JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
217
217
ASOSIY FONDLARDAN FOYDALANISH VA MEHNATNI FONDLAR
BILAN QUROLLANISH KO‘RSATKICHLARI
Toshkent kimyo texnologiya instituti
Yangiyer filiali Iqtisodiyot yo‘nalishi
2-kurs talabasi
Ismoilova Intizor
Annotatsiya:
ushbu maqolada asosiy fondlardan samarali foydalanish, mehnat
bozorida fondlardan qanday samarali foydalanish, asosiy va aylanma fondlarning sifat
ta’rifi, asosiy vositalar yangilanish darajasining tahlili va asosiy fondlar eskirishi
haqida to‘liq ma’lumot berib o‘tilgan.
Kalit so‘zlar:
aktivlar, melioratsiya, irrigatsion, konservatsiya, rekonstruksiya,
depolar, presslar, konveyerlar, amortizatsiya
Kirish.
Asosiy fondlar - ishlab chiqarilgan aktivlar bo‘lib, ular uzoq vaqt
davomida (bir yildan kam emas) tovarlar ishlab chiqarish yoki bozor va nobozor
xizmatlar ko‘rsatish uchun xizmat qiladilar. 1996-yildan boshlab asosiy fondlarni
natural formasi va bajarayotgan funksiyalariga qarab quyidagicha tasniflanadi: binolar
(yasholmaydigan), yashaydigan binolar, inshootlar, mashina va uskunalar, transport
vositalari, ishlab chiqarish va xo‘jalik ashyolari, ishchi mollar, mahsuldor mollar, ko‘p
yillik o‘simliklar, asosiy fondlarning boshqa turlari. Asosiy fondlarni bunday tasniflash
asoslangan amortizatsiya me’yorlarini belgilashda, tarkibini va ulardan oqilona
foydalanishni o‘rganishda qo‘llaniladi. Asosiy fondlar tarkibiga yerlarni yaxshilash
(melioratsiya, quritish, irrigatsion va boshqa ishlar) uchun qilingan kapital xarajatlar
va yerga egalik qilish huquqini o‘tkazish bilan bog‘liq bo‘lgan xizmatlar (advokatlar,
ko‘chmas mulk bilan shug‘ullanuvchi agentlar va boshqa vositalar xizmatiga to‘lovlar,
to‘langan soliqlar va yig‘imlar va boshqa tashkiliy xarajatlar) bilan bog‘liq bo‘lgan
xarajatlar ham kiradi.
Asosiy fondlar tarkibini o‘rganish maqsadida ularni quyidagi belgilari bo‘yicha
guruhlarga ajratiladi:
-
iqtisodiyot tarmoqlari bo‘yicha;
-
tovarlar ishlab chiqaruvchi tarmoqlar (shu jumladan, sanoat va qishloq xo‘jaligi,
qurilish va h.k. tarmoqlar) asosiy fondlari, xizmat ko‘rsatuvchi tarmoqlar (shu
jumladan, transport, aloqa, savdo) asosiy fondlari;
-
mulk formasi bo‘yicha;
-
davlat mulkida bo‘lgan, xususiy mulkda bo‘lgan asosiy fondlar;
-
ishlab chiqarish jarayonida qatnashishi darajasiga qarab;
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
218
218
-
bevosita mahsulot ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish jarayonida qatnashuvchi
asosiy fondlar va harakatda bo‘lmagan asosiy fondlar, shu jumladan, zaxirada,
konservatsiyada, ta’mirlashda, rekonstruksiyada bo‘lganlar;
-
kimga qarashli ekanligiga qarab;
-
xususiy va ijaraga qo‘yilgan asosiy fondlar;
-
hududlar bo‘yicha joylashishiga qarab;
-
tumanlar, shaharlar, viloyatlar va respublika asosiy fondlari.
Mamlakatning qudrati, iqtisodiy – ijtimoiy rivojlanishi, jamiyat
a’zolarining moddiy va ma’naviy ehtiyojlarini to‘laroq qondirish shu mamlakat
resurslari, ayniqsa, asosiy va aylanma fondlarining miqdori va sifati bilan belgilanadi.
Mamlakat va uning sanoati, boshqa tarmoqlari, korxonalari qanchalik ko‘p resurslarga
ega bo‘lsa, u shunchalik qudratli va rivojlangan bo‘ladi. Agar u ana shu resurslardan
to‘la – to‘kis, oqilona foydalana olsa, albatta, buyuk davlatga aylanadi. Sanoat ishlab
chiqarishi faoliyatida asosiy fondlarning alohida o‘rni bor. Chunki ularsiz birorta ishni
bajarish, xizmat ko‘rsatish va mahsulot ishlab chiqarish mumkin emas.
