, maqolada aniq xulosalar va takliflar ishlab chiqishga asos bo‘ldi.
Tahlil va natijalar.
O‘zbekistonda hayot sug‘urtasi sohasining bugungi holatini tahlil qilish shuni
ko‘rsatadiki, bu yo‘nalish keyingi yillarda asta-sekinlik bilan rivojlanib bormoqda.
Raqamli texnologiyalar, yangi sug‘urta mahsulotlari va aholining moliyaviy
savodxonligini oshirishga qaratilgan chora-tadbirlar ushbu tizimning ommalashuviga
zamin yaratmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi hamda Markaziy bank
tomonidan qabul qilingan strategik hujjatlar hayot sug‘urtasining institutsional
asoslarini mustahkamlashga qaratilgan. Shu bilan birga, yirik sug‘urta
kompaniyalarining faoliyati ham bozordagi raqobatni kuchaytirmoqda.
Statistik ma'lumotlarga nazar tashlasak, hayot sug‘urtasi bo‘yicha tuzilayotgan
shartnomalar soni yildan-yilga ortib bormoqda. Ayniqsa, majburiy bo‘lmagan ixtiyoriy
sug‘urta xizmatlarining ulushi asta-sekin ko‘paymoqda, bu esa fuqarolarning ongli
tanlov asosida moliyaviy himoyaga intilayotganidan dalolat beradi. Shu bilan birga,
hayot sug‘urtasi mahsulotlarining faqat ayrim ijtimoiy qatlamlar tomonidan
qo‘llanilishi, xizmatlarning ko‘plab aholiga yetarlicha tanitilmagani hali-hanuz tizim
oldida turgan dolzarb masalalardan biri hisoblanadi.
Soha rivojiga to‘sqinlik qilayotgan asosiy omillar orasida aholining hali to‘liq
anglamagan moliyaviy xavfsizlik ehtiyoji, ba’zan esa sug‘urta tizimiga bo‘lgan
ishonch darajasining pastligi ajralib turadi. Bundan tashqari, ayrim hududlarda sug‘urta
xizmatlarining mavjud emasligi, malakali kadrlar yetishmovchiligi ham bu sohani
yuksaltirishda sezilarli darajada ta'sir ko‘rsatmoqda.
Shu bilan birga, mavjud holatni chuqur tahlil qilgan holda, kelgusida amalga
oshirilishi mumkin bo‘lgan qator yo‘nalishlarni ham belgilash mumkin. Jumladan,
hayot sug‘urtasini ijtimoiy xizmatlar tizimiga integratsiya qilish, yoshlar orasida
moliyaviy savodxonlikni oshirish, raqamli platformalar orqali xizmatlarni
soddalashtirish va arzonlashtirish, shuningdek, qonunchilik bazasini xalqaro
standartlarga moslashtirish orqali sohani yangi bosqichga olib chiqish mumkin.
Yuqoridagi tahlil asosida aytish mumkinki, O‘zbekistonda hayot sug‘urtasi sohasi
hali to‘liq shakllanmagan bo‘lsa-da, uni rivojlantirish uchun zaruriy asoslar mavjud.
To‘g‘ri yondashuv va tizimli islohotlar orqali bu sohani nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy
barqarorlikni ta'minlovchi muhim vositaga aylantirish imkoniyati mavjud.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
554
554
554
554
1-Jadval. O‘zbekistonda hayot sug’urtasi ko’rsatkichlari (2020-2024 yillar)
Yil
Shartnomalar soni
(ming)
Sug‘urta mukofotlari
(mlrd so‘m)
To‘lovlar hajmi (mlrd
so‘m)
2020
125
350
95
2021
160
520
120
2022
210
740
180
2023
275
1050
240
2024
340
1420
310
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, so‘nggi besh yilda hayot sug‘urtasi bozorida sezilarli
o‘sish kuzatilgan. 2020-yildan 2024-yilgacha shartnomalar soni deyarli 2,7 baravarga
oshgan (125 mingdan 340 minggacha), bu esa aholining sug‘urta xizmatlariga bo‘lgan
qiziqishining ortganini ko‘rsatadi.
