JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
29
29
O‘ZBEKISTON SUG‘URTA BOZORINI RIVOJLANTIRISHDA JAHON
TAJRIBASINI HISOBGA OLISHNING STRATEGIK JIHATLARI
Yuldasheva Dilorom Dadajonovna
Ashuraliyev Jasurbek Azamatjon o’g’li
Sug’urta ishi yo’nalishi 3-kurs talabalari
Ilmiy rahbar:
G’oziyev M.
Moliya kafedrasi katta o’qituvchisi
Annotatsiya
Ushbu maqolada O‘zbekiston sug‘urta bozorining rivojlanish tendensiyalari,
mavjud muammolar va ularni hal etishda jahon tajribasini hisobga olishning
dolzarbligi yoritilgan. Shuningdek, ilg‘or xorijiy tajribalarni (AQSh, Germaniya,
Yaponiya , Hindiston tajribasi) o‘rganish asosida O‘zbekiston sug‘urta tizimini
strategik rivojlantirish yo‘nalishlari taklif etiladi.
Kalit so‘zlar:
sug‘urta bozori, sug‘urta polislari, sug‘urta mahsulotlari, sug‘urta
sanoati, jahon tajribasi, moliyaviy sector, hayot sug‘urtasi, pensiya sug‘urtasi, tabiiy
ofatga qarshi sug‘urtalash barqarorlik, raqamli sug‘urtalash, raqamli texnologiyalar,
risklarni boshqarish, strategik rivojlanish, sun’iy intellekt.
Kirish
Bozor iqtisodiyoti sharoitida sug‘urta tizimi iqtisodiy xavflarni kamaytirish,
ma’naviy barqarorlikni ta’minlash hamda ijtimoiy himoyani kengaytirishda muhim
o‘rin tutadi. Sug‘urta nafaqat iqtisodiy barqarorlikni qo‘llab-quvvatlaydi, balki
moliyaviy tizimning ajralmas tarkibiy qismi sifatida aholi va tadbirkorlik
subyektlarining manfaatlarini himoya qiladi.
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda iqtisodiy islohotlar keng ko‘lamda amalga
oshirilmoqda va bu jarayonda sug‘urta bozori ham sezilarli o‘sishni boshdan
kechirmoqda. Yangi islohotlar, qonunchilikdagi o‘zgarishlar va moliyaviy xizmatlarga
bo‘lgan talabning ortishi ushbu sohaning rivojlanishini rag‘batlantirmoqda.
Shunga qaramay, mamlakat sug‘urta bozori hanuzgacha to‘laqonli shakllanmagan
bo‘lib, uning rivojlanish sur’atlari va sifati hali jahon standartlariga to‘liq javob
bermaydi. Sug‘urta xizmatlarining qamrovi cheklangan, aholining moliyaviy
savodxonligi yetarli emas, bozor ishtirokchilari o‘rtasida raqobat past darajada.
Ushbu maqolada O‘zbekiston sug‘urta bozorining hozirgi holati, tizimdagi
mavjud muammolar hamda ilg‘or xorijiy tajribalar asosida solishtirma tahlil keltiriladi.
Jahon tajribasini o‘rganish va uni milliy sharoitlarga moslashtirish orqali O‘zbekiston
sug‘urta bozorining strategik rivojlanish yo‘nalishlari asoslab beriladi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
30
30
O‘ZBEKISTON SUG‘URTA BOZORINING HOZIRGI HOLATI
O‘zbekiston Respublikasi sug‘urta bozori so‘nggi yillarda amalga oshirilayotgan
iqtisodiy islohotlar va moliyaviy sektorni liberallashtirish natijasida bosqichma-
bosqich rivojlanmoqda. Sug‘urta tizimining rivoji moliyaviy barqarorlikni
mustahkamlash, ijtimoiy himoya mexanizmlarini kengaytirish va investitsion muhitni
yaxshilashda muhim omil sifatida qaralmoqda.