Iqtisodiy maqsadlarga ko‘ra, asosiy fondlar ishlab chiqarish va noishlab
chiqarish fondlariga taqsimlanadi.
Asosiy ishlab chiqarish fondlariga quyidagilar kiradi:
-
Ishlab chiqarish binolari(sehlarning ishlab chiqarish korpuslari, depolar,
garajlar, omborxonalar, ishlab chiqarish xonalari va labaratoriyalar);
-
Inshootlar(nasos stansiyalar, tunnellar, ko‘priklar va h.k.);
-
Har xil energiya, suyuq va gazsimon moddalar uzatadigan uzatuvchi uskunalar;
-
Mashinalar va asbob-uskunalar (energiyani, suyuq va gazsimon moddalarni
ishlash va almashtirishga mo‘ljallangan kuch mashinalari, generatorlar va
gazogeneratorlar, elektrogeneratorlar, bug‘ qozonlari, havo kompressorlari);
-
Ishchi moshinalar va uskunalar (dastgohlar, presslar, konveyerlar va boshqa turli
yordamchi asbob-uskunalar);
-
O‘lchov va tartibga soluvchi asboblar (labaratoriya asboblari, hisoblash
mashinalari, kompyuterlar);
-
Transport vositalari;
-
Foydalanish muddati bir yildan kam bo‘lmagan va qonunchilikda belgilab
qo‘yilgan qiymatlardagi asbob va ishlab chiqarish inventarlari.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
219
219
1-jadval
1
Asosiy fondlar
(vositalar)
Asosiy fondlar iqtisodiy faoliyatning muhim tarkibiy qismi bo‘lib, korxona yoki
tashkilotning uzoq muddatli ishlab chiqarish jarayonida ishlatiladigan moddiy
resurslarini ifodalaydi. Asosiy fondlar – bu korxona yoki tashkilotning ishlab chiqarish
jarayonida uzoq muddat (odatda bir yildan ortiq) ishlatiladigan va o‘z shaklini saqlab
qoladigan moddiy aktivlardir. Ular ishlab chiqarish vositalari sifatida xizmat qiladi va
o‘z qiymatini asta-sekin mahsulotga o‘tkazadi (amortizatsiya orqali).
-
Uzoq muddatli foydalanish: Asosiy fondlar bir necha ishlab chiqarish siklida
ishlatiladi va o‘z qiymatini bosqichma-bosqich yo‘qotadi.
-
Kapital sifatidagi xususiyati: Ular korxonaning asosiy kapitalini tashkil qiladi va
iqtisodiy faoliyatning moddiy bazasini ta’minlaydi.
-
Amortizatsiya: Asosiy fondlarning qiymati ishlab chiqarilgan mahsulot
tannarxiga asta-sekin o‘tadi, bu esa ularning yangilanishi va qayta tiklanishi uchun
mablag‘ to‘plash imkonini beradi.
-
Ishlab chiqarish samaradorligiga ta’siri: Asosiy fondlarning sifati va texnologik
darajasi korxonaning raqobatbardoshligi va mahsuldorligiga bevosita ta’sir qiladi.
Mehnat vositalari – inson mehnat buyumlariga ta’sir qiladigan va ularni
o‘zgartiradigan moddiy vositalar majmui. Ishlab chiqarish jarayonida inson moddiy
https://arxiv.uz/uz/documents/slaydlar/iqtisodiyot/sanoat-ishlab-chiqarishning-asosiy-fondlari-va-
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
220
220
boylik yaratish maqsadida ta’sir qiladigan barcha narsalar mehnat buyumlaridir.
Mehnat vositalari – asosiy fondlarni, mehnat buyumlari esa aylanma fondlarni tashkil
qiladi. Asosiy fondlar qiymatini tayyorlanayotgan mahsulotga o‘tkazish jarayoni
amortizatsiya deb, ushbu jarayonda to‘plangan mablag‘lar amortizatsiya ajratmalari
deb ataladi. Asosiy ishlab chiqarish fondlari ishlab chiqarishda band bo‘lgan barcha
mutaxassis va hodimlar soni bilan birgalikda korxonaning ishlab chiqarish apparati deb
ataladi.
2-jadval
2
Asosiy va aylanma fondlarning sifat ta’rifi
Farqlovchi belgilar
Asosiy fondlar
Aylanma fondlar
1.
