JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
134
134
GEMORRAGIK SHOK: KELIB CHIQISHI, ETIOLOGIYASI,
DAVOLASHI VA FAVQULODDA HOLATLARDA YONDASHUVLAR
Ergashev Otabek Murotjon oʻgʻli
Rishton Abu Ali ibn Sino nomidagi
Jamoat salomatligi texnikumi o‘qituvchisi
Annotatsiya :
Ushbu maqolada gemorragik shokning kelib chiqish sabablari,
patofiziologik jarayonlari, klinik belgilari va zamonaviy davolash yondashuvlari
yoritilgan. Gemorragik shok – organizmda qon hajmining keskin kamayishi natijasida
qon aylanishining yetishmovchiligi bilan kechadigan og‘ir patologik holat bo‘lib,
tezkor tashxis va samarali davolash choralari ko‘rilmasa, o‘lim holatiga olib kelishi
mumkin. Maqolada ushbu holatning profilaktikasi va tibbiy yordam ko‘rsatish
algoritmlari haqida ham fikr yuritilgan.
Kalit so‘zlar:
gemorragik shok, gipovolemiya, qon ketish, reanimatsiya, qon
quyish, plazma o‘rnini bosuvchi eritmalar, hayotiy belgilar.
Gemorragik shok
– bu organizmda katta miqdorda qon yo‘qotilishi natijasida
yuzaga keladigan og‘ir gipovolemik holat bo‘lib, qon bosimi tushishi, yurak chiqish
hajmining kamayishi va to‘qimalar hipoksiyasi bilan kechadi. Bu holat ko‘pincha
jarohatlar, operatsiyalar, ichki qon ketishlar, tug‘ruqdagi asoratlar yoki ovqat hazm
qilish tizimi kasalliklari bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Favqulodda holatlarda
gemorragik shokga duch kelgan bemorga o‘z vaqtida va to‘g‘ri yordam ko‘rsatish
hayotni saqlab qolish uchun muhim ahamiyatga ega. Tibbiy amaliyotda bu holat tez-
tez uchraydi va, ayniqsa, favqulodda vaziyatlarda, katta travmalar, operatsiyalar,
tug‘ruqdagi asoratlar yoki ichki qon ketishlar fonida rivojlanadi.
Gemorragik shokning etiologik omillari orasida jarrohlik amaliyotlaridan keyingi
qon ketishlar, avtohalokatlar natijasida yuzaga keladigan ichki va tashqi qon
yo‘qotishlar, me’da-ichak traktida qon ketishlar (masalan, me’da yarasi yoki varikoz
tomirlarning yorilishi), shuningdek, tug‘ruq vaqtida bachadon atoniyasi yoki
yo‘ldoshning noto‘g‘ri joylashuvi tufayli yuzaga keladigan qon ketishlar ajralib turadi.
Shu bilan birga, antikoagulyantlar (masalan, varfarin yoki heparin) qabul qiluvchi
bemorlarda qon ketish xavfi ortadi va shok holati yuzaga kelishi ehtimoli yuqori
bo‘ladi.
Patofiziologik jihatdan gemorragik shokda qon hajmi kamaygani tufayli yurak
chiqarish hajmi pasayadi, arterial bosim tushadi va organlarga kislorod yetkazib
berilishi keskin kamayadi. Bu esa to‘qimalar gipoksiyasiga, hujayra darajasida
energiya almashinuvining buzilishiga va metabolik asidozga olib keladi. Shokning
keyingi bosqichlarida organizm kompensator mexanizmlarni ishga tushiradi – yurak
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
135
135
urish tezlashadi, periferik tomirlar torayadi, lekin bu mexanizmlar uzoq vaqt davomida
samarali bo‘lmaydi. Davolash kechiksa, ko‘p organ yetishmovchiligi (MODS)
rivojlanadi.