2024-yil yakunlariga ko‘ra, mamlakatda 80dan ortiq sug‘urta kompaniyalari
faoliyat yuritmoqda. Ular orasida davlat ulushi mavjud bo‘lgan korxonalar bilan bir
qatorda xususiy sektor vakillari va xorijiy investorlarga tegishli kompaniyalar ham
mavjud. Ayni paytda O‘zbekistonda faoliyat yuritayotgan yirik sug‘urta
kompaniyalariga quyidagilar kiradi:
“O‘zbekinvest” eksport-import sug‘urta kompaniyasi
— davlat ulushiga ega
bo‘lib, eksport-import operatsiyalarini sug‘urtalashda yetakchi o‘rinni egallaydi;
“Kafolat” Davlat aksiyador sug‘urta kompaniyasi (DASK)
— aholining
ijtimoiy sug‘urtasi, avtotransport va sog‘liqni saqlash sohalarida faol;
“Gos Insurance”
— xususiy sektor vakili sifatida ixtiyoriy sug‘urta
xizmatlarini taklif etadi;
“Universal Sug‘urta” kompaniyasi
— zamonaviy texnologiyalar asosida keng
qamrovli sug‘urta mahsulotlarini taqdim etuvchi kompaniya hisoblanadi.
Sug‘urta bozori ishtirokchilari sonining ortishi, ularning kapitalining kuchayishi,
shuningdek, xizmatlar turlarining kengayishi ushbu sohaga bo‘lgan ishonchning
oshayotganidan dalolat beradi. Shu bilan birga, raqamlashtirish jarayonining
jadallashuvi, qonunchilikdagi yangilanishlar va xorijiy sarmoyadorlar uchun
yaratilayotgan qulay sharoitlar O‘zbekiston sug‘urta bozorining istiqbolli
yo‘nalishlardan biri ekanini tasdiqlaydi.
O‘ZBEKISTON SUG‘URTA BOZORINING ASOSIY MUAMMOLARI
O‘zbekiston sug‘urta bozori so‘nggi yillarda salmoqli rivojlanishga erishgan
bo‘lsa-da, tizimda bir qator tizimli va institutsional muammolar mavjud bo‘lib, ular
bozorning to‘laqonli shakllanishi va barqaror rivojlanishini sekinlashtirmoqda.
1. Sug‘urtaning iqtisodiyotdagi past ulushi
Sug‘urtaning yalpi ichki mahsulotdagi (YaIM) ulushi 1% ga yetmaydi. Bu
ko‘rsatkich rivojlangan davlatlarda 6–8% atrofida. Bu holat O‘zbekistonda sug‘urta
xizmatlarining iqtisodiy jarayonlarda yetarlicha integratsiyalanmaganini ko‘rsatadi.
2. Aholining moliyaviy va sug‘urta savodxonligining past darajasi
Ko‘plab fuqarolar sug‘urtaning mohiyati, turlari va ahamiyati haqida yetarli
bilimga ega emas. Bu esa sug‘urtaga bo‘lgan ishonchsizlik, noto‘g‘ri tushunchalar va
past talabga olib kelmoqda. Ayniqsa, hayotni va sog‘liqni sug‘urtalash sohalarida bu
yaqqol seziladi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
31
31
3. Bozor infratuzilmasining zaifligi
Ko‘plab
sug‘urta
kompaniyalari
texnologik
jihatdan
yetarlicha
raqamlashtirilmagan, mijozlarga xizmat ko‘rsatish sifati past. Shuningdek, sug‘urta
mahsulotlari turlicha emas, mijoz ehtiyojlariga moslashtirilmagan. Hududlar kesimida,
ayniqsa, qishloq joylarda sug‘urta xizmatlari deyarli mavjud emas.
4. Qonunchilik va tartibga solishdagi muammolar
Sug‘urta bozorini tartibga soluvchi qonunchilik bazasi doimo yangilanib
bormoqda, biroq ba'zi normativ-huquqiy hujjatlar zamonaviy xalqaro tajribalarga to‘liq
mos emas. Bundan tashqari, sug‘urta hodisalarining baholanishi, da’volarni ko‘rib
chiqish jarayonlarida shaffoflik va tezkorlik yetarli emas.
5. Raqobat muhitining sustligi
Bozorda bir nechta yirik kompaniyalar hukmronlik qilmoqda, kichik va
innovatsion kompaniyalar uchun kirish imkoniyatlari cheklangan. Bu esa raqobatni
cheklab, narxlar, xizmat sifati va innovatsiyalar rivojini susaytiradi.
