JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-1_May-2025
32
32
AXBOROT TIZIMLARI. FUNKSIONAL VA
FUNKSIONAL BO‘LMAGAN TALABLAR
Muallif:
Qo‘ziboyeva Ruhshona
Samarqand davlat universiteti Urgut filiali,
Biznesni boshqarish va tabiiy fanlar fakulteti, 3-bosqich talabasi
📧
ruxshonafarhodovna37@gmail.com
Ilmiy rahbar:
Suyarov Akram
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti, dotsent
📧
Annotatsiya:
Ushbu maqolada axborot tizimlarida talablarni to‘g‘ri
aniqlash va tasniflash muhimligi yoritiladi. Ayniqsa, funksional va funksional
bo‘lmagan talablar tushunchalari, ularning axborot tizimi samaradorligiga ta’siri va
ishlab chiqishdagi roli keng tahlil qilinadi. Maqolada har ikki turdagi talablar misollar
asosida ochib beriladi, ularni aniqlashdagi muammolar va amaliy tavsiyalar keltiriladi.
Xulosa sifatida, talablarni to‘g‘ri aniqlash axborot tizimining sifatli va ishonchli
ishlashi uchun muhim omil ekani isbotlanadi.
Kalit so‘zlar:
axborot tizimlari, funksional talablar, funksional bo‘lmagan
talablar, dasturiy injiniring, tizim talablari, sifat mezonlari.
1. Kirish
Axborot tizimlari zamonaviy tashkilotlar faoliyatining asosi bo‘lib, ularning
samarali ishlashi ko‘p jihatdan dasturiy ta’minotning sifatiga bog‘liq. Axborot tizimini
ishlab chiqishda eng muhim bosqichlardan biri bu – foydalanuvchi ehtiyojlarini to‘g‘ri
aniqlash va ularni texnik talablar sifatida hujjatlashtirishdir. Talablar, odatda,
funksional va funksional bo‘lmagan toifalarga ajratiladi. Ushbu maqola mazkur
talablarning ahamiyati, farqlari va axborot tizimlaridagi qo‘llanilishi bilan tanishtiradi.
2. Asosiy qism
2.1. Funksional talablar
Funksional talablar – bu axborot tizimining foydalanuvchiga qanday xizmatlar
ko‘rsatishi yoki qanday funksiyalarni bajarishini belgilovchi talablar hisoblanadi. Ular
tizimga qo‘yilgan asosiy ish faoliyatlarini ifodalaydi.
Misollar:
Foydalanuvchi login-parol orqali tizimga kirishi kerak;
Tizim foydalanuvchi so‘rovi asosida jadval shaklida hisobot chiqarishi kerak;
Ma’lumotlar bazasiga yozuv qo‘shish, o‘chirish va yangilash funksiyalari
mavjud bo‘lishi kerak.
Funksional talablar – bu foydalanuvchi ehtiyojlariga bevosita xizmat qiladigan va
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-1_May-2025
33
33
tizimning ishlash logikasini ifodalovchi muhim elementlardir.
2.2. Funksional bo‘lmagan talablar
Funksional bo‘lmagan talablar esa axborot tizimining
qanday ishlashi
kerakligini, ya’ni sifat jihatlarini ifodalaydi. Bular tizimning xavfsizlik, ishlash tezligi,
ishonchlilik, foydalanish qulayligi kabi jihatlarini o‘z ichiga oladi.
Misollar:
Tizim 2 soniyadan kamroq vaqt ichida foydalanuvchiga javob qaytarishi kerak;
Axborotlar xavfsizligi ta’minlanishi, ya’ni barcha ma’lumotlar shifrlangan
bo‘lishi lozim;
Tizim 24/7 rejimida ishlashi va kamida 1000 ta foydalanuvchini bir vaqtda
qo‘llab-quvvatlashi kerak.
Bu talablar foydalanuvchining tizimdan foydalanish tajribasiga va umumiy
sifatga katta ta’sir ko‘rsatadi.
2.3. Talablarni aniqlashdagi muammolar
Amaliyotda ko‘plab axborot tizimlari aynan noto‘g‘ri aniqlangan yoki to‘liq
bo‘lmagan talablar tufayli muvaffaqiyatsizlikka uchraydi. Ayniqsa, funksional va
funksional bo‘lmagan talablarni chalkashtirib yuborish, noto‘g‘ri tasniflash yoki
foydalanuvchi ehtiyojlarini yuzaki tushunish bu muammoning ildizidir.
2.4. Tavsiyalar
Quyidagi tavsiyalar talablarni to‘g‘ri aniqlashga ko‘mak beradi:
Talablarni foydalanuvchi ishtirokida aniqlash;
Har bir talabga o‘lchovli mezon qo‘yish (masalan, javob berish vaqti, xizmat turi
va h.k.);
Talablarni funksional va funksional bo‘lmagan guruhlarga aniq ajratish;
Hujjatlashtirishda aniq va tushunarli tilda ifodalash;
Iterativ ishlab chiqish orqali talablarni aniqlik kiritib borish.
3. Xulosa
Axborot tizimlarining muvaffaqiyatli ishlab chiqilishi va foydalanilishi, avvalo,
to‘g‘ri aniqlangan va hujjatlashtirilgan talablar asosida amalga oshadi. Funksional va
funksional bo‘lmagan talablarni aniq farqlash, ular ustida tizimli ishlash axborot
tizimining samaradorligini belgilab beradi. Ushbu maqolada mazkur talablarning
mohiyati, farqlari va amaliy ahamiyati yoritildi. Shuningdek, talablarni ishlab
chiqishdagi yondashuvlar orqali ularning sifatli amalga oshirilishi ta’minlanadi.
4. Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Sommerville, I. (2016). Software Engineering. 10th Edition. Pearson Education.
2.
Pressman, R. S. (2014). Software Engineering: A Practitioner’s Approach. McGraw-Hill.
3.
IEEE Std 830-1998. IEEE Recommended Practice for Software Requirements Specifications.
4.
Ian Sommerville. (2011). “Requirements Engineering.” University of St Andrews.
5.
Jalilov, A. (2020). Dasturiy injiniring asoslari. Toshkent: TATU nashriyoti.
