JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
130
130
YOSHLIK DAVRINING OʻZIGA XOS PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
Arabova Aziza Azamatovna
Buxoro viloyati Olot tumani 12 umumiy oʻrta taʼlim maktabi psixologi
Annotatsiya:
Yoshlik davri o‘zining mustaqil fikrlashini, shaxsiy maqsadlarni va
o‘z-o‘zini anglashni aniqroq shakllantiradigan davrdir. Bu davrda ijtimoiy va kasbiy
rivojlanishning yangi bosqichlari boshlanadi, hamda o‘z kelajagi va hayot yo‘li haqida
aniqroq qarorlar qabul qilinadi. Shunday qilib, o‘smirlik va yoshlik davrlari inson
psixikasining shakllanishidagi muhim bosqichlar bo‘lib, ularning psixologik
rivojlanishida o‘ziga xos xususiyatlar va o‘zgarishlar mavjud.
Kalit so’zlar
: o‘smirlik davri, yoshlik davri, psixik rivojlanish, emotsional
jarayonlar, Ijtimoiy jarayonlar, shaxsiyat shakllanishi, mustaqillik, o‘zini anglash,
Kognitiv rivojlanish.ruhiy barqarorlik.
KIRISH
Psixik rivojlanishning o’ziga xos xususiyatlari o‘smirlik va yoshlik davrlarida
yanada aniqroq namoyon bo‘ladi. Ushbu davrlar insonning jismoniy, emotsional,
kognitiv va ijtimoiy o’zgarishlar jarayonining eng faol bosqichlari hisoblanadi.
O‘smirlik va yoshlik davrlarida shaxsiyat shakllanishi, o‘z-o‘zini anglash, mustaqillik
va ijtimoiy munosabatlarni o‘rnatish kabi masalalar ustida faol ish olib boriladi. Bu
davrlar shaxsning hayotidagi muhim bosqichlar bo‘lib, ularning rivojlanishiga tasir
qiluvchi omillar ko‘plab ijtimoiy, madaniy, iqtisodiy va psixologik faktorlar bilan
chambarchas bog‘liq. O‘smirlik davri (12-18 yosh) va yoshlik davri (18-25 yosh)
psixik rivojlanishning muhim bosqichlaridan biridir. Har ikkala davrda ham
individning psixologik, ijtimoiy va emotsional jihatlari o‘zgaradi. Ilk o’spirinlik 1.
Jismoniy o‘zgarishlar: Barcha o‘zgarishlar (xususan, jinsiy rivojlanish) o‘smirning
o‘zini anglashiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Bu davrda o‘zini kashf qilish, tana va tashqi
ko‘rinishdagi o‘zgarishlarga nisbatan tashvish va ishonchsizliklar ko‘payadi. 2.
Kognitiv rivojlanish: O‘smirlikda tafakkur darajasi ancha rivojlanadi. Bu yoshda
individning abstrakt fikrlash, mantiqiy xulosalar chiqarish va hipotetik holatlarni
tushunish imkoniyati kuchayadi. Ular dunyo haqidagi qarashlarini kengaytiradilar. 3.
Emotsional rivojlanish: Duyg‘ular o‘zgaruvchan bo‘ladi, chunki o‘smirlikda hayotiy
tajriba kam. Emotsional reaksiya kuchayadi va o‘smirlar o‘zlarini boshqarish,
hissiyotlarni anglashda ko‘proq qiyinchiliklarga duch keladilar. 4. Ijtimoiy rivojlanish:
O‘smirlar o‘ziga xos guruhlarni yaratishadi va o‘z ijtimoiy statuslarini aniqlashadi.
Bu davrda ota-onalarga nisbatan isyonkorlik, do‘stlar bilan bo‘lgan munosabatlar
kattalashadi va shu bilan birga o‘z shaxsiyatini shakllantiradi. Shaxsiy identifikatsiya:
Yoshlik davrida individ o‘zining shaxsiy identifikatsiyasini aniqroq tushunadi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
131
131
Ularning o‘ziga bo‘lgan ishonchi o‘smirlik davriga qaraganda mustahkamroq bo‘ladi.
