JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
111
111
NAZARIY KONSTRUKT TUSHUNCHASI.
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Ijtimoiy fanlar fakulteti psixologiya yoʻnalishi talabasi
Mavlonova Orzigul
Ilmiy rahbar:
Oymatova Dilorom Ro'zimurotovna
Annotasiya
: Ushbu maqolada nazariy konstrukt tushunchasi haqida olimlar
nazariyasi qarashlari va ilmiy tadqiqotlari ayniqsa psixologiya sohasidagi oʻrni haqida
tahlil qilinadi.
Kalit soʻzlar:
Intellekt, motivatsiya, nazariy konstrukt, emperik, abstrakt,
nazariy gipotezalar.
Annotation:
This article analyzes the concept of theoretical construct, focusing
on scholars' views and scientific research, particularly its role in the field of
psychology.
Keywords:
Intelligence, motivation, theoretical construct, empirical, abstract,
theoretical hypotheses.
Kirish
Nazariy konstrukt tushunchasi ilmiy tadqiqotlar, ayniqsa psixologiya,
sotsiologiya va falsafa sohalarida muhim ahamiyatga ega boʻlgan mavhum
tushunchadir. U bevosita kuzatilmaydigan, ammo empirik maʼlumotlar orqali bilvosita
oʻlchanadigan yoki tushuniladigan gʻoyalarni ifodalaydi. Nazariy konstrukt
tushunchasi . Nazariy konstrukt (inglizcha: theoretical construct) – bu bevosita kuzatib
boʻlmaydigan, ammo nazariyalar va ilmiy tadqiqotlarda tushuntirish va bashorat qilish
uchun ishlatiladigan abstrakt gʻoya yoki tushunchadir. Boshqacha qilib aytganda,
nazariy konstruktlar real dunyoda mavjud boʻlgan, ammo ularni toʻgʻridan-toʻgʻri
oʻlchash yoki koʻrish mumkin boʻlmagan hodisalarni ifodalash uchun oʻylab topiladi.
Nazariy konstrukt — bu kuzatiladigan hodisalarni tushuntirish yoki bashorat qilish
uchun ishlatiladigan abstrakt tushuncha yoki oʻzgaruvchidir. Ular toʻgʻridan-toʻgʻri
kuzatilmaydi, ammo ularning mavjudligi va taʼsiri empirik maʼlumotlar orqali
bilvosita aniqlanadi. Masalan, ʼʼ intellekt ʼʼ , ʼʼmotivatsiya ʼʼ , ʼʼoʻz-oʻzini hurmat
qilish ʼʼ kabi tushunchalar nazariy konstruktlar hisoblanadi
Nazariy konstruktlarga misollar:
Intellekt (aqliy qobiliyat): Biz odamlarning muammolarni yechish, oʻrganish
va fikrlash qobiliyatini kuzatamiz, ammo ʼʼ intellektʼʼ ning oʻzi bevosita koʻrinmaydi.
U turli testlar va baholashlar orqali oʻlchanadi.
Shaxsiyat: Odamlarning xatti-harakatlari, fikrlash tarzi va hissiy reaksiyalari
orqali namoyon boʻladi, ammo ʼʼ shaxsiyatʼʼ ning oʻzi abstrakt tushunchadir.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
112
112
Motivatsiya: Odamlarning maqsadlarga erishish uchun harakat qilish istagi va
intilishi kuzatiladi, lekin ʼʼ motivatsiyaʼʼ ning oʻzi bevosita koʻrinmaydi.
Depressiya: Kayfiyatning tushkunligi, qiziqishning yoʻqolishi va boshqa
belgilar orqali namoyon boʻladi, ammo ʼʼ depressiyaʼʼ ning oʻzi tibbiy va psixologik
konstrukt hisoblanadi.
Ijtimoiy sinf: Jamiyatdagi odamlarning iqtisodiy, ijtimoiy va kasbiy holatiga
asoslangan abstrakt tushuncha.
Eksperimental psixologiyada nazariy konstrukt tushunchasi ham alohida
ahamiyatga ega ulardan misollar.
Eksperimental psixologiyada nazariy konstruktlarning roli: Gipotezalarni
shakllantirish: Nazariy konstruktlar tadqiqotchilarga kuzatiladigan xatti-harakatlar va
hodisalar oʻrtasidagi potentsial aloqalarni tushunishga yordam beradi, bu esa
eksperimental gipotezalarni shakllantirish uchun asos boʻlib xizmat qiladi. Masalan, ʼʼ
stressʼʼ nazariy konstrukti ʼʼ imtihon oldidan talabalarning tashvishlanishi ortadiʼʼ
degan gipotezani shakllantirishga olib kelishi mumkin.