Klinik jihatdan gemorragik shokning alomatlari bemorning qon yo‘qotish darajasi
va umumiy holatiga bog‘liq holda o‘zgaradi. Bemor terisining oqarishi, sovuq va nam
bo‘lishi, yurak urishining tezlashishi (taxikardiya), arterial bosimning tushishi, tez-tez
nafas olish (taxipnoe), hushning pasayishi yoki yo‘qolishi, diurezning kamayishi kabi
belgilar bilan namoyon bo‘ladi. Shuningdek, bemorning lablari ko‘karib, ong chalkash
bo‘lishi yoki adinamiya (kuchsizlik) rivojlanadi.
Davolashda birinchi navbatda qon ketish manbasini to‘xtatish muhimdir. Tashqi
qon ketishlarda bosim bog‘lamlari, tamponada, qon tomirlarni bog‘lash qo‘llaniladi.
Ichki qon ketishlar holatida esa jarrohlik usullari (laparotomiya, torakotomiya) orqali
qon ketish manbasi bartaraf etiladi. Keyingi bosqichda qon hajmini tiklash uchun
kristalloidlar (NaCl 0.9%, Ringer laktat), kolloidlar (gelofusin, dextran), va eng
muhimi, qon mahsulotlari (eritrotsit massasi, plazma, trombotsitlar) yuboriladi. Qon
ketish og‘ir bo‘lsa, bemorga zudlik bilan universal qon (O(I) Rh-) yoki shoshilinch mos
keladigan qon quyilishi kerak.
Shuningdek, bemorning nafas olish va yurak faoliyatini qo‘llab-quvvatlash zarur.
Oksigenoterapiya, mexanik ventilyatsiya (sun’iy nafas oldirish) og‘ir hollarda o‘ta
muhim bo‘ladi. Dori-darmonlardan norepinefrin, dopamin kabi vazopressorlar arterial
bosimni ko‘tarish va yurak chiqishini tiklashda yordam beradi. Reanimatsiya davrida
doimiy monitoring – arterial bosim, yurak urish tezligi, EKG, qon gazlari va diurez
o‘lchovlari amalga oshiriladi.
Gemorragik shok kechiktirilsa yoki noto‘g‘ri davolansa, asoratlar soni ortadi.
Eng xavfli asoratlardan biri bu ko‘p organ yetishmovchiligi bo‘lib, buyrak, jigar, o‘pka
va yurak faoliyatining izdan chiqishiga olib keladi. Bundan tashqari, gipoksiya fonida
miya shikastlanishi, yurak yetishmovchiligi, metabolik asidoz, disseminatsiyalangan
intravaskulyar koagulyatsiya (DIC-sindrom) kabi holatlar kuzatiladi. Ayrim hollarda
bemor reabilitatsiyaga muhtoj bo‘ladi.
Favqulodda holatlarda gemorragik shokka tezkor va to‘g‘ri yondashuv hayot-
mamot masalasidir. Tibbiyot xodimlari shokni erta aniqlash, muolajalarni boshlash va
transportatsiya vaqtida bemorning holatini nazorat qilishga tayyor bo‘lishi kerak. Har
bir shifokor va hamshira shoshilinch yordam algoritmini mukammal bilishi, qon quyish
qoidalari, suyuqlik terapiyasining zarur hajmlari, reanimatsion choralarni amaliy
jihatdan qo‘llay olishi zarur.
Gemorragik shok bilan bog‘liq holatlar amaliyotda ko‘plab murakkab klinik
holatlarda uchraydi. Masalan, ko‘p tug‘ruqli ayollarda bachadon atoniyasi natijasida
yuzaga keladigan massiv qon ketishlar, shuningdek, yosh bolalarda travmatik
shikastlar fonida qon yo‘qotish holatlari bu guruhga kiradi. Har bir holatda shokning
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
136
136
og‘irligi va kechish bosqichi alohida baholanishi, muolajalar differensial yondashuv
asosida olib borilishi lozim.
Ayniqsa, gemorragik shokni baholashda sinfiylashtirish muhim ahamiyatga ega.