Ishlab
chiqarish
jarayonida qatnashish turi
Mehnat vositasi sifatida
Mehnat buyumlari sifatida
2.
Ishlab
chiqarish
jarayonida
qatnashishxususiyati
Ishlab chiqarish jarayonida
ko‘p marta qatnashadi
Ishlab chiqarishning har bir
yangi siklida to‘la iste’mol
qilinadi(bir marta qatnashadi)
3.
Tayyor
mahsulotga
qiymatini o‘tkazish usuli
Tayyor mahsulotga butun
xizmat muddati davomida
yemirilgan qiymatini ayrim
qismlarga bo‘lib o‘tkazadi
Tayyor
mahsulotga
o‘z
qiymatini to‘la va bir yo‘la
o‘tkazadi
4.
Natural
shaklining
o‘zgarishi
Xizmat
muddatining
oxirigacha
o‘z
natural
shaklini saqlab qoladi
Natural
shaklini
saqlab
qolmaydi. O‘zining jismoniy
shaklini, ko‘pincha moddiy
tarkibini ham bir yo‘la
o‘zgartiradi
“Amortizatsiya” atamasi umuman olganda asosiy vositalarning eskirishini
qoplanishini, tiklanishini bildiradi. Ishlab chiqarishdagi asosiy vositalarning eskirishini
pul mablag‘larini jamg‘arish orqali qoplash amortizatsiya deyiladi. Binobarin,
amortizatsiya fondi – eskirishni qoplash uchun mo‘ljallangan pul fondidir. U
amortizatsiyaga ajratilgan mablag‘lar hisobidan tarkib topadi. Amortizatsiya – mehnat
vositalarining eskirishini qisman qoplash uchun mablag‘ ajratishdir. Ma’lumki, ishlab
chiqarish jarayonida asosiy vositalar yemiriladi, eskiradi, asta-sekinlik bilan o‘zining
texnik xususiyatlarini, iste’mol qiymatini yo‘qotib boradi, ularni qiymati esa ishlab
chiqarilayotgan tovarga o‘tkazilib boriladi. Mashina, uskuna, asboblar yeyiladi,
arzonlashadi. Asosiy vositalar qiymatining eskirish summasi amortizatsiya fondiga
borib tushadi. Amortizatsiya fondidan vostilarning ma’lum qismini kapital ta’mirlash
davomida ularni qisman tiklash maqsadida foydalaniladi. Bu sharoitda yo‘qotilgan
https://arxiv.uz/uz/documents/slaydlar/iqtisodiyot/sanoat-ishlab-chiqarishning-asosiy-fondlari-va-
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
221
221
qiymatni qisman qoplash sodir bo‘ladi. Asosiy vositalarning xizmat muddati
tugaganidan keyin ular butunlay eskiradi, iste’mol qiymatini yo‘qatadi, jamg‘arilgan
amortizatsiya fondi yangi mehnat vositalarini sotib olish imkonini beradi. Asosiy
vositalarning eskirishi qanchalik ko‘p bo‘lsa, ularning qoldiq qiymati shunchalik kam
bo‘ladi va aksincha, asosiy vositalarning eskirish summasiga qarab korxonadagi
mavjud asosiy vositalarning yangi yoki eskiligiga baho berish mumkin.
Asosiy vositalar o‘z balans qiymatini ishlab chiqarish va muomala xarajatlariga
to‘liq o‘tkazmasdan hisobdan chiqariladigan bo‘lsa, farqi korxona tasarrufida qolgan
foyda hisobidan qoplanadi. Amortizatsiya fondining ajratmalari mahsulot sotishdan
tushgan pul mablag‘i tarkibida xo‘jalikning hisob-kitob raqamiga tushadi. Bu
mablag‘lar faqat kapital xarajatlarni mablag‘ bilan ta’minlash uchun sarflanadi. To‘la
tiklash uchun ajratiladigan asosiy vositalarning holat ko‘rsatkichlariga quyidagilar
kiritiladi:
-
Asosiy vositalarning yaroqlilik darajasi;
-
Asosiy vositalarning eskirish darajasi;
-
Yaroqlilik darajasi asosiy vositalarning qoldiq qiymatini ularning boshlang‘ich
qiymatiga bo‘lish orqali;
-
Eskirish darajasi asosiy vositalarning eskirish qiymatini ularning boshlang‘ich
qiymatiga bo‘lish orqali aniqlanadi.
Asosiy vositalarning holat ko‘rsatkichlariga qarab, ularning texnikasiga baho
beriladi va ularni tartiblash bo‘yicha boshqaruv qarorlari qabul qilinadi.
