JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
224
224
11–12 YOSHLI FUTBOL DARVOZABONLARINING TEXNIK
VA TAKTIK JIHATLARINI RIVOJLANTIRISH
Agzamov Baxtiyor Narimon o‘g‘li
Toshkent xalqaro moliyaviy boshqaruvi va
texnologiyalar universiteti 1-bosqich magistranti
Annotatsiya
:
Ushbu maqolada 11–12 yoshdagi futbol darvozabonlarining texnik
va taktik ko‘nikmalarini rivojlantirish bo‘yicha olib borilgan tadqiqot natijalari
yoritilgan. Tadqiqot davomida maxsus mashg‘ulotlar orqali darvozabonlarning texnik
(to‘pni ushlash, sakrash, zarbani qaytarish) va taktik (pozitsiyani tanlash, qaror qabul
qilish, o‘yin o‘qish) ko‘nikmalarining rivojlanishi tahlil qilindi. Natijalar diagrammalar
orqali ifodalandi va ularning samaradorligi baholandi.
Kalit so‘zlar
: futbol, darvozabon, texnik tayyorgarlik, taktik tayyorgarlik, yosh
futbolchilar, mashg‘ulot metodikasi.
Abstract
: This article presents the results of a study conducted on the
development of technical and tactical skills of 11-12 year old football goalkeepers.
During the study, the development of technical (catching the ball, jumping, blocking)
and tactical (choosing a position, making decisions, reading the game) skills of
goalkeepers was analyzed through special training. The results were presented in
diagrams and their effectiveness was assessed.
Keywords
: football, goalkeeper, technical training, tactical training, young
players, training methodology.
Futbol – bu jamoaviy sport turi bo‘lib, unda har bir o‘yinchining pozitsiyaviy
vazifasi o‘ziga xos ahamiyatga ega. Ayniqsa, darvozabon pozitsiyasi o‘yinda hal
qiluvchi rolni bajaradi. Darvozabonning texnik tayyorgarligi – to‘pni to‘g‘ri ushlash,
tezkor sakrash, zarbalarni qaytarish – nafaqat gol urilishining oldini olishda, balki
butun jamoaning himoya liniyasida ishonchli poydevor bo‘lishida muhimdir. Taktik
tayyorgarlik esa, masalan, raqib harakatlarini oldindan anglash, pozitsiyani to‘g‘ri
tanlash va tezkor qaror qabul qilish ko‘nikmalarini o‘z ichiga oladi.
11–12 yoshli futbolchilar uchun bu bosqich jismoniy va psixologik rivojlanish
jihatidan eng muhim davrlardan biri hisoblanadi. Shu yoshda ularda reflekslar,
muvozanat, chaqqonlik kabi muhim harakat xususiyatlari tez rivojlanadi, shuningdek,
murabbiylarning to‘g‘ri metodikasi orqali texnik va taktik ko‘nikmalar ham
shakllanadi. Aynan shu davrda berilgan sifatli mashg‘ulotlar darvozabonning
kelajakdagi professional salohiyatini belgilab beradi.
Amaliyotda ko‘pincha texnik va jismoniy mashg‘ulotlarga alohida e’tibor
qaratiladi, ammo taktik tafakkurni, qaror qabul qilish jarayonini, o‘yinni oldindan
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
225
225
o‘qish qobiliyatini rivojlantirishga yetarli e’tibor berilmasligi mumkin. Shu sababli,
ushbu tadqiqotda texnik ko‘nikmalar bilan bir qatorda darvozabonlarning o‘yindagi
taktik harakatlariga ham e’tibor qaratildi. Maqsad – maxsus mashg‘ulotlar orqali
darvozabonlarning texnik va taktik tayyorgarligini o‘rganish va ularni rivojlantirish
samaradorligini baholashdir.
Ushbu
maqolada
11–12
yoshdagi
yosh
futbolchilarni
professional
darvozabonlarga aylantirish yo‘lida qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan samarali mashg‘ulot
metodikalari, ularning natijalari va amaliy tavsiyalari yoritiladi.
Tadqiqotning maqsadi
Tadqiqotdan asosiy maqsad — 11–12 yoshdagi futbol darvozabonlarining texnik
va taktik tayyorgarligini maxsus mashg‘ulotlar asosida rivojlantirish, ularning
individual ko‘rsatkichlariga ijobiy ta’sir ko‘rsatish imkoniyatlarini aniqlashdan iborat
bo‘ldi.
