“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
445
Hujayra fiziologiyasi va oʻsimlik hujayrasining oʻziga xos xususiyatlari
Andijon davlat Pedagogika instituti Tabiiy fanlar fakulteti Biologiya
yo'nalishi 1-bosqich 102-guruh talabalari
Yunusaliyev Diyorbek Rustamjon oʻgʻli
Bahromov Asliddin Aziz jon oʻgʻli
Toʻychiyev Ubaydulloh Xasanboyoʻgʻli
Annotatsiya
: Hujayra fiziologiyasi hujayralarning turli biologik jarayonlarini,
masalan, ovqatlanish, metabolizm, hujayra bo’linishi va signal uzatishni
o’rganadigan ilmiy soha. O’simlik hujayralari hayvon hujayralaridan bir qator
o’ziga xos xususiyatlar bilan farq qiladi. O’simlik hujayralari oʻziga hos turli xil
vazifalarni bajaradi bu esa oʻz navbatida organizmni bir butun yaxlit sistema
koʻrinishida ishlashini taʼminlaydi.
Kalit so'zlar:
Hujayra, fiziologiya, toʻqima, membrana, yadro, sitoplazma,
plastida, xloroplast, leykoplast, xloroplast, DNK, ribosoma, nuklein kislotalar,
mitoxondrya
Annotation
: Cell physiology is the scientific field that studies various
biological processes of cells, such as nutrition, metabolism, cell division, and signal
transmission. Plant cells differ from animal cells in several distinctive features.
Plant cells perform various unique functions, which in turn ensure that the organism
operates as a unified and integrated system.
Keywords
: Cell, physiology, tissue, membrane, nucleus, cytoplasm, plastid,
chloroplast, leucoplast, chloroplast, DNA, ribosome, nucleic acids, mitochondria.
Аннотаци:
Физиология клеток — это научная область, изучающая
различные биологические процессы в клетках, такие как питание, обмен
веществ, деление клеток и передача сигналов. Клетки растений отличаются
от клеток животных рядом уникальных характеристик. Клетки растений
выполняют специфические функции, что,обеспечивает функционирование
организма как единой иинтегрированной системы.
Ключевые слова:
Клетка, физиология, ткань, мембрана, ядро,
цитоплазма, пластида, хлоропласт, лейкопласт, хлоропласт, ДНК, рибосома,
нуклеиновые кислоты, митохондрия.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
446
Xujayra fiziologiyasi: Organizm hujayralarining ichki va tashqi muhit bilan
o’zaro aloqalarini, hayotiy jarayonlarini o’rganadigan fan sohasi. Oʻsimlik
hujayralarining tuzilishi va funktsiyalari maxsus xususiyatlar bilan ajralib turadi.
Oʻsimlik hujayrasining tuzilishi
Hujayra devori: Oʻsimlik hujayralarining tashqi qavati bo’lib, u sellyuloza,
hemitsellyuloza va pektinlardan tashkil topgan. Bu hujayraga shakl va
mustahkamlik beradi. plazma membranasi: Oʻsimlik hujayrasining tashqi muhit
bilan aloqada bo’ladigan joyi. Selektsion o’tkazuvchanlikka ega, ya’ni faqat
ma’lum moddalarni o’tkazadi. Yadro: Genetik material – DNKni o’z ichiga olgan
va hujayra faoliyatini boshqaradigan tuzilma. Plastidlar: Xloroplastlar o’simlik
hujayralarida fotosintez jarayonini amalga oshiradi. Boshqa plastidlar, masalan,
amiloidlar va lipoidlar, energiya saqlash va metabolik jarayonlarda ishtirok etadi.
Oʻsimlik hujayrasining o’ziga xos xususiyatlari
Fotosintez jarayoni: Oʻsimliklar quyosh nurlari yordamida karbonat angidridni va
suvni organik moddalarga aylantiradi. Bu jarayon xloroplastlarda sodir bo’ladi.
Oziqlanish va suv balansini tartibga solish: Oʻsimlik hujayralari o’zining fotosintez
jarayonidan foydalangan holda energiya va oziq moddalarni ishlab chiqaradi va
saqlaydi.
Transpiratsiya o’simliklar tomonidan suvning barglar orqali bug’lanishi
jarayonidir. Bu fiziologik hodisa o’simlikning suv va mineral moddalarni
tuproqdan olib, hujayralariga yetkazishi hamda ortiqcha issiqlikni chiqarib
tashlashda muhim rol o’ynaydi.
Transpiratsiyaning turlari:
Stomatal transpiratsiya: Suv stomalar orqali bug’lanadi. Bu transpiratsiyaning
asosiy turi bo’lib, umumiy jarayonning taxminan 90% ni tashkil qiladi.
Kutikulyar transpiratsiya: Suv barglarning kutikulasi (mum qavati) orqali
bug’lanadi. Bu nisbatan kichik miqdordagi suv yo’qotishni ta’minlaydi .
Lentisellyar transpiratsiya: Daraxt va butalarning po‘stlog‘idagi lentisellar
(teshiklar) orqali suv bug‘lanishi.
Transpiratsiyaning ahamiyati:
1. Suv aylanishi: Transpiratsiya orqali o‘simlik ildizlardan suv va unda erigan
mineral moddalarni yuqoriga – barglarga va boshqa organlarga – tortadi.
