JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
211
211
OLIY O‘QUV YURTI TALABALARINI MA’NAVIY JIHATDAN
SHAKLLANTIRISHDA O‘RTA OSIYO MUTAFAKKIRLARINING
FALSAFIY PEDAGOGIK QARASHLARI
Xusenova Zeboxon Zarif Qizi
Navoiy davlat universiteti
Pedagogika nazariyasi va tarixi mutaxassisligi
1-kurs magistranti
ANNOTATSIYA
Mazkur maqolada Oliy o‘quv yurti talabalari tarbiyasida o‘rta asr o‘zbek, tojik
va boshqa Markaziy Osiyo mutafakkirlarining falsafiy-pedagogik qarashlari ahamiyati
yoritilgan. Xususan, Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Ibn Sino, Alisher
Navoiy kabi allomalarning inson ma’naviyati, axloqiy poklik, bilim va tarbiya haqidagi
fikrlari zamonaviy talim jarayonida qanday qo‘llanilishi mumkinligi tahlil qilinadi.
Shuningdek, bugungi kun yoshlari orasida ma’naviy qadriyatlarni singdirishda ushbu
qarashlardan foydalanishning samaradorligi ham ko‘rib chiqiladi. Tadqiqotda
talabalarning ma’naviy kamolotini ta’minlashda tarixiy-ma’naviy merosning o‘rni
alohida urg‘u bilan ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar
: ma’naviy tarbiya, falsafiy qarashlar, pedagogika, o‘rta
asr mutafakkirlari, forobiy, beruniy, ibn sino, alisher navoiy, oliy ta’lim,
yoshlarga tarbiya, ma’naviyat
KIRISH
Bugungi kunda jamiyatimizda ma’naviy barkamol, tafakkuri yuksak, mustaqil
fikrlaydigan yoshlarni tarbiyalash dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, oliy
ta’lim tizimida tahsil olayotgan talabalarni ma’naviy jihatdan shakllantirish, ularning
axloqiy va intellektual kamolotiga erishish jarayoni murakkab va ko‘p qirrali bo‘lib,
chuqur ilmiy yondashuvni talab etadi. Shu nuqtai nazardan, o‘rta asr Markaziy Osiyo
mutafakkirlarining boy falsafiy-pedagogik merosiga murojaat qilish, ularning
qarashlarini chuqur o‘rganish va amaliyotga tadbiq etish bugungi kun ta’lim tizimi
uchun muhim manba bo‘lib xizmat qiladi.
Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Ibn Sino, Alisher Navoiy kabi ulug‘
ajdodlarimiz insonni komillikka yetkazish, ma’naviy-axloqiy tarbiya berish borasida
bebaho fikrlar bildirganlar. Ularning pedagogik qarashlari nafaqat o‘z davrida, balki
hozirgi zamonaviy ta’lim va tarbiya jarayonida ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan.
Shu bois ushbu ilmiy ishda mazkur mutafakkirlarning g‘oyalari zamonaviy oliy ta’lim
muassasalarida ma’naviy tarbiyani tashkil etishda qanday foydalanilishi mumkinligi
o‘rganiladi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
212
212
ASOSIY QISM
Oliy o‘quv yurtlarida talabalarning ma’naviy jihatdan shakllanishi, avvalo,
ularning shaxs sifatida kamol topishi bilan chambarchas bog‘liqdir. Bu jarayonda o‘rta
asr Markaziy Osiyo mutafakkirlarining falsafiy-pedagogik qarashlaridan foydalanish
talabaning ichki dunyosini boyitish, uni mustahkam axloqiy asoslar bilan
qurollantirishga xizmat qiladi.
Forobiy insonni “jamiyatning bir bo‘lagi” sifatida ko‘radi va u har bir inson
barkamollikka intilishi kerakligini ta’kidlaydi. Bugungi talabalarga bu fikrni
zamonaviy til bilan yetkazish uchun interaktiv ma’naviyat mashg‘ulotlari tashkil
etilishi mumkin. Masalan, talabalar Forobiy asarlaridan parchalarni o‘qib, ular asosida
o‘z hayotiy tamoyillarini shakllantirishlari mumkin.
Beruniy ilmga chanqoqlik, izlanish va haqiqatga sadoqat haqida yozadi. Bu
g‘oyani talabalarga singdirish uchun ularni ilmiy izlanishlarga jalb etish, mustaqil
fikrlashga undovchi muhokama klublarini tashkil etish lozim. Bunda Beruniyning
ilmiy merosi vositasida ma’naviy izlanish va intellektual qoniqish uyg‘otiladi.
Ibn Sino insonni o‘z ustida ishlashga chorlaydi. Talabalarning o‘zini anglash,
o‘zini tarbiyalash va o‘z maqsadlarini belgilashda uni namuna sifatida ko‘rsatish
mumkin. Zamonaviy pedagogik yondashuvlar asosida treninglar, hayotiy maqsadlar
rejasini tuzish bo‘yicha mahorat darslari tashkil etilib, Ibn Sinoning g‘oyalari bilan
boyitilgan usullar qo‘llanilishi mumkin.
Alisher Navoiy esa so‘zning kuchi, axloqiy poklik, mehr-oqibat va halollik
haqida chuqur fikrlar bildirgan. Talabalarga uning asarlaridagi ma’naviy qadriyatlarni
hayotiy misollar orqali tushuntirish, badiiy asar tahlillari orqali axloqiy tarbiyani yo‘lga
qo‘yish samarali bo‘ladi. Shuningdek, Navoiy asarlaridan sahna ko‘rinishlari
tayyorlash, debatlar o‘tkazish orqali talabalarning ma’naviy-estetik dunyoqarashini
rivojlantirish mumkin.
