JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
45
45
YER RUSUMIDAGI PLANETALAR
Tursunqulova Nargiza Mirzaboy qizi
Termiz davlat universiteti Astronomiya 1-kurs talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Quyosh tizimining Yer rusumidagi sayyoralari —
Merkuriy, Venera, Yer va Marsning asosiy xususiyatlari yoritilgan. Maqolada ushbu
sayyoralarning tuzilishi, harorati, atmosferasi, harakat xususiyatlari hamda geologik
holati tahlil qilinadi. Yer rusumidagi sayyoralar kichik o‘lchamli, zichligi yuqori va
qattiq yuzaga ega bo‘lishi bilan boshqa sayyoralardan ajralib turadi. Tadqiqotda har bir
sayyoraning o‘ziga xos jihatlari ko‘rib chiqilib, ularning o‘zaro umumiyliklari va
farqlari tahlil qilinadi. Ushbu ma’lumotlar sayyoralarni o‘rganish va kelajakdagi
kosmik izlanishlar uchun muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Kalit so’zlar:
Yer tipidagi planetalar, merkuriy, venera, yer va mars, sayyora
ta’rifi, astronomik tadqiqotlar ,umumtalim maktablari, metodika, pedagogik
texnalogiya, mediata’lim, raqamli texnologiyalar.
Mavzu:Yer rusumidagi planetalar
1.Quyosh tizimi haqida umumiy ma’lumot
2.Yer rusumidagi planetalarning tuzuzlishi va xususiyatlari
3.Yer rusumidagi planetalarning farqlari va o‘xshashliklari
1.Sayyora
(
arab
.
sayyor
— doimo harakatlanuvchi, harakatchan) — keskin
termoyadroviy reaksiyalardan xoli boʻlgan yulduz atrofida aylanuvchi, mehvarida
oʻzidan katta jism mavjud boʻlmagan va mehvarining ekssentrisiteti 0 ga yaqin boʻlgan
osmon jismi. Quyosh tizimidagi sayyoralar massasi va hajmi Quyoshnikidan bir necha
oʻn-yuz marta kam. Antik davrda, hatto undan avval yettita „sayyora“: Quyosh, Oy,
Merkuriy, Venera, Mars, Yupiter va Saturn „qoʻzgʻalmas“ yulduzlar orasidan ajratilib
koʻrsatilgan edi. Bu yoritkichlarning hammasi Yer atrofida aylanadi, deb hisoblanardi.
16-asr boshidagina polyak astronomi, geliotsentrik tizim muallifi Nikolay Kopernik
Yer atrofida faqat Oy aylanishini, qolgan sayyoralar esa Yer kabi Quyosh tizimi
markazi boʻlgan Quyosh atrofida aylanishini koʻrsatdi. Quyosh tizimi — Quyosh va
uning atrofida aylanuvchi osmon jismlari majmuasidir. Quyosh tizimida sakkizta
asosiy sayyora mavjud bo‘lib, ularning to‘rttasi — Merkuriy,Venera,Yer va Mars —
yer rusumidagi planetalar. Bu sayyoralar o‘ziga xos xususiyatga ega.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
46
46
1-rasm.Quyosh sistemasi
2
. Yer Rusumidagi Planetalar: Tuzilishi va Xususiyatlari
1. Merkuriy.Merkuriy Quyosh tizimidagi eng kichik sayyora bo‘lib, Quyoshga
eng yaqin joylashgan. Uning diametri 4,880 km ni tashkil qiladi. Merkuriyning
atmosferasi juda yupqa va asosan kislorod, natriy, vodorod va heliumdan iborat.
Sayyorada suvsizlik mavjud, lekin u qat’iy geologik faoliyatga ega bo‘lib, ko‘plab
kraterlarga ega. Merkuriyda magnit maydon ham mavjud, ammo bu maydonning
kuchi Yerning magnit maydonidan ancha zaif.
2-rasm. Merkuriy
2. Venera .Venera – Quyosh tizimidagi ikkinchi sayyora bo‘lib, uning kattaligi
Yer bilan deyarli bir xil. Uning diametri 12,104 km, massa esa Yer massasining 0.815
barobari. Veneraning atmosferasi asosan karbondioksid va azotdan tashkil topgan.
Sayyorada kuchli iqlim sharoiti mavjud:Vernera 460°C gacha bo‘lgan doimiy harorat
mavjud.Veneraning yuzasi bulutlar bilan qoplangan va uning atmosferasi kuchli serfoz
bosimiga ega.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
47
47
3-rasm. Venera
3. Yer.Yer – bizning yashash joyimiz bo‘lib, uning atmosferasi asosan azot va
kisloroddan iborat. Yerning diametri 12,742 km va u Quyosh tizimidagi uchinchi
sayyoradir. Yerning yuzasi suv bilan qoplangan bo‘lib, 71% qismini okeanlar tashkil
etadi. Yerda faqat bitta tabiiy yo‘ldosh – O‘rta Oy mavjud. Sayyoramizda geologik
faoliyat juda faol, bu esa Yer yuzasining doimiy o‘zgarishiga olib keladi.
