“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
89
Frazeologizmlerdi oqıtıwda interaktiv metodlar
Qoraqalpoq davlat unversiteti Lingvistika (qoraqalpoq tili ) 2-boshqich magistranti
Sipatdinova Aqsúngúl
Kalit so'zlar.
fraza, frazeologiya, interaktiv, lingvistika, teoriya, metod
Annotaciya.
Bu maqolada qoraqalpoq tilida maktablarda frazeologiyani qanday usullar
orqali dars o’tish masalasini tahlil qildik. Fraeologiya tushunchasining ózi haqida ham malumotlar
keltirib ótildi va interaktiv usullardan foydalanish haqida malumotlar berildi.
Til biliminde sózlik quramnıń ayrıqsha bir toparı sıpatında tanılatuǵın frazeologizmler
haqqındaǵı mashqala erteden til ilimpazlarınıń dıqqatın ózine orınlı túrde awdarıp kiyatır. Qaysı
tildi alıp qarasaq ta onıń sózlik quramında tek jeke sózler ǵana emes, al jeke sózlerdey pútin mánini
ańlatıwshı birneshe sózlerden quralǵan sóz dizbekleri de belgili orındı iyeleydi. Bul sózlik qatlam
nominaciyalıq atama sıpatında tanılatuǵın basqa birliklerden funktsionallıq xızmeti, payda bolıwı
hám jasalıwı, dúzilisi, sonday-aq sóylew aylanısında qollanılıwı boyınsha ózine tán
ózgesheliklerge hám ayrıqshalıqlarǵa iye. Frazeologiyalıq sóz dizbekleri semantikalıq jaqtan da,
emocionallıq-ekspressivlik ótkirligi jaǵınan da tildiń qaymaǵı, maǵızı sıpatında tanılıwı menen bir
qatarda hárqanday milliy tildiń ózgeshe leksikalıq-semantikalıq baylıǵı bolıp ta kórinedi.
Frazeologizmler birneshe sózlerdiń jıynaǵınan quralǵanı menen dara-dara sózler sıpatında
qaralmaydı. Quramındaǵı barlıq sózler jıynalıp bir mánini ańlatıp keledi. Frazeologizmlerdiń
quramındaǵı hárqanday orınsız ózgeris frazeologizmniń semantikalıq jaqtan da, grammatikalıq
jaqtan da buzılıwına alıp keliwi múmkin. Bul nárse frazeologizmdi onıń neshe sózden turıwına
qaramastan, leksikalıq bir birlik sıpatında qarap, sózlik quramnıń ayrıqsha bir toparı retinde
qarastırıwdı talap etedi.
Frazeologizmler eki yamasa onnan da kóp mánili sózlerden quralǵan menen olar pútin bir
mánini ańlatıp keledi. Máselen,
ayaǵına bas urıw
degen sóz dizbegi úsh mánili sózden turadı.
olardıń hárbiri dara mánisinde emes, al awısqan ekinshi bir mánini yaǵnıy
jalınıw, jalbarınıw
degendi ańlatadı. Sonlıqtan kóbinese bunday tayar túrinde usharasatuǵın frazeologiyalıq sóz
dizbekleriniń kópshiligi sózlik quramda mániles sinonimlerine (ekvivalentlerine) iye bolıp keledi.
Biraq frazeologizmlerdiń beretuǵın mánisin ekinshi bir sóz benen dál sol ózgesheliklerdi saqlaǵan
halda almastırıw múmkin emes. Mısalı,
Say súyegin sırqıratıp
jibergen sózlerge qayırıp hesh teńe
ayta almay, analarına jantasqan buzawlardıń hár qaysısına bir juwırıp
óldim azarda
ayırıp bayladı.
(T.Qayıpbergenov «Qaraqalpaq qızı». 23-bet) Bul keltirilgen úzindidegi «say súyegin sırqıratıp»,
«óldim azarda» degen frazeologizmlerdiń ańlatıp turǵan mánisin ekinshi bir sózler arqalı beriw
qıyın. Sebebi olardıń hárbirindegi názik mánini ekinshi bir sózden tabıw múmkin emes.