Klinik amaliyotda shokning 4 bosqichi (I-IV) farqlanadi. I bosqichda qon yo‘qotish
750 ml gacha bo‘lib, yurak urishi biroz tezlashadi, bosim deyarli o‘zgarmaydi. II
bosqichda (750–1500 ml) taxikardiya kuchayadi, bosim pasayadi. III bosqich (1500–
2000 ml) — og‘ir holat, arterial bosim ancha tushadi, teri sovuq, ong chalkash. IV
bosqich (2000 ml dan ortiq) — terminal bosqich, yurak chiqishi keskin pasaygan, hush
yo‘qolgan, hayotiy funksiya...
Muolajani to‘g‘ri rejalashtirish uchun tezkor laborator diagnostika ahamiyatlidir.
Qonning umumiy analizi (gemoglobin, gematokrit), koagulogramma, ABR (acid-base
regulation), qon gazlari, laktat darajasi, elektrolitlar darajasi – bularning barchasi shok
og‘irligini baholashda muhim rol o‘ynaydi.
Shuningdek, gemorragik shokni davolashda bemor monitoringi uchun zamonaviy
texnologiyalar – markaziy venoz bosim (CVP), arterial qon bosimini invaziv o‘lchash,
pulsoxsimetriya, EKG monitoring, diurez nazorati kabi usullar keng qo‘llaniladi.
Pediatriyada gemorragik shok o‘ziga xos kechadi. Bolalarda qon hajmi tana
vazniga nisbatan kam bo‘lgani sababli, nisbatan kichik qon yo‘qotishlar ham jiddiy
holatga olib kelishi mumkin. Shu bois, bolalarda shok belgilarini erta aniqlash va
suyuqlik terapiyasini to‘g‘ri tanlash nihoyatda muhimdir. Terapiya 20 ml/kg kristalloid
eritmadan boshlanib, keyingi dozalar bemorning holatiga qarab individual belgilanadi.
Ayrim hollarda gemorragik shokda antifibrinolitik dori vositalaridan
(traneksamik kislota) foydalanish qon ketishni kamaytirishda ijobiy natija beradi.
Shuningdek, leykotsitlar va eritrotsitlar massasi, yangi muzlatilgan plazma va
trombotsitlar balansini tiklashga doir “massive transfusion protocol” (MTP)
strategiyasi yuritiladi.
Xulosa qilib aytganda, gemorragik shok – bu tibbiyot amaliyotida eng xavfli
holatlardan biri bo‘lib, o‘z vaqtida tashxis qo‘yilmasa va zarur choralar ko‘rilmasa,
o‘limga olib kelishi mumkin. Shuning uchun bu holatni oldini olish, erta tashxis
qo‘yish va to‘g‘ri reanimatsion yordam ko‘rsatish tibbiy xizmatning asosiy
vazifalaridan biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
American College of Surgeons. ATLS: Advanced Trauma Life Support Student
Course Manual, 10th ed. Chicago: ACS, 2018.
2.
Guyton A.C., Hall J.E. Textbook of Medical Physiology. 14th ed. Elsevier, 2021.
3.
Kovalev A.V., Solovyev V.V. Kritik holatlar va reanimatsiya asoslari. —
Toshkent: Medpress, 2021.
4.
Miller R.D. Miller's Anesthesia. 9th ed. Elsevier Health Sciences, 2020.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
137
137
5.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni Saqlash Vazirligi. Shok holatlari bo‘yicha
klinik yo‘riqnoma. Toshkent, 2022.
6.
Tintinalli J.E. Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide. 9th Edition.
McGraw-Hill Education, 2020.
7.
World Health Organization (WHO). Guidelines on trauma care and emergency
surgery. Geneva, 2019.
8.
Журавель А. П. Клиническая реаниматология. — Москва: ГЭОТАР-Медиа,
2020.
9.
Мурашко В.В. и соавт. Неотложные состояния в терапии. — М.: Медицина,
2020.
10.
Шляхто Е.В. и соавт. Внутренние болезни. Национальное руководство. — М.:
ГЭОТАР-Медиа, 2021.