4-rasm.Yer
4. Mars.Mars – Quyosh tizimidagi to‘rtinchi sayyora bo‘lib, u yer rusumidagi
sayyoralar orasida eng kichigi hisoblanadi. Marsning diametri 6,779 km va uning
massasi Yer massasining 0.107 barobari. Marsda atmosferaning 96% qismini karbonat
angidrid tashkil qiladi. Sayyorada suvsizlik mavjud bo‘lib, shuningdek, muzli qutblar
ham bor. Marsda magnit maydon mavjud emas, lekin uning ayrim qismlarida qadimgi
magnit maydonlar mavjudligini ko‘rsatuvchi dalillar topilgan.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
48
48
5-rasm.Mars
3.
Yer Rusumidagi Planetalar: Farqlari va O‘xshashliklari
Yer rusumidagi sayyoralar o‘zaro bir qator o‘xshashliklarga ega bo‘lsa-da,
ularning har biri bir nechta muhim farqlarga ham ega. Masalan, Merkuriy va Venerada
atmosferaning juda nozik va zararli tarkibi mavjud, shu bilan birga, Yerda hayot uchun
mos sharoitlar mavjud. Mars esa, o‘zining atmosferasida kuchli karbonat angidrid
miqdori bilan farq qiladi, lekin suvsizlik va muzlar mavjudligi orqali kelajakda hayot
izlari bo‘lishi mumkinligi haqidagi g‘oyalar hali o‘rganilmoqda.Shuningdek,
sayyoralar orasida magnit maydonlari, geologik faoliyatlar va iqlim sharoitlaridagi
farqlar katta o‘rin tutadi. Venera va Marsda iqlim sharoitlari juda ekstremal bo‘lsa-da,
Yerda hayotning rivojlanishiga imkoniyatlar mavjud. Yuzalaridagi qattiq jinslar va
geologik tuzilmalar, atmosferalarining tarkibi esa bu sayyoralarni o‘rganishda qiziqarli
ma’lumotlarni taqdim etadi.
6-rasm. Yer rusumidagi planetalar
Xulosa
Yer rusumidagi sayyoralar – Merkuriy, Venera, Yer va Mars – Quyosh
tizimidagi ichki sayyoralar bo‘lib, ularning tuzilishi, fizik-kimyoviy xususiyatlari va
geologik jarayonlari jihatidan o‘xshashliklarga ega. Ushbu sayyoralar qattiq toshli
yadroga, nisbatan kichik o‘lchamlarga va zichlik darajasining yuqoriligi bilan ajralib
turadi. Ularning har biri o‘ziga xos tabiiy sharoitlarga ega bo‘lib, masalan, Venerada
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
49
49
juda qalin atmosfera va issiqlik, Marsda esa muzlagan suv izlari mavjud. Yer esa
ularning ichida yagona hayot mavjud bo‘lgan sayyora sifatida ajralib
turadi.Tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, Yer rusumidagi sayyoralarni o‘rganish
nafaqat Quyosh tizimidagi shakllanish jarayonlarini anglashga, balki boshqa yulduz
tizimlarida mavjud bo‘lishi mumkin bo‘lgan hayotga oid izlanishlarga ham asos
bo‘ladi. Ushbu sayyoralarni chuqurroq o‘rganish insoniyatning kelajakdagi fazoviy
tadqiqotlariga zamin yaratadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Mamadazimov, M., and A. B. Narbayev. "An e-learning guide for students of the
11th grade of secondary education and secondary special, vocational education
institutions." (2018).
2. Bahramovich N. A. STRUCTURE AND DIDACTICAL POSSIBILITIES OF THE
ELECTRONIC TRAINING MANUAL ON ASTRONOMY DEVELOPED FOR
PUPILS OF THE 11TH GRADES OF SECONDARY SCHOOLS BASED ON
MEDIA EDUCATION //Archive of Conferences. – 2020. – Т. 5. – №. 1. – С.
40- OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Simon, J. L.; Bretagnon, P.; Chapront,
J.; Chapront-Touzé, M.; Francou, G.; Laskar, J. (February 1994). „Numerical
expressions for precession formulae and mean elements for the Moon and
planets“. Astronomyand
Astrophysics.
282-jild,
№ 2.
663–683-
bet. Bibcode:1994A&A...282..663S.
„Общая характеристика планет земной
группы“. 2005-yil 7-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2009-yil 22-may.↑ Ne
putat s ponyatiyami „vnutrennix“ i „vneshnix“ planet, kotorie opredelyayutsya kak
planeti, raspolojennie ot Solnsa sootvetstvenno blije ili dalshe, chem
Zemlya.↑ „Астрономы обнаружили «сестру» Солнечной системы“. 2005-yil 27-
dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2005-yil 21-dekabr.↑ Rocky? Habitable?
Sizing
Machine saytida
2018-10-31
sanasida arxivlangan), Oct. 25, 2018↑ Bolshinstvo „zemlepodobnix i potensialno
obitaemix planet“ lishili etogo statusa, 31 oktabrya 2018↑
Naeye, Bob
Model a Cornucopia of Earth-sized Planets“. NASA, Goddard Space Flight Center
(2007-yil
24-sentyabr).
2012-yil
24-yanvarda
asl
nusxadan arxivlangan.
Qaraldi: 2013-yil 23-oktyabr.
