JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
97
97
BILINGVIZM - PSIXOLINGVISTIKANING BIR BO‘LAGI SIFATIDA
Pratova Gulshoda O‘tkirbek qizi
Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti
o‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi 1-bosqich magistranti
Annotatsiya
: Ushbu maqolada bilingvizm hodisasi psixolingvistika fanining
tarkibiy qismi sifatida tahlil qilinadi. Shuningdek, ikki va undan ortiq tillarni egallagan
shaxsning nutq faoliyati, til tanlovi, til almashinuvi va psixik jarayonlar bilan bog‘liq
xususiyatlar yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
bilingvizm, psixolingvistika, til almashinuvi, kod almashtirish,
nutq, til o‘rganish, psixik jarayonlar.
Bugungi globallashuv davrida insonlarning bir nechta tillarni egallashi odatiy
holga aylangan. Bu jarayon “bilingvizm” deb atalib, u tilshunoslik, pedagogika,
sotsiologiya va ayniqsa, psixolingvistika fanlarida keng o‘rganiladi. Psixolingvistika
— til va tafakkur o‘rtasidagi munosabatlarni o‘rganuvchi fan sifatida, bilingval
shaxsning tilni idrok etish, ishlab chiqish va qo‘llash jarayonlariga alohida e’tibor
qaratadi.
Bilingvizm — bu shaxsning ikki (yoki undan ortiq) tilni faol tarzda egallaganligi
va undan kundalik hayotda foydalanishidir. Bilingvizm simmetrik (ikkala tilga teng
darajada ega bo‘lish) va assimmetrik (bir til ustunroq) turlarga bo‘linadi. Bundan
tashqari, bilingvizm tabiiy (oilada) va sun’iy (ta’lim orqali) shakllanadi.
Psixolingvistika tilning ruhiy faoliyat bilan bog‘liqligini o‘rganadi. Bilingval
shaxslar ikkita tilni o‘z ongida qanday ajratadi? Tilni tanlashda qanday psixologik
omillar ishtirok etadi? Bunday savollar psixolingvistik tadqiqotlarning markazida
turadi. Masalan:
a) Kod almashtirish (code-switching): Bilingval shaxs bir jumla ichida yoki ikki
jumla orasida tillarni almashtiradi. Bu holat psixik holat, muloqot konteksti va shaxsiy
identitetga bog‘liq.
b) Til interferensiyasi: Ikkinchi tilni o‘zlashtirish jarayonida ona tilining
grammatik va fonetik xususiyatlari ta’sir ko‘rsatadi.
c) Til tanlovi (language choice): Muloqotda qaysi tilni tanlash – bu psixologik,
ijtimoiy va madaniy omillar bilan bog‘liq qaror.
Ko‘plab ilmiy tadqiqotlar bilingvizmning kognitiv rivojlanishga ijobiy ta’sir
ko‘rsatishini isbotlagan. Ikki tilni egallagan shaxslar:
yaxshiroq e’tibor boshqaruvi;
kuchliroq ishchi xotira;
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
98
98
moslashuvchan tafakkur;
yuqori metalingvistik sezgirlikka ega bo‘lishadi.
Shu bilan birga, muvozanatsiz yoki noto‘g‘ri yo‘naltirilgan bilingvizm bolalarda
til chalkashuvi yoki psixologik bosimlarga olib kelishi mumkin. Bu holatlarni to‘g‘ri
tahlil qilish psixolingvistik yondashuvni talab qiladi.
Bilingvizmning neyropsixologik asoslari
Zamonaviy neyropsixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bilingval shaxslar
miyyasi ikki tilni boshqaruvchi alohida, lekin o‘zaro bog‘liq neyron tarmoqlarni
faollashtiradi. Ayniqsa, Broka va Vernike maydonlarining faolligi, frontallobdagi
boshqaruv funksiyalarining oshishi bilingvizmga xos belgidir. Miyya MRT tasvirlari
orqali bilingvlar til almashinuvi paytida o‘ziga xos kognitiv resurslarni safarbar etishi
aniqlangan.
Bu esa quyidagilarga olib keladi:
Miyadagi plastiklik darajasining oshishi.
Ehtimoliy nevrodegenerativ kasalliklarning kechroq rivojlanishi (masalan,
Altsgeymer).
Har ikki tilga oid semantik tarmoqlarning o‘zaro bog‘lanishi, bu esa til bilan
bog‘liq vazifalarni tezroq bajarishga yordam beradi.