«Say
súyegin sırqıratıw»
degen frazeologizm tek
«azaplanıw», «qıynalıw»
mánisin emes, al oǵan
qosımsha
“ishten» qattı qıynalıw, azaplanıw
”
mánisin beredi. Bul jerde kórkem sóz sheberi
qaharmannıń azaplanıwın, qıynalıwın kórsetiw ushın usı frazeologizmlerdi durıs tańlap alıp
qollanǵan. Sebebi azaplanıw, qıynalıw hár qıylı sebeplerden /baxıtsızlıqtan, awırıwdan, tayaqtan,
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
90
jetispewshilikten t.b./ bolıwı múmkin. Jazıwshı jaman sózdiń adam psixologiyasına tásirin dál
kórsetiw maqsetinde usı frazeologizmnen paydalanǵan.(Tayaq etten ótedi, sóz súyekten ótedi).
«Óldim azarda»
frazeologiyalıq sóz dizbegine mánisi dara sóz túrindegi mániles sıńarı sıpatında
“
zorǵa”
sóziniń mánisine jaqın. Biraq onda
oldim azarda
sóz dizbegine tán emocionallıq-
ekspressivlik mánisin ayrıqshalıqları sáykes dara sóz sıpatındaǵı sıńarı menen salıstırǵanda kemlik
qıladı.
Frazeologiyanı oqıtıwda oqıtıwshı hár túrli metodlardan paydalansa boladı. Oqıtıwdıń
dástúriy hám dástúriy emes usılları bar. Dástúriy usılda oqıtıw barısında tek muǵallim ǵana issheń
hárekette bolıwı, yaǵnıy ol temanı túsindiredi, taxtada mısallardı orınlaydı, úyge tapsırma soraydı,
temanı bekkemleydi t.b. Al, oqıtıwdıń dástúriy emes (interaktiv) usılında oqıwshı issheń boladı.
Muǵallim hárbir oqıwshıda erkin pikirlew qábiletin rawajlandırıwı kerek, oqıwshılar ótilgen
temalardı tek kitap, konspekt boyınsha aytıp bermesten olarǵa óz pikirin de bildiriwi kerek. Bul
interaktiv metodtıń tiykarǵı maqseti – bilim, tárbiya beriw hám olardı rawajlandırıw, ámelde
qollana biliwge úyretiw bolıp tabıladı.
Interaktiv (“
Inter
” – bul
óz ara
, “
act
”
háreket etiw
) – óz ara yamasa kim menendur sáwbet,
qarım-qatnas jasaw tártibindebolıwın ańlatadı. Basqasha etip aytqanda, oqıtıwdıń interaktiv
metodları – biliw hám kommunikativ xızmetin shólkemlestiriwdiń arnawlı forması. Interaktiv
metodlar tálim procesindev oqıwshılar hám de oqıtıwshı ortasındaǵı háreketti asırıw arqalı
oqıwshılardıń blimlerdi ózlestiriwdi aktivlestiriw, jeke sıpatların rawajlandırıwǵa xızmet etedi.
1
6-klasta
frazeologizmlerdi
oqıtqanımızda leksikalıq oyınlardı shólkemlestiriw
oqıwshılardıń turaqlı sóz dizbekleriniń mánilerin úyreniwine tásir jasaydı. Muǵallim klasta ámeliy
jumıslar ótkeriwde súwretlerdi kórsetip sabaqtı bekkemlese boladı. Máselen:
1
Turımbetov. B “Qaraqalpaq tili leksikasın úyreniwde interaktiv metodlardı qollanıwdıń ayırım máseleleri”
(metodikalıq qollanba) Nókis 2020
Júregi qabınan shıǵıw, júregi
shıǵıw
Túyeniń ústinen iyt qabıw
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
91
Mine, usınday súwretlerdi kósetiw arqalı sabaqtı qızıqlı etip ótkeriwge boladı. Sonday-aq
oqıwshılar da sabaqqa belsene qatnasadı.
Turaqlı sóz dizbekleri boyınsha bilimdi bekkemlew ushın muǵallim leksikalıq oyın túrin
shólkemlestiredi. Klastaǵı oqıwshılardı eki toparǵa bóledi. Eki toparǵa 2 súwret beriledi.