Ushbu mutafakkirlarning qarashlarini zamonaviy texnologiyalar yordamida
talabalarga yetkazish ham samarali bo‘ladi. Elektron resurslar, animatsiyalar, audio-
kitoblar, videodarsliklar orqali ularning g‘oyalari yanada qiziqarli va tushunarli
shaklda taqdim etilishi mumkin. Bu esa yosh avlodda tarixiy merosga nisbatan hurmat,
ma’naviy o‘sish va ongli fuqarolik pozitsiyasini shakllantiradi.
Talabalarning o‘zlari ham bu jarayonning faol ishtirokchisiga aylanishlari kerak.
Ma’naviy-etika mavzusida esse yozish, ijodiy mushoiralar tashkil etish, falsafiy
o‘ylashga undovchi seminar-treninglar orqali ularning ichki intilishlarini uyg‘otish
mumkin. Talaba faqat bilim emas, balki ma’naviyat bilan boyiganida, u haqiqiy komil
inson sifatida shakllana boshlaydi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
213
213
TALABALARNING MA’NAVIY SHAKLLANISHIDA
MUTAFAKKIRLAR QARASHLARINI QO‘LLASH
BO‘YICHA AMALIY MISOLLAR
Mutafakkir
Asosiy g‘oyasi
Amaliy tadbir
(kreativ shakl)
Qo‘llash usuli
Forobiy
Inson jamiyatga
foydali bo‘lishi
kerak
"Foydali inson"
mavzusida esse
tanlovi
Talabalar o‘z hayotiy maqsadlari
haqida esse yozadi, eng yaxshi ishlar
universitet saytida e’lon qilinadi
Beruniy
Ilmiy izlanish va
haqiqatni izlash
"Beruniy izdoshlari"
ilmiy loyiha tanlovi
Talabalar kichik guruhlarda ilmiy
muammo tanlab, uni hal qilish
yo‘llarini taqdim etadilar
Ibn Sino
O‘zini anglash,
ma’naviy
sog‘lomlik
"Kundalik o‘z-o‘zini
tarbiya" daftari
Har bir talaba 1 oy davomida o‘z
maqsadlari, his-tuyg‘ulari va odatlari
ustida yozma nazorat yuritadi
Alisher Navoiy
So‘zning kuchi,
axloqiy tarbiya
"Navoiydan saboq"
badiiy chiqishlar
haftaligi
Talabalar Navoiy g‘azallarini sahna
ko‘rinishlarida jonlantirib, uning
g‘oyalarini talqin qiladi
Barcha
mutafakkirlar
Ma’naviyat va
komillikka
intilish
"Ma’naviy haftalik"
interaktiv darslar
Har kuni bir mutafakkir g‘oyasi
asosida bahs-munozara, kino ko‘rish,
fikr almashish, mini loyihalar
o'tkaziladi
Beruniy,
Forobiy
Falsafiy tafakkur
"Falsafiy kvest
o‘yini"
Talabalar kampus ichida yashirin
savollar orqali mutafakkirlar
g‘oyalarini topib, jamoaviy yechim
topadilar
Ibn Sino,
Navoiy
Komil inson
tarbiyasi
"Axloqiy tanlov: Sen
qanday insonsan?"
test loyihasi
Psixologik test va guruh muhokamasi
orqali talaba o‘z axloqiy qiyofasini
tahlil qiladi
XULOSA
Oliy o‘quv yurtlarida talabalarning ma’naviy jihatdan shakllanishi — ularni
nafaqat kasbiy jihatdan yetuk, balki axloqiy, ijtimoiy mas’uliyatli va komil inson
sifatida tarbiyalashning muhim bosqichidir. Bu borada o‘rta asr Markaziy Osiyo
mutafakkirlarining falsafiy-pedagogik qarashlari bebaho manba bo‘lib xizmat qiladi.
Forobiy, Beruniy, Ibn Sino, Alisher Navoiy kabi allomalar tomonidan ilgari surilgan
g‘oyalar zamonaviy ta’lim jarayonida kreativ va interaktiv yondashuvlar orqali
samarali qo‘llanilishi mumkin.
Talabalar bilan olib boriladigan ma’naviy-ma’rifiy ishlarni faqat nazariy
ma’ruzalar bilan cheklab qo‘yish emas, balki ularni faol ijodkor, izlanuvchi, fikrlovchi
shaxs sifatida shakllantiruvchi amaliy mashg‘ulotlar, esse tanlovlari, teatr sahnalari,
munozaralar, falsafiy o‘yinlar, axloqiy tahlillar shaklida tashkil etish lozim. Shu tarzda
tashkil etilgan faoliyatlar nafaqat mutafakkirlar g‘oyalarini hayotga tadbiq etadi, balki
talabalarni o‘z shaxsiy hayotida ma’naviyatni qadrlashga, uni amalda qo‘llashga
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
Volume–77_Issue-2_May-2025
214
214
o‘rgatadi.
Xulosa qilib aytganda, o‘zbek mumtoz tafakkur merosini zamonaviy ta’lim
jarayoniga integratsiya qilish — bu yosh avlodni nafaqat bilimli, balki iymonli, odobli
va ongli fuqaro etib tarbiyalash yo‘lidagi eng to‘g‘ri yo‘ldir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat,
2008.
2.
Jo‘rayev N. Forobiy va uning pedagogik qarashlari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2002.
3.
Qosimova M., Raxmonqulova M. Pedagogik tafakkur tarixidan. – Toshkent:
TDPU nashriyoti, 2019.
4.
Yusupov M. Sharq mutafakkirlari falsafiy merosi va ma’naviy tarbiya. –
Toshkent: Fan, 2010.