2. Sovutish: Suv bug‘lanishi o‘simlikni haddan tashqari qizib ketishdan himoya
qiladi. Bu ayniqsa, issiq ob-havo sharoitida muhimdir.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
447
3. Oziq moddalar harakati: Transpiratsiya tufayli o‘simlik ichidagi suv oqimi
ta’minlanadi va oziq moddalar bir hujayradan boshqasiga yetkaziladi.
4. Gaz almashinuvi: Transpiratsiya stomalar (hujayra teshikchalari) orqali amalga
oshadi. Shu bilan birga, stomalar ochiq bo‘lganda karbonat angidrid gazi
o‘zlashtiriladi, bu fotosintez uchun zarurdir.
Bo’linish va regeneratsiya: Oʻsimlik hujayralari mitoz va meyoz jarayonlari orqali
bo’linadi. Oʻsimliklar regeneratsiya qobiliyatiga ega bo’lib, jarohatlangan yoki
yo’qolgan qismlarni qayta tiklashi mumkin. O’sish va rivojlanish: Hujayralarning
o’sishi va rivojlanishi o’simlikning turli qismlarida boshqariladi. Bu jarayonlar
ko’pincha gormonlar va boshqa biologik moddalar bilan boshqariladi.
IV. Xujayra fiziologiyasi jarayonlari
Metabolizm: Oʻsimlik hujayralarida turli kimyoviy reaksiyalar amalga oshadi,
jumladan, anabolizm va katabolizm jarayonlari, oqsillar, uglevodlar, lipidlar va
boshqa biomolekulalar sintezi.
Transport tizimi: Oʻsimlik hujayrasida suv, mineral moddalar, oziqa moddalarining
ichki va tashqi muhitga o‘tishi faqat faollashtirish yoki passiv transport jarayonlari
orqali amalga oshadi. Signal tizimlari: Hujayralar bir-biri bilan kimyoviy signallar
yordamida aloqada bo’lib, o’sish, rivojlanish va stress sharoitlariga moslashuvni
boshqaradi.
1. Fotosintez
Assimilyatsiya jarayonida o‘simliklar karbonat angidrid (CO₂) va suv (H₂O) ni
ishlatib, quyosh energiyasi yordamida organik modda (glyukoza) hosil qiladi.
Xlorofill — o‘simliklarning barglarida joylashgan yashil pigment bo‘lib, yorug‘lik
energiyasini qabul qiladi.
Quyosh energiyasi — kimyoviy energiyaga aylantiriladi va glyukoza sintezida
ishlatiladi. Hosil bo‘lgan kislorod (O₂) atmosfera tarkibiga qo‘shiladi.
2. Assimilyatsiya jarayonining bosqichlari
Nurli faza (yorug‘lik fazasi)
Bu bosqichda quyosh nuri energiyasi yordamida suv molekulasi parchalanadi
(fotoliz) va natijada kislorod ajralib chiqadi. Elektronlar va vodorod protonlari
energiya tashuvchi molekulalar (ATP va NADPH) ni shakllantiradi.
Qorong‘i faza (Karbonat angidrid assimilyatsiyasi)
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
448
Bu bosqichda yorug‘lik zarur emas. ATP va NADPH ning energiyasi yordamida
karbonat angidrid qayta ishlanadi va glyukoza kabi organik moddalarga aylanadi.
Bu jarayon Kalvin siklida amalga oshadi.
3. Assimilyatsiyaning ahamiyati
Organik modda ishlab chiqarish: O‘simliklar assimilyatsiya orqali oziqlanadi va
boshqa organizmlar uchun oziq modda manbai bo‘ladi.
Kislorod ajralishi: Yer yuzasidagi hayot uchun zarur bo‘lgan kislorod
assimilyatsiya orqali ajralib chiqadi.
Xulosa
: Hujayra fiziologiyasi tirik organizmlarning asosiy funksiyalarini
ta’minlovchi jarayonlarni o‘rganadi. O‘simlik hujayrasining o‘ziga xos
xususiyatlari orasida hujayra devori, plastidlar (xloroplastlar), markaziy vakuola va
plazmodezma mavjudligi alohida ajralib turadi. Bu tuzilmalar fotosintez, modda
almashinuvi va suv muvozanatini boshqarishda muhim rol o‘ynaydi. O‘simlik
hujayralari atrof-muhitga moslashib, avtotrofik hayot tarzini qo‘llab-quvvatlaydi va
o‘ziga xos biologik funksiyalarni amalga oshiradi. Shunday qilib, hujayraning
tuzilishi va funksiyasi uning yashash faoliyatining asosini tashkil etadi.
Foydalanilgan manbalar
1.X.Sh. Dosov “Fotosintez va ekologik fiziologiya”, nashr yillari: 1970-1980 yillar
oralig‘ida
2. “Oʻsimliklar fiziologiyasi” – Muallif: Joʻrayev X.A., Islomov O. T. Yil: 1996.
3. “Oʻsimliklar fiziologiyasi asoslari” – Muallif: Mirzayev M.I. Yil: 2001.
4. “Biologiya: Oʻsimliklar fiziologiyasi va biokimyosi” – Muallif: Umarov M. va
boshqalar. Yil: 1980.