6. Kadrlar va mutaxassislar yetishmovchiligi
Sug‘urta sohasi bo‘yicha chuqur bilim va amaliy ko‘nikmaga ega bo‘lgan
mutaxassislar soni juda kam. Bu holat kompaniyalar faoliyatining professional
darajada olib borilishiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
RIVOJLANGAN MAMLAKATLAR TAJRIBASI:
SUG‘URTA BOZORINING TARAQQIYOT OMILLARI
Bugungi kunda taraqqiy etgan mamlakatlarda sug‘urta tizimi iqtisodiyotning
asosiy va ajralmas bo‘g‘iniga aylangan. Bu tizimlar nafaqat iqtisodiy barqarorlikni
ta’minlab, balki aholi va korxonalar uchun moliyaviy xavfsizlik, investitsiyalarni
qo‘llab-quvvatlash va ijtimoiy himoya tizimini mustahkamlashda muhim rol
o‘ynamoqda. Quyida dunyodagi yetakchi mamlakatlarning sug‘urta sohasidagi
yutuqlari tahlil qilinadi.
AQSh – dunyodagi eng yirik sug‘urta bozori
Amerika Qo‘shma Shtatlari bugungi kunda global sug‘urta bozorining eng katta
ulushiga ega davlat sifatida tan olingan. Bu yerda hayot, sog‘liqni saqlash, mol-mulk
va biznes xavflarini qamrab oluvchi keng ko‘lamli sug‘urta mahsulotlari mavjud.
Davlat tomonidan aholi uchun ijtimoiy tibbiy sug‘urtaning samarali dasturlari
(Medicare, Medicaid) yo‘lga qo‘yilgan. Shu bilan birga, sun’iy intellekt va texnologik
platformalar yordamida xavflarni aniqlash va boshqarish keng qo‘llanilmoqda.
Germaniya – sog‘liqni sug‘urtalashda barqaror tizim
Germaniyada sog‘liqni sug‘urtalash majburiy hisoblanadi va bu tizim har bir
fuqaro uchun shaxsiy moliyaviy himoyani ta’minlaydi. Sug‘urta kompaniyalari
o‘rtasidagi sog‘lom raqobat xizmatlar sifatini oshirishga xizmat qiladi. Davlat
tomonidan qat’iy nazorat va tahliliy monitoring tizimi joriy etilgan bo‘lib, bu
yondashuv sektor barqarorligini mustahkamlab kelmoqda.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
32
32
Yaponiya – tabiiy ofatlarga tayyor va himoyalangan tizim
Yaponiya geografik joylashuvi sababli tabiiy ofatlar xavfiga ko‘proq duch keladi.
Shu bois, ushbu davlatda ofatlarga qarshi maxsus sug‘urta tizimlari rivojlangan. Mulk,
bino va hayotni qamrab oluvchi xavflarga nisbatan davlat va xususiy sektor o‘rtasida
hamkorlik asosida faoliyat yurituvchi keng qamrovli sug‘urta mexanizmlari ishlab
chiqilgan. Bu tajriba O‘zbekiston uchun ham dolzarb, ayniqsa iqlim xavflari kuchayib
borayotgan hozirgi davrda.
Janubiy Koreya – raqamli sug‘urta ekotizimi
Koreyada sug‘urta sohasida raqamlashtirish juda yuqori darajaga yetgan. Barcha
xizmatlar mobil ilovalar va onlayn platformalar orqali taqdim etiladi. Risklarni
baholashda sun’iy intellektdan foydalaniladi, mijozlarga esa ularning ehtiyojlariga mos
moslashuvchan paketlar taklif qilinadi. Bu esa aholi, ayniqsa yoshlar o‘rtasida
sug‘urtaga ishonchni kuchaytirmoqda.
Singapur – samarali boshqaruv va innovatsiyalar
Singapur sug‘urta sohasida davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi muvozanatli
hamkorlikni ta’minlagan mamlakatdir. Bu yerda ijtimoiy tibbiy sug‘urta tizimi yaxshi
yo‘lga qo‘yilgan bo‘lib, xususiy kompaniyalar innovatsion mahsulotlar ishlab
chiqishda faol ishtirok etadi. Kompaniyalar faoliyati reyting tizimi orqali baholanadi,
bu esa iste’molchilar tanlovini osonlashtiradi va raqobatni rag‘batlantiradi.