Oʻzgaruvchilarni aniqlash: Eksperimentlarda nazariy konstruktlar mustaqil va
bogʻliq oʻzgaruvchilarni aniqlash uchun ishlatiladi. Mustaqil oʻzgaruvchi
manipulyatsiya qilinadigan konstruktning operatsional taʼrifi boʻlsa, bogʻliq
oʻzgaruvchi esa ushbu manipulyatsiyaning taʼsirini oʻlchash uchun ishlatiladigan
konstruktning operatsional taʼrifidir. Misol uchun, ʼʼdiqqat ʼʼ nazariy konstruktini
oʻrganishda, mustaqil oʻzgaruvchi sifatida chalgʻituvchi omillarning mavjudligi yoki
yoʻqligi manipulyatsiya qilinishi mumkin, bogʻliq oʻzgaruvchi sifatida esa topshiriqni
bajarish tezligi va aniqligi oʻlchanishi mumkin.
Natijalarni tushuntirish: Eksperiment natijalari koʻpincha nazariy konstruktlar
orqali tushuntiriladi. Agar eksperimentda manipulyatsiya qilingan mustaqil
oʻzgaruvchi bogʻliq oʻzgaruvchiga sezilarli taʼsir koʻrsatsa, bu manipulyatsiya qilingan
konstruktning oʻrganilayotgan xatti-harakat yoki jarayonga taʼsir qilganligi haqida
xulosa qilishga imkon beradi.
Eksperimental psixologiyada mashhur nazariy konstruktlar va ularni oʻrganish
usullari:
Xotira: Bu oʻtmishdagi tajribalarni kodlash, saqlash va qayta tiklash
qobiliyatini ifodalovchi nazariy konstrukt. Eksperimental psixologiyada xotirani
oʻrganish uchun turli xil vazifalar qoʻllaniladi, masalan, soʻzlarni eslab qolish, yuzlarni
tanish, voqealarni qayta hikoya qilish va hokazo. Mustaqil oʻzgaruvchilar sifatida
oʻrganilayotgan materialning turi, taqdim etilish usuli, vaqt oraligʻi kabi omillar
manipulyatsiya qilinishi mumkin. Bogʻliq oʻzgaruvchilar sifatida esa eslab qolingan
maʼlumotlarning hajmi, xatolarning soni va javob berish vaqti oʻlchanadi.
Inson xotirasi juda murakkab va mukammal hodisadir. xotira deb ataladigan
psixologik jarayonning inson hayotidagi o'rni bebahodir. inson hayoti jarayoni va
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
113
113
rivojlanish bosqichlarining asosiy omillari ham xotira, eslash, yodlash va bu
jarayonlarni ong osti va ong osti ustidan boshqarish bilan bevosita bog'liqdir.
1
Diqqat: Bu maʼlumotning bir qismiga ongli ravishda yoʻnalish va qolganini
eʼtibordan chetda qoldirish qobiliyatini ifodalovchi konstrukt. Diqqatni oʻrganish
uchun Stroop testi, diqqatni saqlash vazifalari va ikkilamchi vazifalar kabi usullar
qoʻllaniladi. Mustaqil oʻzgaruvchilar sifatida chalgʻituvchi omillar, vazifaning
murakkabligi va koʻrsatmalar manipulyatsiya qilinishi mumkin. Reaksiya vaqti,
aniqlik va eʼtiborning davomiyligi bogʻliq oʻzgaruvchilar sifatida oʻlchanadi.
Persepsiya (idrok): Tashqi dunyodan keladigan sensorli maʼlumotlarni qabul
qilish va talqin qilish jarayonini ifodalovchi konstrukt. Persepsiyani oʻrganish uchun
vizual illyuziyalar, sezgi chegaralarini aniqlash vazifalari va obʼektlarni tanish kabi
usullar ishlatiladi. Mustaqil oʻzgaruvchilar sifatida vizual stimullarning xususiyatlari,
tovushlarning chastotasi va intensivligi kabi omillar manipulyatsiya qilinishi mumkin.
Subyektiv hisobotlar, jismoniy reaksiyalar (masalan, koʻz harakati) va aniqlik bogʻliq
oʻzgaruvchilar sifatida oʻlchanadi.