3-jadval
3
Asosiy vositalar yangilanish darajasining tahlili
Ko‘rsatkichlar
Foydalanishga
topshirilgan
asosiy
vositalar
Jami vositalarning yil
qiymati
Asosiy vositalarning
yangilanish darajasi
O‘tkan yil:
Jami asosiy vositalar
4620
69482
6.6
Sanoat asosiy ishlab
chiqarish vositalari
3156
67937
4.6
Hisobot yili:
Jami asosiy vositalar
5440
71049
7.6
Sanoat asosiy ishlab
chiqarish vositalari
4869
69991
6.9
Korxonada asosiy vositalarning yaroqlilik darajasi hisobot yilining boshida
44.3% ni tashkil qilgan bo‘lsa, bu ko‘rsatkich yil oxiriga kelib, 37.3% ni ko‘rsatgan.
Ya’ni 7% ga pasaygan. Bu ko‘rsatkichning past bo‘lishiga uning tarkibida eskirgan
3
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
222
222
asosiy vositalar mavjudligidan dalolat beradi. Korxonada asosiy vositalarning qoldiq
qiymati hisobot yilining boshida 30 ming so‘mni, yil oxirida bu ko‘rsatkich 26 mln.
501 so‘mni tashkil qilgan.
Asosiy fondlarning eskirish va amortizatsiyasi.
Amortizatsiya harajatlari korxonaga jahon moliyaviy iqtisodiy inqirozi davrida
asosiy fondlarning moddiy va ma’naviy eskirishi va ularga ajratilayotgan amortizatsiya
harajatlarini proporsional bo‘lishi muhimligini ko’rsatmoqda.
“Inqirozga qarshi choralar dasturini amalga oshirishda investitsiyalarni jalb
etish, avvalo, ichki manbalarni safarbar etish hisobidan iqtisodiyotimizning muhim
tarmoqlarini jadal modernizatsiya qilish, texnik va tehnologik qayta jihozlash,
transport kommunikatsiyalarni yanada rivojlantirish va ijtimoiy infratuzilma
ob’yektlarini barpo etish hal qiluvchi ustuvor yo‘nalishga aylandi.
Xulosa.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida asosiy fondlardan oqilona va samarali
foydalanish har bir xo‘jalik yurituvchi sub’yektning raqobatbardoshligini oshirish,
mahsulot tannarxini kamaytirish va ishlab chiqarish samaradorligini ta’minlashda
muhim ahamiyat kasb etadi. Asosiy fondlar - bu uzoq muddat foydalaniladigan moddiy
resurslar bo‘lib, ularning texnik holati, eskirish darajasi va yangilanish sur’ati korxona
ishlab chiqarish quvvatining poydevorini tashkil etadi.
Asosiy fondlardan foydalanish samaradorligi bir qator iqtisodiy ko‘rsatkichlar
orqali baholanadi, xususan:
Fond qaytimi - ishlab chiqarilgan mahsulot hajmining asosiy fondlarga nisbati;
Fond sig‘imi - mahsulot birligiga to‘g‘ri keladigan asosiy fondlar qiymati;
Fondlarning nisbiy tejami - asosiy vositalarni tejash orqali mahsulot hajmini
oshirish imkoniyati;
Amortizatsiya darajasi va qoldiq qiymat - fondlarning eskirish holati va
yangilanish ehtiyojini aks ettiradi.
Bundan tashqari, mehnatni fondlar bilan qurollanish darajasi ham muhim rol
o‘ynaydi. Bu ko‘rsatkich ishchilarning texnik jihozlanganlik darajasini ifodalaydi va
quyidagi tarzda baholanadi:
Mehnatni fondlar bilan qurollanish koeffitsienti - ishlab chiqarish ishchisiga
to‘g‘ri keladigan asosiy fondlarning qiymati (so‘m/ishchi).
Yuqori darajadagi qurollanish mehnat unumdorligini oshiradi, mahsulot sifati va
ishlab chiqarish hajmini ko‘paytiradi.
Qurollanishning past darajasi esa mehnat samaradorligini pasaytiradi,
texnologik jarayonlarning sekinlashishiga va tannarxning oshishiga olib keladi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
223
223
Foydalangan adabiyotlar:
2.
https://ilmiybaza.uz/document/korxonaning-asosiy-fondlari/
https://namdu.uz/media/Books/pdf/2024/06/24/NamDU-ARM-7839-
Iqtisodiy_statistika.pdf