Ishtirokchilar
Tadqiqotda umumiy soni 20 nafar 11–12 yoshli futbol darvozaboni ishtirok etdi.
Ular mahalliy sport maktablarida tahsil oluvchi va muntazam mashg‘ulot olib
borayotgan o‘quvchilardan tanlab olindi. Ishtirokchilar tasodifiy tarzda ikkita guruhga
ajratildi:
Eksperimental guruh (10 nafar)
— maxsus texnik va taktik mashg‘ulotlar
dasturi asosida shug‘ullangan.
Nazorat guruhi (10 nafar)
— an’anaviy mashg‘ulotlar asosida
tayyorgarlik ko‘rgan.
Mashg‘ulotlar dasturi
Eksperimental guruh 8 hafta davomida haftasiga 3 marta (har biri 90 daqiqa)
maxsus ishlab chiqilgan mashg‘ulotlar dasturi asosida shug‘ullandi. Dastur
quyidagicha tuzildi:
1. Texnik mashg‘ulotlar yo‘nalishlari:
To‘pni ikki qo‘l bilan ushlash va havoda to‘p ushlash texnikasi;
Chap va o‘ng tomonga sakrab zarbani qaytarish;
Past va yuqori to‘plarga nisbatan refleks harakatlarini rivojlantirish;
1x1 holatda qarshilik ko‘rsatish.
2.
Taktik tayyorgarlik yo‘nalishlari
:
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
226
226
Darvozabonning o‘yin davomida pozitsiyasini to‘g‘ri tanlashga oid mashqlar;
To‘p egallagan holatda o‘yinchilarni yo‘naltirish (komandani boshqarish);
Qaror qabul qilish tezligini rivojlantirish (reaktiv va proaktiv qarorlar);
O‘yin holatlarini oldindan o‘qish va himoyachilar bilan o‘zaro muvofiqlik.
Tadqiqot boshlanishidan oldin va yakunlangach ishtirokchilarning texnik va taktik
ko‘rsatkichlari o‘lchandi.
Ko‘nikma turi
Ko‘rsatkichlar
Baholash vositasi
Texnik
To‘pni ushlash aniqligi
(%)
Sakrash balandligi (sm)
Zarbani qaytarish tezligi
(soniya)
10 ta to‘p uzatmasidan
nechtasi
muvaffaqiyatli
ushlanganligi
Vertikal
sakrash
o‘lchovi (markaziy nuqta
bilan)
Taymer
yordamida
o‘lchangan reaksiya vaqti
taktik
To‘g‘ri qaror qabul
qilish (%)
O‘yin
o‘qishdagi
muvaffaqiyatli harakatlar soni
Simulyatsiya
qilingan
o‘yin
holatlarida
to‘g‘ri
pozitsiya tanlash soni
Real o‘yinda to‘g‘ri
pozitsiyaga
joylashish
va
o‘zaro muvofiqlik
Baholash usuli
Natijalar oldindan belgilangan testlar asosida eksperimental va nazorat
guruhlarida alohida qayd etildi. O‘lchovlar ikki bosqichda —
tadqiqot
boshlanishidan oldin
va
8 haftalik mashg‘ulotlar yakunida
amalga oshirildi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
227
227
Yuqoridagi diagrammada eksperimental guruhda 8 haftalik mashg‘ulotlar oldi va
keyingi natijalar aniq ko‘rinishda tasvirlangan. Diagramma texnik (to‘p ushlash,
sakrash, zarbani qaytarish) hamda taktik (qaror qabul qilish, o‘yin o‘qish) ko‘nikmalar
bo‘yicha ijobiy o‘sishni ko‘rsatmoqda.
Muhokama
Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatdiki, eksperimental guruhda maxsus
mashgʻulotlar dasturi qoʻllanganligi tufayli texnik va taktik koʻnikmalarda sezilarli
oʻsish roʻy berdi. Texnik jihatdan toʻpni ushlash aniqligining 35% ga oshishi, refleks
va sakrash koʻrsatkichlarining yaxshilanishi, asosan, toʻpni murakkab holatlarda
ushlash, vertikal va gorizontal harakatlarni takrorlashga qaratilgan mashqlar
samaradorligini koʻrsatadi. Taktik tayyorgarlikdagi 28% ga yaqin oʻsish (pozitsiyani
tanlash, qaror tezligi) esa oʻyin holatlarini simulyatsiya qilish, raqib harakatlarini
oldindan bashorat qilish mashqlari natijasidir. Bu yondashuv darvozabonlarning
harakatlanish strategiyasini shakllantirib, ularni faol qaror qabul qilishga undadi
.