Muǵallim dóretiwshilik arqalı bul súwretlerden basqa súwretlerdi keltiriw múmkin. Oqıwshılar
súwretke sáykes keletuǵın turaqlı sóz dizbeklerin jazıwı kerek. Mısalı,
Kók eshekke teris mindiriw
Tayaǵın iyt ǵayzaw
Qulaq túriw, qulaq salıw
Ishi janıw
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
92
Házirde oqıwshılar tekst penen
islesiwdi de sabaq barısında úyrenedi.
Turaqlı sóz dizbeklerin kontekstten tabıwda bekkemlew ushın tapsırmalar beriledi. Máselen:
T. Qayıpbergenovtıń “Muǵallimge raxmet” povesti
Usı oy payda bolıwdan-aq, qashqım keldi. Biraq, qutılǵanday túrim joq. Tóbemde tur-aw!
Adımımdı altı ashtırmaydı
.
Tayaq jewge
de qayıl bolıp, qashan urar eken dep tursam, oylaǵan
jerimnen shıqtı. Kem-kem maǵan jaqınlap kiyatır. Men de oǵan tutılmaw ushın ásten-ásten keyin
qarap báse basladım. Meniń qorıqqanımdı sezse itimal;
– Toqta, kóylegińniń etegindegi shańdı qaq, – dedi ol maǵan.
Men onıń sózine qarap turayın ba, shalǵaylarıma úńilmesten, sheginip-sheginip barıp
birden
zip berdim
. Biraq, eki-úsh adım atpay-aq
qolǵa tústim
. Ol meniń qolımdı jibermey turıp,
kóylegimniń shań bolǵan eteklerin aynala júrip ózi qaǵa basladı. Dirildep baratırman. Baqırayın
desem,dógerekte heshkim kórinbeydi.Rasın aytqanda, baqırıwǵa onnan hám tartınaman. Bálkim,
shańimdı qaǵıp bolıp,
ólgenshe sabap keter
degen qıyal da basımnan
zuwlap ótti
.
•
Júreginiń túgi bar,
•
Júregi qabınan shıǵıw,
•
Júrek jalǵaw,
•
Júregi aynıw,
•
Júregi sazıw,
•
Júregi shayılıwı,
•
Júregi dawamaw,
•
Júrek jutınıw,
•
Júregi jarılıw.
•
ayaq-qolın bawrına alıw
•
ayaqtan ayaq qalmaw,
•
kórpege qarap ayaq sozıw,
•
ayaǵın qolına alıw,
•
ayaǵı jerge tiymew,
•
ayaqqa basıw,
•
ayaqtı ańlap basıw
•
kórpege qarap ayaq sozıw,
•
ayaq-qolın bawrına alıw.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
93
Oqıwshı usılay etip turaqlı sóz dizbeklerin gáp ishinen tawıp olardıń astın sızıp shıǵıwı kerek
boladı. Bul bolsa oqıwshılarǵa tekst penen islesiwdi úyretedi, sonıń menen bir qatarda turaqlı sóz
dizbeklerin de tereń meńgeredi.
Ádebiyatlar:
1.
Aynazarova G. Qaraqalpaq tilinde teńles eki komponentli frazeologizmler.
Nókis, “Ilimpaz” 2023
2.
Berdimuratov E. «Házirgi qaraqalpaq tili. Leksikologiya. Nókis, 1994;
3.
Eshbaev J. Qaraqalpaq tiliniń qısqasha frazeologiyalıq sózligi. Nókis, 1985.
4.
Jumamuratov T. Russko-karakalpakskiy kratkiy frazeologicheskiy slovar
dlya shkolnikov. Nukus, 1985.
5.
Keńesbaev İ. Qazaq tiliniń frazeologiyalıq sózdigi. Almatı, 1977.
6.
Qojaxmetova X. Frazeologizmderdi kórkem ádebiette qoldanılıwı.
Almatı, 1972.
7.
Пахратдинов Қ., Бекниязов Қ. Қарақалпақ тилиниң фразеологизмлер сөзлиги. –
Нөкис, «Қарақалпақстан», 2018.)
8.
Turımbetov. B “Qaraqalpaq tili leksikasın úyreniwde interaktiv
metodlardı qollanıwdıń ayırım máseleleri” (metodikalıq qollanba) Nókis 2020
9.
Yusupova B. Qaraqalpaq tiliniń frazeologiyası. – Tashkent: «Tafakkur-bo‘stoni» baspası,
2020.
