JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
274
274
KODNI RELYATSION MODELI: SINXRONLASHTIRISH VA
RESURSLARNI TA'MINLASHNING NAZARIY ASOSLARI
Tojimamatov Israiljon Nurmamatovich
Farg‘ona davlat universiteti katta o‘qituvchisi
Fargʻona davlat universiteti 2-bosqich talabasi
Rahimova Zarifaxon Shuxratjon qizi
Anotatsiya
: Edgar F. Codd tomonidan ishlab chiqilgan relyatsion modelning
nazariy asoslari va amaliy qo‘llanilishi batafsil tahlil qilinadi. Relyatsion model — bu
ma’lumotlar bazasini jadval ko‘rinishida ifodalashga asoslangan konsepsiya bo‘lib,
uning asosiy elementlari sifatida atributlar, kortejlar, kalitlar va domenlar ko‘rib
chiqiladi. Maqolada Kodd tomonidan ilgari surilgan 12 ta printsip keng yoritilib,
ularning ma’lumotlar yaxlitligi, mantiqiy va fizik mustaqillik, hamda foydalanuvchilar
bilan ishlashda tutgan o‘rni izohlanadi. Relyatsion modelning afzalliklari —
ma’lumotlarni takrorlanmasligi, tuzilmani oson o‘zgartirish imkoniyati, kuchli
integratsiyalashgan so‘rovlar tili (SQL) orqali boshqarilishi kabilar maqola doirasida
muhokama qilinadi. Shuningdek, modelning ba’zi kamchiliklari — murakkab
bog‘liqliklar, resurslar talabi ham nazardan chetda qolmaydi. Ushbu maqola relyatsion
modelning zamonaviy axborot tizimlarida tutgan o‘rnini tushunishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
Relyatsion model, ma’lumotlar bazasi, Codd qoidalari, atribut,
kortej, jadval, kalit, SQL.
Аннотация
: В статье подробно рассматриваются теоретические основы и
практическое применение реляционной модели данных, предложенной Эдгаром
Ф. Коддом. Реляционная модель основывается на представлении данных в виде
таблиц (реляций), где основными компонентами являются атрибуты, кортежи,
ключи и домены. Особое внимание уделяется 12 правилам Кодда,
определяющим фундаментальные требования к реляционной системе
управления базами данных: логическая и физическая независимость данных,
гарантированный доступ к данным, поддержка целостности и др. Также
обсуждаются преимущества модели, такие как устранение избыточности
данных, гибкость структуры и мощный язык запросов (SQL). Кроме того, в
статье затрагиваются определённые ограничения модели, включая сложность
работы с взаимосвязанными таблицами и высокую нагрузку на ресурсы. Работа
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
275
275
способствует глубокому пониманию роли реляционной модели в современных
информационных системах.
Ключевые слова:
Реляционная модель, база данных, правила Кодда,
атрибут, кортеж, таблица, ключ, SQL
Abstract:
This article provides a detailed overview of the theoretical foundations
and practical implementation of the relational model of data proposed by Edgar F.
Codd. The relational model represents data in the form of tables (relations), where the
fundamental components include attributes, tuples, keys, and domains. The article
elaborates on Codd’s 12 rules, which define the essential criteria for a relational
database system, such as data independence (logical and physical), guaranteed access
to data, and support for data integrity. It further analyzes the model’s key advantages,
including minimized data redundancy, structural flexibility, and the powerful query
language (SQL) that allows for complex data manipulation. Additionally, certain
limitations of the model—such as complexity in managing interrelated tables and
increased resource demands—are also discussed. This article serves as a
comprehensive guide for understanding the significance of the relational model in
modern information systems and software development.
Keywords:
Relational model, database, Codd’s rules, attribute, tuple, table, key,
SQL.
Hozirgi zamon axborot texnologiyalari jadal rivojlanayotgan bir paytda
ma’lumotlarni samarali boshqarish, saqlash va ulardan foydalanish har qanday axborot
tizimining markaziy muammolaridan biri bo‘lib qolmoqda. Ma’lumotlar bazasi
tizimlari (MBT) turli tashkilotlar, korxonalar, davlat idoralari, tibbiyot, ta’lim, moliya
va boshqa sohalarda axborot bilan ishlashni tashkil etishning asosiy vositalaridan biri
hisoblanadi. Bunday tizimlarning asosida esa aniq matematik va mantiqiy asosga ega
bo‘lgan model —
relyatsion model
turadi.
