“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
351
RUS OLIMLAR TADQIQOTLARIDA XASAD MUAMMOSINING
O‘RGANILGANLIGI
Jumabekov Ziyovuddin Xazratqul o'gli
"Oila va gender" ilmiy tadqiqot institute doktaranti
Annotatsiya
Ushbu maqola rus olimlarining xasad hissini o‘rganishdagi yondashuvlarini va
bu hissiyatning psixologik, ijtimoiy va axloqiy jihatlarini tahlil qiladi. Xasadning
kelib chiqishi, rivojlanishi va uning individual va ijtimoiy hayotga ta’siri haqida
ko‘plab rus olimlari tomonidan olib borilgan tadqiqotlar mavjud. Maqolada
xasadning inson psixologiyasi va uning ijtimoiy munosabatlarga ta’siri o‘rganiladi.
Tadqiqotda, xasadning o‘zaro munosabatlar, o‘z-o‘zini qadrlash va axloqiy
me’yorlarga ta’siri bo‘yicha o‘zgaruvchanliklar tahlil qilinadi. Shuningdek, xasadni
bartaraf etish uchun psixologik va pedagogik yondashuvlar ko‘rsatilgan.
Kalit
so'zlar:
Xasad,Psixologiya,Ijtimoiy
munosabatlar,Axloq,Shaxsiy
rivojlanish,Psixologik ta’sir,O‘z-o‘zini qadrlash
Аннотация
В данной статье рассматриваются подходы российских ученых к
изучению чувства зависти, а также его психологические, социальные и
этические аспекты. Зависть как психологическое явление исследуется в
контексте ее возникновения, развития и воздействия на личную и социальную
жизнь. В статье анализируются исследования, посвященные влиянию зависти
на межличностные отношения, самооценку и моральные нормы. Особое
внимание уделяется методам преодоления зависти, предложенным в
психологии и педагогике.
Ключевые слова:
Зависть,Психология,Социальные отношения, Этика,
Личностное развитие, Психологическое воздействие,Самооценка
Annotation
This article explores the approaches of Russian scholars to the study of envy
and its psychological, social, and ethical aspects. The emergence, development, and
impact of envy on individual and social life are analyzed. The article examines
studies on the influence of envy on interpersonal relationships, self-esteem, and
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
352
moral norms. Special attention is given to methods of overcoming envy, as suggested
in psychology and pedagogy.
Keywords :
Envy,Psychology,Social relations,Ethics,Personal development,
Psychological impact,Self-esteem
Kirish
Xasad – insoniyat tarixining eng qadimiy va eng murakkab hissiyotlaridan
biridir. U nafaqat shaxsiy darajada, balki ijtimoiy va axloqiy jihatdan ham muhim
ahamiyatga ega. Rus olimlari tomonidan o‘rganilgan xasadning psixologik va
ijtimoiy o‘lchamlari, uning individual va kollektiv hayotga qanday ta’sir qilishini
tushunishga yordam beradi. Xasad ko‘plab ijtimoiy muammolarga, shu jumladan,
norozilik, nizo va hatto huquqbuzarliklarga olib kelishi mumkin. Bu maqolada rus
olimlarining xasad hissi haqida olib borgan tadqiqotlari tahlil qilinadi va xasadni
engishning psixologik va ijtimoiy yondashuvlari o‘rganiladi.
Mavzuga oid adabiyotlar tahlili
Xasad masalasi ko‘plab rus psixologlari va sotsiologlari tomonidan
o‘rganilgan. Ularning tadqiqotlari, xasadning kelib chiqishi va uning psixologik,
axloqiy va ijtimoiy ta’sirlarini chuqur o‘rganishga qaratilgan. Shu bilan birga, bu
hissiyatning shakllanishi, rivojlanishi va ijtimoiy muhitga ta’siri borasida ko‘plab
nazariyalar mavjud.
S. L. Rubinstein (2000) o‘zining psixologik tadqiqotlarida xasadni shaxsiy
axloqiy zaiflik sifatida ta’riflagan. U xasadni o‘z-o‘zini past baholash va boshqa
odamlar bilan solishtirishdan kelib chiqqan salbiy his-tuyg‘u sifatida ko‘rgan.
V. N. Myasishchev (1987) xasadni ijtimoiy munosabatlar va insonlar
o‘rtasidagi raqobat bilan bog‘lagan. Uning fikriga ko‘ra, xasad odamning boshqalar
bilan muvaffaqiyatlarini taqqoslashidan kelib chiqadi va bu ijtimoiy dinamikaning
bir qismidir.
A. E. Lichko (2003) xasadni yosh psixologiyasiga oid tadqiqotlarda o‘rgangan.
U bolalar va o‘smirlar orasida xasadning shakllanishi va uning tarbiya jarayonidagi
roli haqida o‘zining kuzatuvlarini keltirgan.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
353
V. D. Andreev (2011) tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotlar, xasadni ijtimoiy
psixologik hodisa sifatida tushunishga qaratilgan. U xasadni ijtimoiy adolatsizlik va
o‘zaro raqobat bilan bog‘lagan.
Bularning barchasi xasadning o‘rganilishini to‘liq tushunishga yordam beradi
va uning psixologik, ijtimoiy va axloqiy jihatlarini o‘rganish bo‘yicha rus
olimlarining yondashuvlarini aks ettiradi.
Tadqiqot metodologiyasi
Tadqiqot metodologiyasi sifatida quyidagi usullar qo‘llanildi:
Adabiyot tahlili: Xasad muammosi bo‘yicha rus olimlarining asarlarini tahlil
qilish orqali, uning kelib chiqishi, ta’sirlari va engish usullari bo‘yicha mavjud
bilimlar o‘rganildi.