Sug‘urta mukofotlari (ya’ni, mijozlar tomonidan to‘langan badallar) hajmi ham
barqaror o‘sish bilan 2020-yildagi 350 mlrd so‘mdan 2024-yilda 1,42 trln so‘mgacha
yetgan. Bu kompaniyalarning moliyaviy imkoniyatlari kengayayotgani va bozorning
jadal rivojlanayotganini bildiradi.
To‘lovlar hajmi – ya’ni, hodisa yuz berganda to‘lab berilgan mablag‘lar miqdori
ham oshgan: 2020 yildagi 95 mlrd so‘mdan, 2024 yilga kelib 310 mlrd so‘mga yetgan.
Bu shuni ko‘rsatadiki, kompaniyalar o‘z majburiyatlarini bajaryapti va tizimga ishonch
shakllanmoqda.
Jadval asosida asosiy xulosalar:
Har yili o‘sish sur’ati barqaror va ijobiy yo‘nalishda.
Aholi hayot sug‘urtasini tobora ko‘proq tanlayapti.
Kompaniyalar o‘z faoliyatini kengaytirayotgani bois sug‘urta mukofotlari va
to‘lovlar ham oshib bormoqda.
Bu ko‘rsatkichlar hayot sug‘urtasining nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy
ahamiyatini kuchaytirmoqda.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
555
555
555
555
Grafikda O‘zbekistonda hayot sug‘urtasi bozorining 2020–2024 yillardagi asosiy
ko‘rsatkichlari tasvirlangan. Undan ko‘rinib turibdi: barcha yo‘nalishlar –
shartnomalar soni, mukofotlar va to‘lovlar – izchil o‘sish tendensiyasiga ega.
Xulosa va takliflar
O'zbekistonda hayot sug'urtasining rivojlanishi so'nggi yillarda sezilarli darajada
yuksalmoqda, lekin hali bu sohaning barcha imkoniyatlaridan to'liq foydalanilmagan.
Hayot sug'urtasi bozorining rivojlanishi nafaqat mamlakatning iqtisodiy barqarorligini
ta'minlash, balki aholining ijtimoiy himoyasini kuchaytirish, sog'liqni saqlash tizimi va
umuman jamiyatning farovonligini oshirishda muhim rol o'ynaydi. Sug'urta sohasidagi
yangi imkoniyatlar, jumladan, raqamli xizmatlar, yoshlar orasida sug'urta madaniyatini
shakllantirish va sug'urta mahsulotlarining diversifikatsiyasi orqali jadal o'sishni
ta'minlash mumkin.
Shu bilan birga, hayot sug'urtasi bozorining to'liq rivojlanishi uchun bir qancha
muammolarni bartaraf etish zarur. O'zbekistonda hali hayot sug'urtasi mahsulotlari
xalq orasida keng tarqalmagan, bu esa sug'urtaga bo'lgan ishonchni va xabardorlikni
oshirishni talab qiladi. Shuningdek, sug'urtaning eng muhim jihatlaridan biri bo'lgan
huquqiy asoslar va normativ-huquqiy bazaning yanada mustahkamlanishi lozim. Bu
bilan birga, sug'urtaning rivojlanishiga to'sqinlik qilayotgan moliyaviy cheklovlar,
xususan, sug'urta kompaniyalarining ishonchliligi va ularning mijozlarga xizmat
ko'rsatishdagi malakasi hamda yangi texnologiyalarni joriy etish zarurligi ham o'z
ahamiyatini saqlab qoladi.
Shu o'rinda, hayot sug'urtasining rivojlanishida davlatning roli ham katta. Davlat
tomonidan qo'llab-quvvatlanadigan sug'urta tizimining joriy etilishi, aholini sug'urta
xizmatlariga jalb qilishda samarali bo'lishi mumkin. Mamlakatda sug'urta sohasiga
bo'lgan e'tibor oshishi, raqobatning kuchayishi va xizmat sifatining yaxshilanishi
sug'urta kompaniyalarining rivojlanishiga turtki bo'ladi.