Bilingval shaxslarda emotsional ifoda va til tanlovi
Emotsiyalar va til orasidagi bog‘liqlik psixolingvistikaning dolzarb masalalaridan
biridir. Bilingval shaxslar ko‘pincha hissiy holatlariga mos ravishda til tanlashadi.
Masalan, ayrim hollarda ona tilida emotsional jihatdan kuchliroq ifoda berilishi
kuzatiladi, chunki u birinchi bo‘lib ongda shakllangan bo‘ladi. Tilingiz orqali his-
tuyg‘ularingizni boshqarishingiz mumkin: bu psixoterapiyada bilingvizmning yangi
imkoniyatlaridan biridir. Shuningdek, ikkinchi tilda gapirganda shaxs ba’zan hissiy
masofani saqlab turadi, bu esa og‘riqli mavzularni muhokama qilishda qulaylik
tug‘diradi.
Bilingvizm va madaniy idrok
Psixolingvistika faqat tildagi aqliy jarayonlar bilan cheklanmaydi, balki
madaniyat va til o‘rtasidagi munosabatni ham o‘rganadi. Bilingval shaxslar ikki yoki
undan ortiq madaniy model asosida fikrlaydi, bu esa:
Madaniy moslashuvchanlikni kuchaytiradi.
Tillararo qiyosiy idrokni rivojlantiradi.
Kommunikatsiyada kontekst va pragmatikaga e’tiborni oshiradi.
Masalan, bir til orqali rasmiy muloqot yurituvchi shaxs boshqa til orqali norasmiy,
iliq muhitda o‘zini erkinroq tutadi. Bunda tilning o‘ziga xos madaniy yuklamasi muhim
rol o‘ynaydi.
Bilingvizm va ta’lim jarayoni
Pedagogik psixolingvistika doirasida bilingval shaxslarning o‘quv faoliyati
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
99
99
alohida o‘rganiladi. Ikki tilni o‘zlashtirgan bolalar:
Murakkab sintaktik strukturalarni tezroq anglaydi.
O‘quv materialini har xil til muhitida qayta ishlay oladi.
Til o‘rgatishda kontekstual yondashuvlar (CLIL – Content and Language
Integrated Learning) samaraliroq bo‘ladi.
Shuningdek, ta’lim tizimida bilingvizmni e’tiborga olmaslik o‘quvchining o‘z-
o‘zini baholashiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shuning uchun maktablarda til
muhitini ongli ravishda boshqarish zarur.
Bilingvizmning psixologik xavflari va ularni yengish yo‘llari
Ijobiy tomonlari bilan bir qatorda, bilingvizm ba’zi hollarda ruhiy bosim, o‘zligini
anglashda noaniqlik (identitet inqirozi) yoki til chalkashuviga olib kelishi mumkin.
Ayniqsa, ijtimoiy muhit bir tildan boshqasiga o‘tishni qo‘llab-quvvatlamasa, bola yoki
o‘smir o‘zini "tillari orasida qolib ketgan" kabi his qilishi mumkin. Bunday
holatlarning oldini olish uchun:
Oilaviy va maktab muhitida har ikkala tilga ijobiy munosabatda bo‘lish.
Til bilan bog‘liq sharmandalik yoki tanqid holatlarining oldini olish.
Bolaning madaniy va til identitetini qo‘llab-quvvatlovchi muhit yaratish zarur.
Xulosa qilib aytganda, Bilingvizm nafaqat lingvistik, balki psixologik jarayon
sifatida ham ahamiyatga ega. Psixolingvistika fani bilingval shaxsning tilni qabul
qilish, ishlab chiqish va nutq jarayonlarini chuqur tahlil qilish orqali bu sohadagi
muammolarga yechim topishga xizmat qiladi. Zamonaviy jamiyatda bilingvizmga oid
tadqiqotlar yanada dolzarb bo‘lib bormoqda va bu yo‘nalishda psixolingvistik
yondashuv muhim metodologik asos bo‘lib xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI
1. Akhutina, T. V. (2002). Psixolingvistika asoslari. Moskva: MGU nashriyoti.
2. Grosjean, F. (2010). Bilingual: Life and Reality. Cambridge, MA: Harvard
University Press.
3. Hakuta, K. (1986). Mirror of Language: The Debate on Bilingualism. New
York: Basic Books.
4. Kadirova, D. Sh. (2019). “Bilingvizm va bolalar psixolingvistikasi.” Filologiya
masalalari (Ilmiy jurnal), №2, 112–118.
5. Safarov, Sh. (2020). Psixolingvistika. Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti.
6. Vygotsky, L. S. (1983). Til va tafakkur. Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti.