Kognitiv rivojlanish: Yuqori darajadagi fikrlash qobiliyatlari: Yoshlik davrida,
o‘smirlikdagi abstrakt fikrlash va nazariy tafakkur yuqori darajaga ko‘tariladi. Shaxslar
o‘z qarorlarini amaliyotga ko‘chira olishadi, ya’ni hayotdagi real holatlarda qarorlar
qabul qilishda o‘zlarining tafakkurini yanada mustahkamlashadi. Bu davrda, o‘zining
maqsadlariga erishish uchun eng yaxshi strategiyalarni ishlab chiqish va qisqa
muddatli va uzoq muddatli rejalashtirishni amalga oshirish mumkin bo‘ladi. Ta’lim va
professional rivojlanish: Yoshlikda o‘qish va kasbiy rivojlanishning ahamiyati ortadi.
Ko‘pincha bu davrda yoshlar universitetga kirish, kasbiy sohada muvaffaqiyatga
erishish uchun o‘z maqsadlariga yo‘naltirilgan reja tuzishadi. Ularning fikrlash darajasi
tizimli, o‘ylangan va izchil bo‘lib, mantiqiy va ilmiy tahlillarni amalga oshirishga
imkon beradi.
Shaxsiyat va emosional barqarorlik: Emotsional rivojlanishning davom etishi:
Yoshlikda shaxsiyat va his-tuyg‘ularni boshqarish yanada aniqroq va barqaror bo‘ladi.
Yoshlikning boshida turli stress va tashvishlarga duch kelinishi mumkin, lekin yoshlar
o‘z his-tuyg‘ularini boshqarishda ko‘proq malakaga ega bo‘ladilar. O‘zining his-
tuyg‘ulariga, hayotdagi qiyinchiliklarga qanday munosabatda bo‘lishni o‘rganish,
emosional barqarorlikni shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. O‘z-o‘zini anglash:
Bu davrda shaxsiyatni anglash va o‘ziga bo‘lgan ishonch kuchayadi. Shaxsning
kelajagi va ijtimoiy o‘rni haqida aniqroq tasavvurga ega bo‘lishi natijasida, o‘zi bilan
muvozanatni topish va hayot yo‘lini tanlashda aniq qarorlar qabul qilish imkoniyatlari
yuzaga keladi. Bu yoshda kimligini va nima qilishni xohlayotganini aniq tushunish
o‘sishga olib keladi. Ijtimoiy rivojlanish: Mustaqillik va o‘zaro munosabatlar: Yoshlik
davrida mustaqillik va o‘zaro munosabatlar kuchayadi. O‘smirlikdagi oilaga tayanish
davri o‘tadi, shaxs o‘zini ijtimoiy hayotda mustaqil ravishda namoyon etishga harakat
qiladi. Bu, o‘z navbatida, ularning oila, do‘stlar va ish joylaridagi o‘rinlarini aniqlashda
yordam beradi. Yoshlikda ko‘p hollarda turmush qurish, ishga kirish, o‘z hayot yo‘lini
topish kabi yangi bosqichlar boshlanadi. Romantik munosabatlar: Yoshlikda romantik
munosabatlar yanada rivojlanadi va ko‘plab yoshlar o‘zlarining hayotidagi birinchi
jiddiy munosabatlarida o‘zini topadilar. Bu davrda romantik sevgi, oila qurish,
jismoniy va emotsional bog‘lanishlar o‘sib boradi. Romantik aloqalar nafaqat shaxsiy,
balki psixologik rivojlanishda ham muhim rol o‘ynaydi. Kasbiy va ijtimoiy ro‘yhat:
Yoshlikda ijtimoiy va professional tan olish muhim ahamiyatga ega. Yoshlikda inson
o‘zining kasbiy yo‘lini tanlash va amalga oshirishni boshlaydi. Ijtimoiy
munosabatlarning rivojlanishi va o‘z maqsadlariga erishish uchun bo‘lgan kuchli
motivatsiya ko‘payadi. Ijtimoiy va psixologik qiyinchiliklar: Yoshlikda hali ham ba’zi
qiyinchiliklar mavjud. O‘z kelajagi haqida qarorlar qabul qilishda noaniqliklar,
o‘tmishdagi psixologik jarayonlar, yoshga oid stresslar va ijtimoiy muammolar
(masalan, ish topish, moliyaviy mustaqillik) bu davrda kishi hayotining bir qismi
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
132
132
bo‘ladi. Bu qiyinchiliklar, ayniqsa, o‘zining shaxsiy qadrini topishga va hayotdagi
maqsadlarni amalga oshirishga xalaqit berishi mumkin.