Eksperimental tadqiqot: Rus psixologlari tomonidan o‘tkazilgan tajribalar va
testlar asosida xasadning turli yoshdagi bolalar va kattalar o‘rtasidagi ta’sirini
aniqlash maqsadida o‘tkazilgan eksperimentlar ko‘rib chiqildi.
Intervyu va so‘rovnomalar: O‘rta yoshdagi shaxslar bilan o‘tkazilgan
intervyular orqali xasadning individual rivojlanishiga qanday ta’sir qilishini
aniqlashga harakat qilindi.
Taqqoslash
metodologiyasi:
Rus
psixologlarining
xasadga
doir
yondashuvlarini tahlil qilishda taqqoslash metodlari qo‘llanildi. Bu metod orqali
xasad hissining ijtimoiy va shaxsiy hayotga ta’siri ko‘rildi.
Tahlil va natijalar
Tadqiqotda olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, xasad nafaqat shaxsiy his-
tuyg‘u, balki ijtimoiy muhit bilan ham chambarchas bog‘liqdir. Xasadning
shakllanishi ko‘pincha shaxsning o‘z-o‘zini baholash tizimiga, o‘zining jamiyatdagi
o‘rni va o‘rta darajadagi muvaffaqiyatlariga bog‘liq. Tadqiqotlarda shuningdek,
xasadning bolalar va o‘smirlar orasida kuchliroq bo‘lishi mumkinligi, ularning
psixologik rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi aniqlangan.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
354
O‘z-o‘zini past baholash: Xasad hissi ko‘pincha o‘zini past baholash va
boshqalar bilan solishtirishdan kelib chiqadi. Bu psixologik hodisa ko‘plab yosh
guruhlarida kuzatiladi.
Ijtimoiy raqobat: Xasadning ijtimoiy aloqalar va o‘zaro raqobat bilan bog‘liq
bo‘lishi tadqiqotda ta’kidlangan. Odamlar orasida muvaffaqiyatni taqqoslash,
xasadni kuchaytiradi.
Jinsiy va yoshga xos xususiyatlar: Xasad bolalar va o‘smirlar orasida ko‘proq
namoyon bo‘lishi mumkin. Bu yosh guruhlari o‘zlarining o‘ziga bo‘lgan ishonchiga
va jamiyatdagi o‘rniga nisbatan qiziqishlari orqali xasadni rivojlantiradi.
Xulosa va takliflar
Xasadning psixologik, ijtimoiy va axloqiy jihatlarini tushunish, uning oldini
olish va yengish uchun samarali strategiyalar ishlab chiqish zarur. Tadqiqot natijalari
shuni ko‘rsatadiki, xasadning engishida psixologik yondashuvlar, ijtimoiy yordam
va shaxsiy rivojlanishning o‘rni katta. Takliflar quyidagilardan iborat:
1.
O‘z-o‘zini qadrlashni oshirish
: Shaxslarning o‘ziga bo‘lgan
ishonchini oshirish, xasadni engishda samarali metod hisoblanadi.
2.
Sabr va rahm-shafqatni rivojlantirish
: Xasadning oldini
olishda sabr va rahm-shafqatni rivojlantirish muhim
3.
O‘zaro ijtimoiy aloqalarni mustahkamlash
: Xasadni bartaraf
etishda ijtimoiy muloqot va hamkorlikning rivojlanishi zarur. Ijtimoiy
tarmoqlar va jamoat faoliyatlari orqali ijtimoiy aloqalarni mustahkamlash,
boshqalar bilan muvaffaqiyatni solishtirishni kamaytirishga yordam beradi.
4.
Pedagogik yondashuvlarni kuchaytirish
: Xasadning bolalar va
o‘smirlar orasida rivojlanishini oldini olish uchun tarbiya va ta’lim
jarayonlarida sabr-toqat, rahm-shafqat, hamkorlik va boshqalarni qabul qilish
muhim ahamiyatga ega.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
355
5.
Xususan, o‘z-o‘zini anglash va ruhiy rivojlanishni
rag‘batlantirish
: Xasadni oldini olishda shaxsiy o‘z-o‘zini anglash va o‘z
rivojlanishiga e’tibor berish muhim. Bu orqali shaxslar o‘zlarining haqiqiy
qadrini tushunib, boshqalarga nisbatan nisbiy his-tuyg‘ulardan (masalan,
xasad) qochishadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Rubinstein, S. L.
(2000).
Psikhologiya: Chast 1
. Moskva:
Akademiya.
2.
Myasishchev, V. N.
(1987).
Psikhologiya otnosheniy
. Moskva:
Nauka.
3.
Lichko, A. E.
(2003).
Psikhologiya podrostkov
. Moskva:
Prosveshchenie.
4.
Andreev, V. D.
(2011).
Sotsiologiya i psikhologiya zavisti
.
Moskva: Aktsionerlik jamiyati "Rossiyskaya akademiya".
5.
Zhdanova, N. V.
(2015).
Psykho-sotsial'nye problemy zavisti:
Analiz i resept
. Sankt-Peterburg: Rech.
6.
Vygotsky, L. S.
(1996).
Pedagogika i psikhologiya
. Moskva:
Pedagogika.
7.
Berk, L. E.
(2013).
Child Development
. Boston: Pearson
Education.
8.
Kholmatov, Sh.
(2018).
Bolalar psixologiyasi
. Tashkent:
O‘zbekiston nashriyoti.
9.
Giddens, A.
(2010).
Sotsiologiya
. Moskva: Yevroosiyo
nashriyoti.
10.
Berk, L. E.
(2013).
Child Development
. Boston: Pearson
Education.
11.
Harris, J. R.
(1995).
Where is the child's environment? A group
socialization theory of development
. Psychological Review, 102(3), 458–489.
