JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
68
68
YANGI AVLOD SANOAT ROBOTLARI BILAN
XAVFSIZ ISHLASH USULLARI
Avazbek Usmonov Samandar o'g'li
Qarshi Davlat Universiteti , Mehnat muhofazasi va texnika
xavfsizli (tarmoqlar bo'yicha) yo'nalishining 2-bosqich talabasi
+998908698979
Annotatsiya.
Ushbu maqolada yangi avlod sanoat robotlari bilan xavfsiz ishlash
usullari muhokama qilinadi. Robotlar inson faoliyatini qo'llab-quvvatlash va ishlab
chiqarish jarayonlarini optimallashtirish maqsadida keng qo'llanilmoqda. Biroq,
ularning xavfsizligi va insonlar bilan o'zaro aloqasi muhim masala bo'lib qolmoqda.
Maqola robotlar bilan ishlashda xavfsizlikni ta'minlash uchun zamonaviy
texnologiyalar, usullar va standartlar haqida batafsil ma'lumot beradi.
Abstract.
This article discusses ways to work safely with new generation
industrial robots. Robots are widely used to support human activities and optimize
production processes. However, their safety and interaction with humans remains an
important issue. The article provides detailed information on modern technologies,
methods and standards to ensure safety when working with robots.
Абстрактный.
В этой статье рассматриваются способы безопасной работы
с промышленными роботами нового поколения. Роботы широко используются
для поддержки деятельности человека и оптимизации производственных
процессов. Однако их безопасность и взаимодействие с человеком остаются
важным вопросом. В статье представлена подробная информация о современных
технологиях, методах и стандартах обеспечения безопасности при работе с
роботами.
Kalit so'zlar:
sanoat robotlari ,xavfsizlik standartlari, sensorlar, monitoring
tizimlari, inson-mashina interfeyslari, inson-fazoviy aloqalar, ta'lim va o'qitish, sun'iy
intellekt, mashinani o'rganish, xavfsiz ishlash, robotlar bilan o'zaro aloqa, avtonom
robotlar, ish joyidagi xavfsizlik, texnologik rivojlanish.
Keywords:
industrial robots, safety standards, sensors, monitoring systems,
human-machine interfaces, human-spatial communication, education and training,
artificial intelligence, machine learning, safe work, learning with robots
communication, autonomous robots, workplace safety, technological development.
Ключевые слова:
промышленные роботы, стандарты безопасности,
датчики, системы мониторинга, человеко-машинный интерфейс, человеко-
пространственная коммуникация, образование и обучение, искусственный
интеллект, машинное обучение, безопасная работа, обучение с помощью
роботов, общение, автономные роботы, безопасность на рабочем месте,
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
69
69
технологическое развитие.
Kirish.
Yangi avlod sanoat robotlari ishlab chiqarishni yanada samarali va tezkor
qilishda muhim rol o'ynaydi. Ushbu robotlar nafaqat mexanik ishlarni bajaradi, balki
inson bilan o'zaro aloqada bo'lish imkoniyatiga ega. Shunga qaramay, robotlar bilan
ishlashda xavfsizlik masalalari juda muhimdir. Bu maqolada, sanoat robotlari bilan
xavfsiz ishlash usullari, ularni boshqarish, xavfsizlik standartlari, inson-fazoviy
munosabatlar va amaliy misollar ko'rib chiqiladi.
1. Sanoat robotlarining xavfsizlik standartlari
Sanoat robotlarining xavfsizligi uchun bir qator xalqaro standartlar mavjud.
Masalan, ISO 10218 va ISO/TS 15066 standartlari robotlar va insonlar o'rtasida
xavfsizlikni ta'minlashda muhim ahamiyatga ega. Ushbu standartlar robotlarning
xavfsiz ishlashi uchun qanday shart-sharoitlar va texnik talablar mavjudligini
belgilaydi. Bundan tashqari, ISO 12100 (umumiy xavfsizlik prinsiplari) va ANSI/RIA
R15.06 standartlari ham muhimdir va xavfsizlikni ta'minlashda qo'shimcha asos bo'lib
xizmat qiladi.