Relyatsion modelning nazariy asoslari 1970-yilda ingliz olimi
Edgar Frank
Codd
tomonidan taklif etilgan. U tomonidan yozilgan
"A Relational Model of Data
for Large Shared Data Banks"
nomli maqola zamonaviy ma’lumotlar bazasi
tizimlarining rivojlanishida tub burilish yasadi. Coddning modeli ma’lumotlarni oddiy,
tushunarli va strukturalangan shaklda —
jadval (relatsiya)
ko‘rinishida ifodalashga
asoslanadi. Bu yondashuv nafaqat ma’lumotlarni saqlash, balki ularga murojaat qilish,
ularni tahlil qilish va ularni qayta ishlash jarayonlarini ham soddalashtirdi.
Relyatsion modelning muhimligi shundaki, u har bir ma’lumot elementini aniq
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
276
276
strukturaga soladi:
atributlar
ustunlarga,
kortejlar
esa qatorlarga mos keladi. Har bir
jadval
birlamchi kalit
orqali aniqlanadi va jadvaldagi har bir qator yagona bo‘lishi
talab etiladi. Codd bu modelni yanada to‘liq ifodalash maqsadida
12 ta printsip yoki
qoida
ishlab chiqdi. Bu qoidalar ma’lumotlar bazasi tizimlarining to‘liq relyatsion
modelga asoslanganligini aniqlash mezoni sifatida xizmat qiladi.
Bugungi kunda relyatsion model asosida ishlaydigan ko‘plab mashhur MBTlar
mavjud, jumladan:
Oracle, Microsoft SQL Server, MySQL, PostgreSQL, SQLite
va boshqalar. Ushbu tizimlar foydalanuvchilarga
SQL (Structured Query Language)
tilida so‘rovlar yuborish orqali ma’lumotlar ustida turli amallarni bajarish imkonini
beradi. Bu esa relyatsion modelning amaliy jihatdan ham kuchli ekanligini tasdiqlaydi.
Shunga qaramay, relyatsion modelning ham o‘ziga xos cheklovlari mavjud.
Masalan, katta hajmdagi va murakkab tuzilmali ma’lumotlar bilan ishlashda
samaradorlik pasayishi, vaqtinchalik ma’lumotlar bilan ishlashda noqulayliklar yuzaga
kelishi mumkin. Ayniqsa,
NoSQL
tizimlarining paydo bo‘lishi va ularning keng
tarqalishi relyatsion modelga muqobil yondashuvlar mavjudligini ko‘rsatmoqda.
Maqolamning asosiy maqsadi shundan iboratki — Edgar F. Codd tomonidan
ishlab chiqilgan relyatsion modelning nazariy va amaliy jihatlarini chuqur tahlil qilish,
modelning asosiy elementlari va qoidalarini o‘rganish, uning afzalliklari va
cheklovlarini baholash, hamda zamonaviy MBTlar doirasida qo‘llanilishiga nazar
tashlashdir.
Shuningdek, maqolada relyatsion modelning boshqa ma’lumotlar modellaridan
(ierarxik, tarmoqli, obyektga yo‘naltirilgan) farqli jihatlari va ustun tomonlari
yoritiladi. Bu orqali o‘quvchi nafaqat relyatsion model mohiyatini anglaydi, balki uni
real loyihalarda to‘g‘ri va samarali qo‘llash imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Xulosa qilib shuni aytish joizki,
Koddning relyatsion modeli — bu zamonaviy
ma’lumotlar bazasi tizimlarining asosi bo‘lib, u foydalanuvchilarga ma’lumotlarni
samarali, mantiqan tartiblangan va ishonchli tarzda saqlash imkonini beradi. Ushbu
modelning tamoyillari hali ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan va zamonaviy SQL
asosidagi ma’lumotlar bazalarining asosiy printsiplari sifatida saqlanib qolmoqda.
Relyatsion modelning afzalliklari va qat’iy qoidalari uni ma’lumotlar bazasi dizaynida
mukammal yechimga aylantiradi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
277
277
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Nurmamatovich, T. I., & Azizjon o’g, N. A. Z. (2024). The SQL server language
and its structure. American Journal of Open University Education, 1(1), 11-15.