Hindiston – aholining keng qatlamlarini qamrab olgan ijtimoiy sug‘urta modeli
Hindiston sug‘urta bozori so‘nggi o‘n yillikda sezilarli o‘sishga erishdi. 1999-
yilda qabul qilingan Sug‘urta tartibga solish to‘g‘risidagi qonun asosida bozor
liberallashtirildi va xususiy hamda xorijiy kapital ishtiroki kengaytirildi. Mamlakatda
aholining keng qatlamlarini sug‘urtaga jalb etish bo‘yicha bir qator ijtimoiy dasturlar
joriy qilingan. Ulardan eng mashhuri —
“Pradhan Mantri Jan Dhan Yojana”
dasturi
bo‘lib, kam ta’minlangan aholi qatlamlari uchun arzon tibbiy va hayot sug‘urtasi
xizmatlarini taqdim etadi.
Shuningdek,
“Ayushman Bharat”
dasturi orqali Hindiston sog‘liqni saqlash
sug‘urtasini barcha ijtimoiy guruhlar uchun ochiq qilishga intilmoqda. Sug‘urta
xizmatlarini raqamlashtirish va mobil texnologiyalar asosida taqdim etish orqali
qishloq joylardagi aholiga ham xizmat ko‘rsatish imkoniyati yaratildi. Bozorning tez
kengayishi natijasida xususiy sug‘urta kompaniyalari soni ortib bormoqda, ularning
faoliyati esa davlat nazorati ostida olib boriladi.
Hindiston tajribasi, ayniqsa, O‘zbekiston kabi aholi zich joylashgan,
rivojlanayotgan mamlakatlar uchun dolzarb bo‘lib, sug‘urtaning ijtimoiy-iqtisodiy
ko‘lamini kengaytirishda samarali model sifatida e’tirof etiladi.
XULOSA
Taraqqiy etgan mamlakatlar tajribasi ko‘rsatadiki, sug‘urta tizimining
muvaffaqiyatli ishlashi uchun quyidagi omillar muhim ahamiyatga ega:
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
33
33
majburiy va ixtiyoriy sug‘urtani samarali uyg‘unlashtirish;
aholining moliyaviy savodxonligini oshirish;
raqamli texnologiyalarni joriy qilish;
davlat tomonidan aniq tartibga soluvchi va nazorat qiluvchi mexanizmlarni
shakllantirish;
sug‘urta mahsulotlarining xilma-xilligini ta’minlash.
O‘zbekiston uchun ushbu tajribalarni milliy sharoitlarga moslashtirib amaliyotga
joriy etish, nafaqat sug‘urta bozorining o‘sishini ta’minlaydi, balki ijtimoiy himoya va
iqtisodiy barqarorlikni kuchaytirishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Central Bank of Uzbekistan (2024). Sug‘urta kompaniyalari reytinglari va
moliyaviy hisobotlar —
2.
Insurance Regulatory and Development Authority of India (IRDAI). Annual
Report 2022–2023. —
3.
Karimov Sh. M., Rajabov B. A. (2020).
Moliyaviy bozorlar va institutsiyalar
.
Toshkent: Iqtisodiyot.
4.
Lee, K., & Choi, J. (2020). “Digitalization and Innovation in the Insurance
Industry: Evidence from South Korea”.
Asian Economic Journal
, 34(2), 135–152.
5.
Malik, M., & Thomas, S. (2021).
Insurance in Emerging Markets: Challenges
and Opportunities
. Routledge.
6.
O‘zbekiston
Respublikasi
Prezidentining
Farmoni
“O‘zbekiston
Respublikasining sug‘urta bozorini 2021–2025-yillarda rivojlantirish strategiyasi
to‘g‘risida” —
7.
O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi rasmiy ma’lumotlari —
8.
OECD (2022). “Insurance Market Trends” — Organisation for Economic Co-
operation and Development. —
9.
Swiss Re Institute (2023). “World Insurance Report”. —
10.
World Bank (2023). “Insurance and Risk Financing for Developing Countries”.
—
