“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
156
SH.SEYTOVTIŃ «XALQABAD» ROMANÍNDAǴÍ
FONETIKALÍQ QUBÍLÍSLAR
Miyrbek Allamuratov,
QMU magistrantı
Jámiyette eń zárúrli hám oǵada áhmiyetli xızmetti adamlar ortasında qarım-
qatnas jasaw quralı wazıypasın atqaratuǵın til - seslerden quraladı. Oylawdıń
pútkilley shınlıqqa aylanıwı til arqalı, yaǵnıy sonıń ishinde, til sesleri arqalı da
ámelge asadı. Sonlıqtan da, til biliminde fonetika tarawınıń ornı óz aldına.
Tildegi barlıq yaruslardıń túp mánisi olardıń óz ara integraciya processinde
kórinedi. Fonetika hám stilistikanıń ajıralmas baylanısı arqalı fonetikalıq
birliklerdiń sheksiz múmkinshilikleri sáwlelenedi. E.Semserevtiń pikirine
qaraǵanda: «Sóz, sóz dizbegi hám sóz formaları sıyaqlı sózdegi seslerde de belgili
stilistikalıq boyaw boladı. Sóylew seslerindegi emocionallıq, tásirsheńlik,
aytılıwdaǵı dawıstıń sıńǵırlawı, esitiwdegi jaǵımlılıq fonetikalıq ózgesheliklerdi
payda etedi». Sonlıqtan da, fonetika tildegi seslerdi hám seslerge baylanıslı barlıq
qubılıslardı hár tárepleme tolıq izertleydi.
Ótken asirdiń 30-jıllarınan baslap qaraqalpaq tiliniń fonetikası, grammatikası,
leksikası hám dialektleri ilimiy sheńberde izertlenile basladı. Bul izertlewge rus
ilimpazları, belgili tyurkologlar S.E.Malov, E.D.Polivanov, N.A.Baskakov,
A.K.Borovkov hám basqalar oz úleslerin qostı, olar burın izertlenilmey kiyatırǵan
qaraqalpaq tilin endigiden bılay izertlewdiń tiykarǵı baǵdarların belgilep berdi.
Qaraqalpaq tiliniń fonetikalıq sistemasınıń izertleniwi tiykarınan 30-jillardıń
basınan baslandı. Usı jılları házirgi qaraqalpaq tiliniń fonetikalıq sistemasınıń ayırım
maselelerine arnalǵan ilimiy miynetler hám maqalalar jariyalandı. 50-
jıllardan soń qaraqalpaq tilin izertlewshilerdiń qatarları jergilikli milliy kadrlar
menen tolıstı. Al, 60-jıllardan keyin qaraqalpaq tiliniń barlıq tarawları boyınsha
ilimiy-izertlewler keńnen en jaydı hám til bilimi Qaraqalpaqstandaǵı jamiyetlik
ilimlerdiń óz aldına bólek bir tarawı sıpatında rawajlana basladı.
Filolog alım A. Abdullayevtıń klassifikaciyasına kóre, fonetikalıq usıl menen
máni kúsheytiwdiń tómendegi kórinisleri bar:
1)
dawıslını kúshli aytıw (assonans)
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
157
2)
dawıssızdı qatar qollanıw (alliteraciya)
3) dawıssızdı qabatlaw (geminaciya).
Belgili jazıwshı Sh.Seytovtıń “Xalqabad” romanındaǵı fonetikalıq
ózgeshelikler basqa shıǵarmalardan ajıralıp turadı. Bul shıǵarmada qollanılǵan
dawıslı hám dawıssız sesler túrli orınlarda yaǵnıy, anlaut, inlout, auslaut
poziciyalarda qollanılǵanlıǵı menen ajıralıp turadı. Mısalı: «
Pa-ay
, yaman
adam-
áá
! Keńestiń iyti!»- dep sókseń de: Há, Keńesti onnan artıq qorıyman … dep
mardıyadı-aw! (3-b)
Pa-ay,
iyt bolǵanda
iyt-á
, qorıǵanı
húkúwmet
! Biziń kópekler
de usınday bolǵanda ma!...-dedi ishinen gúrsinip. (4-b) Bul mısallarda
-a,-á
dawıssız sesleriniń inlaut hám auslaut poziciyalarda qollanılǵanlıǵın kóriw múmkin.
Sonday-aq, stillik jaqtan -a hám –á sesleri pikirdiń emocionallıǵın arttırıp
qollanılǵan. “Húkimet” sózinde fonetikalıq ózgeris bolıp, “húhúwmet” dep
qollanılıp gápke stillik mazmun berip tur.