O'zbekistonda sanoat robotlari xavfsizligini ta'minlash maqsadida ishlab
chiqilgan milliy standartlar quyidagilar:
1. O'zDSt 2241-2018
a)
Maqsad:
Ushbu standart sanoat robotlari uchun xavfsizlik talablari va
sinov usullarini belgilaydi.
b)
Asosiy jihatlar:
I.
Robotlar va ularning qismlari uchun xavfsizlik va muvofiqlik talablarini
aniqlash.
II.
Robotlarning mexanik va elektr xavfsizligini ta'minlash.
III.
Sinov usullari va metodologiyalarini belgilash, bu orqali robotlar
xavfsizligini baholash.
2. O'zDSt 2242-2018
a)
Maqsad: Robototexnika tizimlarida xavfsizlikni ta'minlashda asosiy
talablarga oid me'yorlarni ko'rsatadi.
b)
Asosiy jihatlar:
I.
Inson va robot o'rtasidagi o'zaro aloqani xavfsiz tashkil etish.
II.
Robototexnika tizimlarining ishlashida xavfsizlikni oshirishga qaratilgan
talablar.
III.
Amaliyotda xavfsizlikni ta'minlash bo'yicha tavsiyalar va ko'rsatmalar.
2.
Xavfsizlikni ta'minlash usullari
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
70
70
2.1. Sensorlar va monitoring tizimlari:
Robotlar bilan ishlashda sensorlar va monitoring tizimlari xavfsizlikni
ta'minlashda muhim o'rin tutadi. Sensorlar muhitni kuzatib, insonlar yaqinlashganda
robotning harakatini to'xtatishi mumkin. Innovatsion yechimlar, masalan, 3D
sensorlar, LiDAR va sun'iy intellekt asosidagi monitoring tizimlari xavfsizlikni yanada
oshiradi. Masalan, LiDAR tizimi ob'ektlarni aniqlash va ularni xaritalashda
qo'llaniladi, bu esa robotlarning insonlar bilan o'zaro aloqasini yaxshilaydi.
2.2. Inson-mashina interfeyslari:
Inson-mashina interfeyslari, masalan, sensorli ekranlar, ovozli buyruqlar yoki
harakat sezuvchilar yordamida inson va robot o'rtasida samarali aloqa o'rnatish
mumkin. Interfeys dizayni va foydalanuvchi tajribasi muhim ahamiyatga ega;
interfeyslarda intuitiv dizayn va tushunarli ko'rsatmalar ishlatilishi kerak. Masalan,
foydalanuvchilar uchun qulay interfeyslar orqali robotning harakatlarini boshqarish
jarayoni osonlashtiriladi.
2.3. Ta'lim va o'qitish:
Xavfsiz ishlash uchun xodimlarni ta'lim berish muhimdir. Xodimlar robotlar
bilan ishlash qoidalari va xavfsizlik standartlari haqida muntazam ravishda o'qitilishi
kerak. Ta'lim dasturlarini takomillashtirish uchun innovatsion o'quv metodikalarini,
masalan, simulyatsiya va amaliy mashg'ulotlarni qo'llash zarur. shuningdek,
simulyatsion mashg'ulotlar orqali xodimlarga real vaziyatlarda qanday harakat
qilishlarini o'rgatish mumkin.
3. Kelajakdagi tendentsiyalar:
Kelajakda robotlarning xavfsizligi yanada muhim bo'ladi. Sun'iy intellekt va
mashinani o'rganish texnologiyalari yordamida robotlar insonlar bilan o'zaro aloqani
yanada yaxshilaydi va xavfsizlikni ta'minlaydi. Bundan tashqari, avtonom robotlar va
ularning jamiyatdagi roli, mehnat bozoridagi o'zgarishlar haqida ham chuqurroq tahlil
o'tkazish zarur. masalan, avtonom robotlar va ularning jamiyatdagi roli, mehnat
bozoridagi o'zgarishlar haqida ham chuqurroq tahlil o'tkazish zarur.