Oʻrganish: Tajriba natijasida xatti-harakatda nisbatan doimiy oʻzgarishlarni
ifodalovchi konstrukt. Oʻrganishni oʻrganish uchun klassik va operant shartlash,
koʻnikish va sezgirlik kabi paradigmalar qoʻllaniladi. Mustaqil oʻzgaruvchilar sifatida
stimullarning taqdim etilish tartibi, mukofot va jazo tizimlari manipulyatsiya qilinishi
mumkin. Reaksiya tezligi, chastotasi va davomiyligi bogʻliq oʻzgaruvchilar sifatida
oʻlchanadi.
Shuningdek, Djordj Kelli tomonidan ishlab chiqilgan ʼʼ Shaxsiy konstruktlar
nazariyasi ʼʼ ga koʻra, har bir inson oʻzining shaxsiy tajribalari asosida dunyoni
tushunish uchun mental ramkalar (konstruktlar) yaratadi. Bu konstruktlar insonning
qaror qabul qilish jarayoniga va xatti-harakatlariga taʼsir koʻrsatadi .
Xulosa
Xulosa qilib aytganda nazariy konstruktlar ilmiy bilish jarayonining ajralmas
qismidir. Ular bevosita kuzatilmaydigan, ammo nazariya asosida shakllangan va
empirik dalillar bilan tasdiqlanishi mumkin bo'lgan abstrakt g'oyalar yoki
xususiyatlarni ifodalaydi. Intellekt, shaxsiyat, stress, ijtimoiy sinf va ishonch kabi
tushunchalar bunga yorqin misol bo'la oladi.Olimlar, jumladan Alfred Binet, Charles
Spearman, Howard Gardner, Carl Jung, Gordon Allport, Karl Marks, Max Weber,
Pierre Bourdieu va Hans Selye o'z tadqiqotlarida bu konstruktlarni turlicha tahlil qilib,
ularning mohiyatini aniqlashga va o'lchash usullarini ishlab chiqishga intilishgan. Ular
nazariy konstruktlarni murakkab hodisalarni tushuntirish, bashorat qilish va ularga
ta'sir ko'rsatish uchun asosiy vosita sifatida ko'rishgan.Ushbu konstruktlar fanlararo
tadqiqotlarda fundamental rol o'ynab, hodisalarni tizimlashtirish, nazariy asoslar
1
Oymatova Dilorom,,The Study Of Memory Characteristics Of Adolescents And Methods Of Its Development"
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
114
114
yaratish va ilmiy farazlarni empirik yo'l bilan tekshirish imkoniyatini beradi. Nazariy
konstruktlarning chuqur tushunilishi va to'g'ri qo'llanilishi ilmiy bilimlarning
rivojlanishiga va insoniyatning atrof-muhitni hamda o'zini anglashiga katta hissa
qo'shadi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati.
1. Anastasi, A., & Urbina, S. (1997). Psychological Testing (7th ed.).
Prentice Hall.
(Psixologik konstruktlarni o‘lchash usullari bayon etiladi)
2. APA Dictionary of Psychology. (2023). Theoretical Construct.
https://dictionary.apa.org/theoretical-construct
3. Kelli, G. A. (1955). The Psychology of Personal Constructs. New York: Norton.
(Shaxsiy konstruktlar nazariyasining asoschisi Djordj Kelli asari)
4.Cronbach, L. J., & Meehl, P. E. (1955). Construct Validity in Psychological Tests.
Psychological Bulletin, 52(4), 281–302.
(Nazariy konstruktlarning ilmiy testlardagi asoslanishini ko‘rsatadi)
5.Verywell Mind. (2023). What is Personal Construct Theory?
https://www.verywellmind.com/what-is-personal-construct-theory-2795957
6. Wikipedia (2024). Construct (psychology).
https://en.wikipedia.org/wiki/Construct_(psychology)
7.Oymatova Dilorom Ro'zimurotovna, . (2021). O'smirlarning xotira xususiyatlarini
o'rganish va uni rivojlantirish usullari. Amerika ijtimoiy fanlar va ta'lim innovatsiyalari
jurnali , 3 (08), 15-17. https://doi.org/10.37547/tajssei/Volume03Issue08-04
8.Oymatova Dilorom,,The Study Of Memory Characteristics Of Adolescents And
Methods Of Its Development"