Aholining sug'urtaga bo'lgan ishonchini oshirish, raqamli va innovatsion
texnologiyalarni joriy etish orqali hayot sug'urtasining rivojlanishini tezlashtirish
mumkin. Shuningdek, xalqaro tajribalardan o'rganib, O'zbekiston bozoriga moslashgan
yangi mahsulotlar va xizmatlar ishlab chiqish sohani rivojlantirishga yordam beradi.
Davlat va xususiy sektorning o'zaro hamkorligi, shuningdek, sug'urtalash jarayonini
yanada takomillashtirish bo'yicha tashabbuslar O'zbekistonda hayot sug'urtasini
rivojlantirishda asosiy omil bo'lib xizmat qiladi.
Bunday kompleks yondashuv orqali, hayot sug'urtasining O'zbekistonda
rivojlanishiga erishish va uning aholi orasida keng tarqalishiga erishish mumkin
bo'ladi. Bu, o'z navbatida, mamlakatning iqtisodiy va ijtimoiy farovonligini
ta'minlashda muhim omilga aylanadi.
Xulosalarga tayangan holda bir qator takliflar:
1. Xalqaro tajribalarni o'rganish: Dunyoning rivojlangan mamlakatlarida amalga
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–76_Issue-1_May-2025
556
556
556
556
oshirilgan hayot sug'urtasi bo'yicha amaliyotlarni o'rganib, ularni O'zbekistonga
moslashtirish lozim. Xususan, sug'urta kompaniyalarining faoliyatini yanada shaffof
va ishonchli qilish, hamda mijozlarga yuqori sifatli xizmatlar taklif etish maqsadga
muvofiqdir.
2. Xabardorlikni oshirish: Aholini hayot sug'urtasining foydalari va muhimligini
tushuntirish bo'yicha keng ko'lamli targ'ibot ishlari olib borilishi kerak. Xususan,
maktablar va oliy o'quv yurtlarida sug'urta haqida ta'lim berish, xalq orasida sug'urta
madaniyatini rivojlantirish muhimdir.
3. Qonunchilikni takomillashtirish: Sug'urtaning rivojlanishiga to'sqinlik
qilayotgan huquqiy bo'shliqlarni bartaraf etish zarur. Yangi qonunlar va normativ
hujjatlar qabul qilib, sug'urtachilikni yanada muvofiqlashtirish va xavfsizligini
ta'minlash lozim.
4. Innovatsion texnologiyalarni joriy etish: Sug'urta kompaniyalari uchun yangi
texnologiyalarni, jumladan, raqamli platformalarni joriy etish, xizmatlarni tez va oson
olish imkoniyatlarini yaratish bo'yicha ishlar olib borilishi kerak. Bu, ayniqsa, yosh
avlodning hayot sug'urtasiga bo'lgan qiziqishini oshirishi mumkin.
Shunday qilib, O'zbekistonda hayot sug'urtasining rivojlanishi uchun kompleks
yondashuv va hamkorlik zarur bo'lib, bu sug'urtaning aholi orasida keng tarqalishi va
bozorning samarali ishlashiga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati.
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 2-noyabrdagi “Sug'urta bozorini
rivojlantirish chora-tadbirlari to'g'risida”gi PQ–5280-son qarori.
2. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki rasmiy hisobotlari – www.cbu.uz
3. “Sug'urta faoliyati to'g'risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni (yangi tahrirda),
2022-yil.
4. Karimov A.X., Rahimov D.E. “Sug'urta ishi asoslari”. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2020.
5. Xolboyev M., Juraev N. “Hayot sug'urtasi va uning iqtisodiy mohiyati” Iqtisodiyot
va innovatsion texnologiyalar jurnali, 2021, №4.
6. www.uzinsurance.uz – O‘zbekiston sug‘urta kompaniyalari assotsiatsiyasi rasmiy
sayti.
7. World Bank Group. “Insurance and Inclusive Growth” – World Bank Policy Paper,
2020.
8. International Association of Insurance Supervisors (IAIS) Annual Report –
www.iaisweb.org
9. UNDP Uzbekistan. “Financial Inclusion and Insurance Access in Uzbekistan” –
Tahliliy hisobot, 2021.
10. Shoabdurahmonov N. “O‘zbekiston iqtisodiyoti: zamonaviy rivojlanish
yo‘nalishlari”. – Toshkent: Fan, 2019.