Dúnyaǵa toyım bar ma, birin eki, ekisin úsh, jılqını úyirlemese de berirek etip,
qara mal, qoy janlıqtıń sanın pálenge jetkerende Shımbaylı Baltamurat sharbaqshı,
Ámet shaytanshılap bir
zawıt
salıp,
zawıt
bolǵanda da bılǵarı
zawıt
salıp alıwdı
árman etip
oyer-búyerden
dáreklesip, ornın da qolaylastırıp júr edi. (7-b)
Keltirilgen mısalda oyer-búyerden sózi
eliziya
qubılısına ushıraǵan. Yaǵnıy,
ol jer,
bul jer
sózlerindegi sesler túsip qalıwı nátiyjesinde eliziya qubılısı júz bergen.
Sonday-aq, bul mısalda “zavod” sózi fonetikalıq ózgeshelikke ushıraw arqalı
“zawıt” dep qollanılǵan. Bul da shıǵarmanıń stillik ózgesheligin arttıradı.
Se-eniń
óziń ne baǵıp júrseń! Ǵázeplendi túgilip – Nókis, Úsen jap, Xalqabad,
Jalpaq jap… (10-b)
-Ooooy
, atım qurısın, Shotan ǵoy,-edi kisi. Urıwım tórt qara. (31-b)
S.Marshak: «Qosıqta tek ǵana hárbir sózge, bálki hárbir dawıs, hárbir dawıslı,
hárbir dawıssızǵa máni júkletiledi»-deydi. Lekin, tek ǵana poeziyada emes, prozada
da sesler, fonemalar ayrıqsha áhmiyetke iye. Bunday seslik ózgeshelikler
Sh.Seytovtıń “Xalqabad” romanında da jiyi ushırasadı. Atap atqanda, “-Mıltıǵımdı
oq jańqalap edi, birewi oń qolday etip bere qoydı, him, soǵan isletke-en!
Voobshem,
húkúwmette
miy bar, taǵı isletkende!”(75-b)
Bunıń jóni
shundıy
boladı, ǵoshshım Esirkep,-dep qoydı maqtanıshlı túrde.
(96-b) Keltirilgen mısallarda sózlerge ózgeris kiritiliwi arqalı avtordıń stillik
sheberligiashıp berilgen.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
158
… Seniń bunıń qız ayttırıw emes, qudaǵayıńdı
bassını-ıw
, usınıń nesi bar dep,
xorla-aw.
Ba-aay,
bay, Tóleke-aw, bala ekenseńǵo!... dedi jambasına urıp. (51-b)
-Ájaǵamdı,
waaay-way
, basbashılar,
waaay
way, atıp ketti,
waaay-wayy
!... –
usı dawıs tańǵı tımıqtı tebirendirip, dıbıs jeter jerdegi qońısı-qobanı tik ayaqtan
turǵızdı. (5-b)
Keltirilgen mısallarda dawıslı seslerdiń barlıq poziciyalarda jumsalǵanlıǵın
kóriwge boladı. Al, seslerdi qaytalaw arqalı shıǵarmanıń emocionallıǵı ańlatılǵan.
Nátiyjede, kitap oqıwshısına da shıǵarmanıń túsinikliligi artadı.
Qaraqalpaq ádebiyatında óz ornına iye «Xalqabad» roman-tetralogiyası
mazmunı jaǵınan da, tildiń túrli birliklerinen paydalanıp jazılǵanlıǵı menen ajıralıp
turadı. Usı orında shıǵarmanıń fonetikalıq ózgesheliklerin tereńirek anıqlaw házirgi
kúnniń áhmiyetli máselelerinen bolıp esaplanadı. Keltirilgen mısallardaǵı dawıslı
sesler sózlerdiń barlıq orınlarında qollanılǵanlıǵın kóriwge boladı. Shıǵarmanıń
seslik ózgeshelikleri ondaǵı emocional-ekspressivlikti sáwlelendiriwde xızmet
etedi. Sonlıqtan da, sońǵı jılları shıǵarmalardaǵı fonostilistikalıq ózgesheliklerdi
anıqlawǵa dıqqat qaratılmaqta.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.
Aбдуллаев A. Ўзбек тилида экспрессивликнинг ифодаланиши. Toшкент:
Фан.1983.
2.
Alponova Sh. Inson ruhiyatini aks ettirishda fonetik vositalarning o„rni.
O’zbek tili va adabiyoti.Toshkent: Fan.2009, № 4. B. 81.
3.
Adizova N. Erkin Vohidov dostonlarining fonetik-fonologik xususiyatlari.
Academic Research in Educational Sciences VOLUME 3 | ISSUE 1 | 2022.
4.
Dawletov A. Til bilimi tiykarları. No’kis. Bilim, 2007.
5.
Дәўлетов А. Ҳәзирги қарақалпақ тили Фонетика. Нѳкис, 2005.