Yoshlik davri esa o‘zining mustaqil fikrlashini, shaxsiy maqsadlarni va o‘z-o‘zini
anglashni aniqroq shakllantiradigan davrdir. Bu davrda ijtimoiy va kasbiy
rivojlanishning yangi bosqichlari boshlanadi, hamda o‘z kelajagi va hayot yo‘li haqida
aniqroq qarorlar qabul qilinadi. Shunday qilib, o‘smirlik va yoshlik davrlari inson
psixikasining shakllanishidagi muhim bosqichlar bo‘lib, ularning psixologik
rivojlanishida o‘ziga xos xususiyatlar va o‘zgarishlar mavjud. 3. O‘rganish va
rivojlanish: Kasbiy yo‘nalish va maqsadlar: Yoshlik davrida o‘z kasbiy yo‘nalishini
tanlash va rivojlantirishni boshlash juda muhim. Yoshlar o‘zlarining ish qobiliyatlarini,
maqsad va ambitsiyalarini shakllantirishga kirishadilar. Yoshlikda o‘z sohasini topish,
kasbiy maqsadlarga erishish, o‘z imkoniyatlarini maksimal darajada oshirishga
qaratilgan qadamlar boshlanadi. Shaxsiy va professional balandlikka erishish:
Yoshlikda ko‘plab yoshlar hayotning ijtimoiy va kasbiy jihatlarini birlashtirgan holda
o‘z yo‘lini tanlaydilar. Bu davrda ular o‘z shaxsiy qarorlarini qabul qilishni davom
ettiradilar va ko‘pincha mustaqillikka erishadilar. Emotsional barqarorlik: O‘zini
anglash va ijtimoiy moslashuv: Yoshlik davrida shaxsning o‘ziga bo‘lgan ishonchi
mustahkamlanadi. O‘smirlikdagi noaniqliklar va tashvishlar asta-sekinlik bilan
kamayadi, chunki yoshlar o‘zlarining psixologik holatlarini yaxshiroq anglashadi.
Emotsional barqarorlik va o‘zini anglash orqali ular o‘z hayot yo‘llarini aniqroq
belgilaydilar. Stress va tashvishlarni boshqarish: Yoshlikda stressni va tashvishlarni
boshqarish bo‘yicha o‘rganish jarayoni davom etadi. Shaxslar stressni kamaytirish va
xavotirlarni boshqarish uchun samarali usullarni izlaydilar va o‘z emotsiyalarini
barqarorlashtirishga harakat qiladilar. Shaxsiy qarorlar va o‘zgarishlar: Mustaqillik va
avtonomiya: Yoshlikda mustaqillik va avtonomiya sezilarli darajada kuchayadi.
O‘smirlikda ota-onalar va boshqa kattalarga nisbatan qarama-qarshilik bo‘lishi
mumkin, ammo yoshlikda o‘zining mustaqil qarorlarini qabul qilish qobiliyati
kuchayadi.