2.
Nurmamatovich,
T.
I.
(2024).
MY
SQL
MISOLIDA
LOYIHA
YARATISH. Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy
tendensiyalari va rivojlanish omillari, 31(2), 82-90.
3.
Ro’zimatov, J. I., & Nurmamatovich, T. I. (2024). SQL tili tarixi, vazifasi, turlari
va rejimlari.
4.
Nurmamatovich,
T.
I.
(2024).
NORMALLASHTIRISH.
NORMAL
FORMALAR. worldly knowledge conferens, 7(2), 597-599.
5.
Isroil, T. (2023). NOSQL MA'LUMOTLAR BAZASI: TANQIDIY TAHLIL VA
TAQQOSLASH. IJODKOR O'QITUVCHI, 3(28), 134-146.
6.
Tojimamatov, I. N., Olimov, A. F., Khaydarova, O. T., & Tojiboyev, M. M.
(2023).
CREATING
A
DATA
SCIENCE
ROADMAP
AND
ANALYSIS. PEDAGOGICAL
SCIENCES
AND
TEACHING
METHODS, 2(23), 242-250.
7.
Тожимаматов, И. Н. (2023). ЗАДАЧИ ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНОГО АНАЛИЗА
ДАННЫХ. PEDAGOG, 6(4), 514-516.
8.
Muqaddam, A., Shahzoda, A., Gulasal, T., & Isroil, T. (2023). NEYRON
TARMOQLARDAN
FOYDALANIB
TASVIRLARNI
ANIQLASH
USULLARI. SUSTAINABILITY OF EDUCATION, SOCIO-ECONOMIC
SCIENCE THEORY, 1(8), 63-74.
9.
Raximov, Q. O., Tojimamatov, I. N., & Xo, H. R. O. G. L. (2023). SUNIY
NЕYRON TARMOQLARNI UMUMIY TASNIFI. Scientific progress, 4(5), 99-
107.
10.
Ortiqovich, Q. R., & Nurmamatovich, T. I. (2023). NEYRON TARMOQNI O
‘QITISH USULLARI VA ALGORITMLARI. Scientific Impulse, 1(10), 37-46.
11.
Tojimamatov, I. N., Mamalatipov, O., Rahmatjonov, M., & Farhodjonov, S.
(2023). NEYRON TARMOQLAR. Наука и инновация, 1(1), 4-12.
12.
Tojimamatov, I. N., Mamalatipov, O. M., & Karimova, N. A. (2022). SUN’IY
NEYRON TARMOQLARINI O ‘QITISH USULLARI. Oriental renaissance:
Innovative, educational, natural and social sciences, 2(12), 191-203.
13.
Muqaddam, A., Shahzoda, A., Gulasal, T., & Isroil, T. (2023). NEYRON
TARMOQLARDAN
FOYDALANIB
TASVIRLARNI
ANIQLASH
USULLARI. SUSTAINABILITY OF EDUCATION, SOCIO-ECONOMIC
SCIENCE THEORY, 1(8), 63-74.
14.
Raximov, Q. O., Tojimamatov, I. N., & Xo, H. R. O. G. L. (2023). SUNIY
NЕYRON TARMOQLARNI UMUMIY TASNIFI. Scientific progress, 4(5), 99-
107.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
278
278
15.
Raxmatjonova, M. N., & Tojimamatov, I. N. (2023). BIZNESDA SUNIY
INTELEKT TEXNOLOGYALARI VA ULARNI AHAMIYATI. Лучшие
интеллектуальные исследования, 11(3), 46-52.
16.
Nurmamatovich, T. I. (2024, April). BIR QATLAMLI PERCEPTRONNI O
‘QITISH. In " CANADA" INTERNATİONAL CONFERENCE ON
DEVELOPMENTS İN EDUCATİON, SCİENCESAND HUMANİTİES (Vol.
17, No. 1).
17.
Nurmamatovich, T. I. (2024, April). SUN’IY NEYRONNING MATEMATIK
MODELI HAMDA FAOLLASHTIRISH FUNKTSIYALARI. In " USA"
INTERNATIONAL
SCIENTIFIC
AND
PRACTICAL
CONFERENCE
TOPICAL ISSUES OF SCIENCE (Vol. 17, No. 1).