4. Amaliy misollar:
Sanoat robotlari bilan ishlashda muvaffaqiyatli amaliyotlar mavjud. Masalan,
avtomobil ishlab chiqarish korxonalarida robotlar yordamida avtomobil yig'ish
jarayonlari tezligi va sifatini oshirish mumkin. Shuningdek, logistika sohasida robotlar
omborlarda yuklarni avtomatik ravishda tashish uchun qo'llanilmoqda, bu esa ish
jarayonini soddalashtiradi va xavfsizlikni oshiradi. Bu misollar robotlarni xavfsiz va
samarali ishlatishning amaliy jihatlarini ko'rsatadi.
5. Ish joyidagi xavfsizlik:
Ish joyidagi xavfsizlikni ta'minlash uchun zarur choralar ko'rish muhimdir. Ish
joyida xavfsizlikni oshirish uchun xavfsizlikni boshqarish tizimlarini joriy etish, xavfli
zonalarni belgilash va muntazam ravishda xavfsizlik tekshiruvlarini o'tkazish tavsiya
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
71
71
etiladi. Shuningdek, xodimlarga xavfsizlik ko'rsatmalari va jarayonlari haqida
muntazam ravishda ma'lumot berilishi kerak.
Takliflar:
Ushbu maqolda ko'plab muhim jihatlar qamrab olingan, ammo ba'zi kamchiliklar
va yaxshilanish imkoniyatlari mavjud va harbitta bo’lim uchun takliflar keltirdim:
Kengaytirilgan Xavfsizlik Standartlari
Taklif 1: Boshqa xalqaro va milliy standartlarni ko'rib chiqish, masalan,
ANSI/RIA R15.06 standartining O'zbekistondagi ahamiyatini tushuntirish.
Sensorlar va Monitoring Tizimlari
Taklif 2: Muayyan sensorlar, masalan, LiDAR yoki 3D sensorlari va ularning
qanday ishlashini misollar bilan tushuntirish.
Inson-Mashina Interfeyslari
Taklif 3: Interfeyslarning foydalanuvchi tajribasini yaxshilashi va xavfsizlikni
oshirishi haqida misollar keltirish.
Ta'lim va O'qitish
Taklif 4: Ta'lim dasturlarining samaradorligini oshirish uchun qanday
strategiyalar va innovatsion yondashuvlar qo'llanilishi lozimligini ko'rsatish.
Kelajakdagi Tendentsiyalar
Taklif 5: Robototexnika sohasidagi boshqa rivojlanishlar, masalan, avtonom
robotlar, ularning jamiyatdagi roli va mehnat bozoridagi o'zgarishlar haqida kengroq
tahlil berish.
Amaliy Misollar
Taklif 6: Har bir amaliyot uchun batafsil misollar, ularning qanday xavfsizlikni
ta'minlashga yordam berganligi haqida ma'lumot berish.
Ish Joyidagi Xavfsizlik
Taklif 7: Xavfsizlikni boshqarish tizimlari va xavfli zonalarni belgilash bo'yicha
aniq misollar keltirish.
Xulosa:
Yangi avlod sanoat robotlari bilan xavfsiz ishlash usullari zamonaviy
ishlab chiqarish jarayonlarida muhim ahamiyatga ega. Ushbu maqola robotlar bilan
ishlashda xavfsizlikni ta'minlash uchun zarur bo'lgan standartlar, texnologiyalar va
usullarni batafsil ko'rib chiqdi.