Adabiyotlar bilan solishtirganda, bu tadqiqot 11–12 yoshdagi darvozabonlarda
texnik-taktik koʻnikmalarni integratsiyalashgan holda oʻrgatish zarurligini
tasdiqlaydi. Masalan, G. Wilson (2019) oʻz tadqiqotida yosh darvozabonlarning taktik
tafakkurini rivojlantirish uchun vizual simulyatsiyalarning ahamiyatini taʼkidlagan.
Bizning natijalarimiz ham shuni koʻrsatadiki, anʼanaviy fizik mashqlar bilan birga
kognitiv mashqlar (masalan, video tahlillar) samaradorlikni oshirishda muhim rol
oʻynashi mumkin.
Amaliy jihatdan, tadqiqot shuni koʻrsatadiki, darvozabonlarning yosh davrida
texnik mahoratni taktik qobiliyatlar bilan muvozanatlashgan holda rivojlantirish
ularning oʻyin samaradorligini keskin oshirishi mumkin. Biroq, tadqiqatning
cheklovlari (kichik namuna hajmi, qisqa muddat) kelajakda loyihani kengaytirish
zarurligini koʻrsatadi. Masalan, uzoq muddatli taʼsirlarni oʻrganish yoki turli madaniy
kontekstdagi darvozabonlarni qiyoslash foydali boʻlishi mumkin.
Xulosa:
8 haftalik maxsus mashgʻulotlar dasturi 11–12 yoshli darvozabonlarning
texnik (toʻpni ushlash, sakrash, refleks) va taktik (pozitsion tanlash, qaror tezligi)
koʻnikmalarini istatistik jihatdan muhim darajada yaxshiladi. Bu natijalar, yosh
futbolchilarni tayyorlashda texnik mahoratga taktik tafakkurni qoʻshimcha qilishning
ahamiyatini tasdiqlaydi. Quyidagi tavsiyalarni amaliyotga joriy etish samarali boʻlishi
mumkin:
Integratsiyalashgan mashgʻulotlar
– texnik mashqlarni taktik vaziyatlar bilan
birlashtirish (masalan, toʻpni qaytarishdan soʻng darhol pozitsiyani tuzatish).
Simulyatsiyalardan foydalanish
– raqib hujumlarini modellashtirish orqali
qaror qabul qilish tezligini oshirish.
Individual yondashuv
– har bir darvozabonning zaif tomonlarini aniqlash va
ularga yoʻnaltirilgan mashqlar tuzish.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
228
228
Kelajakda ushbu dasturni turli yosh guruhlarida va kattaroq namunalarda sinab
koʻrish, shuningdek, uzoq muddatli taʼsirlarni oʻrganish maqsadga muvofiq boʻladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
:
1.
Wilson, G.
(2019).
Goalkeeper Training: Technical and Tactical Development for
Youth Players
. Journal of Sports Science & Coaching, 14(3), 45–58.
1.
Darvozabonlarning
texnik-taktik
tayyorgarligi
va
yosh
futbolchilarda
simulyatsiyalarning ahamiyati haqida.
2.
Bompa, T., & Buzzichelli, C.
(2015).
Periodization Training for Sports
(3rd ed.).
Human Kinetics.
1.
Sportchilarning tayyorgarligini bosqichma-bosqich rejalashtirish va texnik-taktik
ko‘nikmalarni integratsiyalashgan mashg‘ulotlar metodikasi.
3.
Hughes, M., & Franks, I.
(2019).
The Essentials of Performance Analysis in
Sport
(2nd ed.). Routledge.
1.
O‘yin tahlili, pozitsion tanlash va qaror qabul qilish samaradorligini o‘lchash
usullari.
4.
Wein, H.
(2004).
Developing Game Intelligence in Soccer
. Reedswain.
1.
Futbolda taktik tafakkurni rivojlantirishga qaratilgan mashg‘ulotlar va
simulyatsiyalar