18.
Tojimamatov, I. (2023). KOMPYUTERNING STATIK VA DINAMIK
OPERATIV XOTIRALARI.
Current approaches and new research in modern
sciences
,
2
(12), 133-139.
19.
Tojimamatov, I. (2023). VAKUUM NAYCHALARIDAN KREMNIY
CHIPLARIGACHA:
KOMPYUTER TEXNIKASI EVOLYUTSIYASINI
KUZATISH.
Development and innovations in science
,
2
(12), 121-131.
20.
Goyibova, G. G., & Tojimamatov, I. N. (2023). ZAMONAVIY
KAMPYUTERLARNING DASTURIY TA’MINOTI VA ULARNING
RIVOJLANISH
TENDENSIYALARI.
Solution
of
social
problems
in
management and economy
,
2
(13), 209-214.
21.
Онаркулов, М. К. (2023). ГЛУБОКИЕ НЕЙРОННЫЕ СЕТИ В ЗАДАЧАХ
РАСПОЗНАВАНИЯ РЕЧИ. INNOVATIVE DEVELOPMENTS AND
RESEARCH IN EDUCATION, 2(18), 248-250.
22.
Onarqulov, M., Yaqubjonov, A., & Yusupov, M. (2022). Computer networks and
learning from them opportunities to use. Models and methods in modern science,
1(13), 59-62.
23.
Karimberdiyevich, O. M., & Mahamadamin o’g’li, Y. A. (2023). BASHORATLI
TAHLILLAR UCHUN MASHINALI O‟ QITISH ALGORITMLARI. QIYOSIY
QARASHLAR. THE JOURNAL OF INTEGRATED EDUCATION AND
RESEARCH, 130.
24.
Karimberdiyevich, O. M., & Axmedovna, X. M. (2023). NEYRONLAR
HARAKATINING MATEMATIK MODELI. Finland International Scientific
Journal of Education, Social Science & Humanities, 11(1), 515-518.
25.
Ибрагимов, Ш. (2023). Реализация цифровизации образования: пути
развития и проблемы.
Информатика и инженерные технологии
,
1
(2), 273-
278.
26.
Karimberdiyevich, O. M., Mahamadamin o'g'li, Y. A., & Abdulaziz o'g'li, Y. M.
(2023). MASHINALI O'QITISH ALGORITMLARI ASOSIDA BASHORAT
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
279
279
QILISH USULLARINI YARATISH. Journal of new century innovations, 22(2),
165-167.
27.
Karimberdiyevich,
O.
M.,
&
Axmedovna,
X.
M.
(2023).
MARKAZLASHTIRILMAGAN
BOSHQARUV
TIZIMLARI
UCHUN
NEYRON TARMOG ‘INI MATEMATIK MODELINI YARATISH. Scientific
Impulse, 1(10), 1378-1381.
28.
Ibragimov, S. M. (2020). IMPROVING THE EFFECTIVENESS OF
TEACHING INFORMATION TECHNOLOGY IN UNIVERSITIES USING
THE METHOD OF INDIVIDUALIZATION.
Экономика и социум
, (11), 127-
130.
29.
Mamirovich, I. S., Revkatovich, I. E., Rustamjon o‘g, H. O. K., & Yigitali o'g'li,
R.
J.
(2023).
IJTIMOIY
TARMOQLARDA
BIG
DATA
TEXNOLOGIYASIDAN
FOYDALANISH
TAHLILI.
"
RUSSIAN"
ИННОВАЦИОННЫЕ ПОДХОДЫ В СОВРЕМЕННОЙ НАУКЕ
,
9
(1).
30.
Tojimamatov, I. N., Mamalatipov, O. M., & Karimova, N. A. (2022). SUN’IY
NEYRON TARMOQLARINI O ‘QITISH USULLARI.
31.
Tojimamatov, I., Mirkomil, M. M., & Saidmurod, S. (2023). BIG DATANING
TURLI SOHALARDA QO ‘LLANILISHI. ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 18(6), 61-65. Tojimamatov, I. N.,
Topvoldiyeva, H., Karimova, N., & Inomova, G. (2023). GRAFIK
MA'LUMOTLAR
BAZASI. Евразийский
журнал
технологий
и
инноваций, 1(4),