Sanoat robotlarining xavfsizligi nafaqat texnik jihatlarga, balki inson-fazoviy
aloqalarga ham bog'liq. Inson-mashina interfeyslari, sensorlar va monitoring tizimlari
kabi innovatsion yechimlar orqali xavfsizlikni ta'minlash imkoniyatlari kengaymoqda.
Bu jarayonlarda ta'lim va o'qitish ham muhim rol o'ynaydi, chunki xodimlarning
robotlar bilan xavfsiz ishlash qoidalari haqida bilimga ega bo'lishi kerak.
Kelajakda, robototexnikaning rivojlanishi va sun'iy intellektning qo'llanilishi
xavfsizlik standartlarini yanada takomillashtirishga olib keladi. Avtonom robotlar va
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
72
72
ularning insonlar bilan o'zaro aloqasi haqidagi tadqiqotlar, ishlab chiqarish
jarayonlarini soddalashtirish va xavfsizlikni oshirish uchun yangi imkoniyatlar
yaratadi.
Maqolada ko'rsatilgan takliflar va kamchiliklarni bartaraf etish orqali, sanoat
robotlari bilan ishlashda xavfsizlikni yanada oshirish mumkin. Shuningdek, muayyan
amaliy misollar va chuqur tahlillar o'quvchilarga mavzuni yanada yaxshiroq
tushunishga yordam beradi. Robototexnika sohasida ta'lim va innovatsion
yondashuvlar orqali kelajakda xavfsizlik muammolarini hal qilishda muvaffaqiyatga
erishish mumkin.
Umuman olganda, sanoat robotlari bilan xavfsiz ishlash usullari, texnologik
rivojlanishlar va insonlarning ilgari surilgan tajribalari birgalikda ishlab chiqarish
jarayonlarining samaradorligini va xavfsizligini oshirishga xizmat qiladi.
Adabiyotlar:
Xalqaro Adabiyotlar
1.
ISO 10218 - Industrial robots – Safety requirements. International Organization for
Standardization.
2.
ISO/TS 15066 - Robots and robotic devices – Collaborative robots. International
Organization for Standardization.
3.
ISO 12100 - Safety of machinery – General principles for design – Risk assessment
and risk reduction. International Organization for Standardization.
4.
ANSI/RIA R15.06 - American National Standard for Industrial Robots and Robot
Systems. Robotic Industries Association.
5.
Siciliano, B., & Khatib, O. (2016). Springer Handbook of Robotics. Springer.
6.
Russell, S., & Norvig, P. (2020). Artificial Intelligence: A Modern Approach.
Pearson.
7.
Bogue, R. (2020). "Industrial robots: A review of recent developments and future
directions." Industrial Robot: An International Journal, 47(3), 276-284.
8.
Kumar, K. (2019). "Human-Robot Interaction: A Review." Robotics and
Autonomous Systems, 109, 44-58.
O'zbek Adabiyotlari
9.
O'zDSt 2241-2018 - Sanoat robotlari uchun xavfsizlik talablari va sinov usullari.
10.
O'zDSt 2242-2018 - Robototexnika tizimlarida xavfsizlikni ta'minlash bo'yicha
asosiy talablar.
11.
Jumaniyazov, A. (2021). "Sanoat robotlari va ularning xavfsizligi." O'zbekiston
Respublikasi Fanlar Akademiyasi Axborotnomasi, 3(1), 45-50.
12.
Qodirov, S. (2022). "Robototexnika va mehnat muhofazasi." Qarshi Davlat
Universiteti Ilmiy Izlanishlar Jurnali, 2(2), 25-30.
13.
Abdulloh, O. (2020). "Sanoat robotlari va xavfsizlik standartlari." O'zbekiston
Innovatsion Rivojlanish Markazi Ma'ruzalar to'plami, 1, 12-15.
14.
Tursunov, A. (2023). "Yangi avlod robototexnikasi va uning xavfsiz ishlashi."
O'zbekiston Respublikasi Mehnat va Ijtimoiy Ta'minot Vazirligi Axborotlari, 4(2),
33-38.