Yoshlikda odamlar ko‘pincha o‘zlari uchun yangi oilaviy yoki kasbiy yo‘nalishlar
tanlashadi. Hayotdagi to‘g‘ri yo‘lni tanlash: Bu davrda yoshlar ko‘plab hayotiy
qarorlar, jumladan, romantik munosabatlar, kasbiy yo‘nalishlar, va yashash joyi
haqidagi tanlovlarni amalga oshiradilar. Shaxsiyatning shakllanishi davom etadi, lekin
yoshlikda ko‘plab odamlar hayotdagi to‘g‘ri yo‘llarni izlashadi. 4. Yoshlarni
rivojlantirishga ta’sir etsuvchi tashqi omillar. Ijtimoiy va iqtisodiy omillar: Yoshlikda
ijtimoiy va iqtisodiy omillar ko‘plab qarorlarni qabul qilishga ta’sir qiladi. Yoshlikda,
ko‘plab yoshlar o‘z kasbiy va shaxsiy hayotlarini shakllantirish jarayonida, moliyaviy
mustaqillikka erishish uchun ko‘plab to‘siqlarga duch kelishadi. Ijtimoiy tengsizlik,
ta’lim olish imkoniyatlari va iqtisodiy sharoitlar yoshlik davrida har qanday shaxsni
rivojlantirishga katta ta’sir ko‘rsatadi. Madaniyat va muhit: Yoshlikda madaniyat va
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
133
133
ijtimoiy muhitning ta’siri katta. Ayni paytda yoshlarga ta’sir qiladigan omillar ularning
ijtimoiy munosabatlarini va dunyoqarashini shakllantiradi. Internet va raqamli
texnologiyalar rivojlanishi yoshlarning o‘zaro aloqalarini, fikrlarini va maqsadlarini
shakllantirishda yangi imkoniyatlar yaratadi. Oila va otaonalar roli: Yoshlikda oila va
ota-onalar roli yangi shaklga o‘tadi. O‘smirlik davrida ota-onalar o‘z farzandlarini
nazorat qilishga intiladilar, ammo yoshlikda ota-onalar o‘z farzandlarining mustaqil
qarorlar qabul qilishiga ruxsat beradilar. Oila a’zolari bilan o‘zaro munosabatlar
mustahkamlanadi, lekin yoshlikda oila o‘zining yangi shakllarini va o‘zaro muloqot
usullarini rivojlantiradi.
XULOSA:
O‘smirlik va yoshlik davrlaridagi psixik rivojlanish o‘zining maxsus
xususiyatlari bilan ajralib turadi. O‘smirlik davrida shaxs o‘zini tanishga, emotsional
va jismoniy o‘zgarishlarga, ijtimoiy guruhlarga qiziqishga intiladi, bu esa ba’zan ichki
qarama-qarshiliklar va izlanishlarga olib keladi. Yoshlik esa mustaqillik, kasbiy
yo‘nalish, oila va ijtimoiy munosabatlar o‘rnatishga, hayotiy qarorlar qabul qilishga va
shaxsiyatni shakllantirishga asoslanadi. Har ikki davrda ham psixologik o‘zgarishlar,
hayotning turli jabhalarida yangi boshlang‘ichlar va qiyinchiliklarga duch kelinadi.
Shaxsning rivojlanishida oila, jamiyat, va ijtimoiy-madaniy omillarning ta’siri muhim
o‘rin tutadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI::
1.
G’oziyev E.G’ Umumiy Psixologiya 1-2 kitob T-2002y
2.
Davletshin M.G Umumiy Psixologiya T-2002y
3.
Ivanov.P, Zufarova.M “Umumiy Psixologiya” T-2008y.
4.
Tojiboyeva G. R. et al. TURLI RAHBARLIK USLUBLARINING PSIXOLOGIK
TAVSIFI //Journal of new century innovations. – 2022. – Т. 16. – №. 1. – С. 114-
117.
5.
Rahmanzhanovna
T.
G.
SOCIO-PSYCHOLOGICAL
FEATURES
OF
CONFLICT SITUATIONS IN THE TEACHING STAFF //World Bulletin of
Social Sciences. – 2024. – Т. 31. – С. 30-32.
6.
Таджибаева Г. Р. ПРИЧИНЫ И ПУТИ РАЗРЕШЕНИЯ ПЕДАГОГИЧЕСКИХ
КОНФЛИКТОВ В ВЫСШЕМ УЧЕБНОМ ЗАВЕДЕНИИ //ИННОВАЦИИ В
ПЕДАГОГИКЕ И ПСИХОЛОГИИ. – 2021. – Т. 4. – №. 3. 7. Internet
maʼlumotlari
