“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
480
INKLUZIV TA’LIMNI AMALIYOTGA JORIY QILISHNING YUTUQ
VA KAMCHILIKLARI
Djurayeva Sohiba Barat qizi
JDPU Maxsus pedagogika kafedra o’qituvchisi
Tojiboyeva Iroda Dadaboy qizi
Maktabgacha va boshlang’ich ta’limda
xorijiy ta’lim yo’nalishi 2-kurs talabasi
Annotasiya:
Maqolada mamlakatimizda inklyuziv ta’limni amaliyotga joriy
qilinishining zarurati, mazkur tizimni joriy etish oldida turgan muammolar va ularni
bartaraf etish yo‘llari bayon etilgan.
Kalit so’zlar.
Inklyuziv ta’lim, ko’tarish qurilmasi, pandus, tutqich, maxsus
pedagog, imkoniyati cheklangan bola, mutaxassis.
Abstract:
The article describes the need to implement inclusive education in
our country, the problems facing the introduction of this system, and ways to
overcome them.
Key words.
Inclusive education, lifting device, ramp, handrail, special
pedagogue, disabled child, specialist.
Mamlakatimizda imkoniyati cheklangan bolalar ta'limiga e'tibor so'nggi
yillarda eng dolzarb masala sifatida diqqat markazida bo'lib kelmoqda. Imkoniyati
cheklangan bolalar ta'limini qo'llab-quvvatlash maqsadida ko'plab islohotlar amalga
oshirilmoqda. Inklyuziv o'qitish masalasi butun Jahon hamjamiyatida tan olingan va
xayrixoxlik bilan amalga oshirilishi ta'lim siyosatining eng asosiy yo'nalishidir.
Konstitutsiyamizning 50-moddasida: "Ta'lim tashkilotlarida alohida ta'lim
ehtiyojlariga ega bo'lgan bolalar uchun inklyuziv ta'lim va tarbiya ta'minlanadi" deb
belgilab qo'yilganligi mamlakatimizda alohida ta'lim ehtiyojlari bo'lgan bolalar
uchun inklyuziv ta'lim jarayoni tashkil etilganligining qonuniy dalilidir. Alohida
ta'lim ehtiyojlari bo'lgan bolalar uchun maktablarda inklyuziv ta'lim va boshlang'ich
tayanch-korreksion sinflar faoliyatini yo'lga qo'yish hamda o'quv-tarbiya jarayonini
tashkil etish yuzasidan salmoqli ishlar amalga oshirilmoqda. Jumladan, Maxsus
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
481
yordamga muhtoj bolalarni umumta’lim muassasalari tizimida o’qitish borasida
respublikamizda ko’plab ishlar amalga oshirilmoqda.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 29-apreldagi PF-5712-son
Farmoni bilan tasdiqlangan, O’zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi tizimini 2030-
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida alohida ta’lim ehtiyojlari bo’lgan bolalarga
ko’rsatiladigan ta’lim xizmatlari sifatini yaxshilashga qaratilgan bo’lib, ularni
o’qitish uchun inklyuziv ta’lim tizimini tashkil etish, umumta’lim muassasalarni
maxsus moslamalar (ko’tarish qurilmasi, pandus, tutqich va boshqalar), kadrlar
(maxsus pedagog, bolalarni ruhiy-pedagogik kuzatish bo’yicha mutaxassislar) bilan
ta’minlash, alohida ta’lim ehtiyojlari bo’lgan har bir bolaning inklyuziv ta’lim olish
huquqini ta’minlashga qaratilgan chora-tadbirlarni amalga oshirish belgilangan.
"Alohida ta'lim ehtiyojlari bo'lgan bolalarga ta'lim berishga oid normativ-huquqiy
hujjatlar tasdiqlash to'g'risida"gi qarorda malakatimiz ta'lim muassasalarida
inklyuziv ta'limni joriy etishning me'yoriy-huquqiy asoslari, joriy etish tartibi,
me'zonlari belgilangan. Unga ko'ra, o'quvchilarning bino ichida harakatlanishi va
ta'lim olishlari uchun maxsus sharoitlar yaratilgan maktablarda inklyuziv va
boshlang'ich tayanch korreksion sinflar tashkil etiladi. Ta'lim muassasalarimizda
sog'lom va imkoniyati cheklangan bolalarning birgalikdagi ta'lim tizimining joriy
etilishi yurtimizda xalqaro inson huquqlari me'yorlariga mos islohotlar amalga
oshirilayotganining dalilidir. Zamonaviy maktab‖arni qurishda ushbu maktablarda
alohida ta’lim ehtiyojlari bo’lgan bolalarni o’qitish uchun zarur shart-sharoitlarni
yaratish, ular uchun maxsus infratuzilma bo’lishi va jihozlanishini ta’minlash
maqsadida inklyuziv ta’limni tashkil etish bo’yicha Zamonaviy maktabga
qo’yiladigan me’yoriy talablar loyihasi ishlab chiqildi. Inklyuziv ta'limda
maktabdagi jismoniy sharoit ham katta o'rin tutadi. Oddiy qilib aytadigan bo'lsak,
barcha maktablar eshigiga o'quvchilar zinapoyalar orqali kirib boradilar. Lekin bu
zinapoyalardan maxsus aravachalarda yuradigan nogiron bolalar ko'tarila
olmaydilar, hatto qo'ltiqtayoqda yuradigan bolalar ham, qiynalishlari mumkin.
Demak, zinapoyalardan ham, eshiklardan ham sog'lom bolalar bilan birga nogiron
bolalar ham bemalol o'tishlari uchun qulay sharoit yaratilishi shart. Bundan tashqari,
sinf xonalari va laboratoriyalardagi maxsus o'rindiq hamda moslamalar ham nogiron
bolalarga mos bo'lishi kerak. O'qishga imkon yaratish ham juda muhimdir. Yozish
qobiliyatlarida buzilish mavjud bo'lgan bolalarga tovush va tasvirni kattalashtirish
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
482
yetarli bo'lmaydi. Bunda o'quvchilar imo-ishora yoki Brayl xatini puxta o'rganishlari
kerak. Aqliy nuqsoni bor bolalar soddalashtirilgan yozma yoki og'zaki
informatsiyani
olishlari
kerak.
O'quv
rejasini
bunday
differensiyalash
o'qituvchilarda o'z ishlariga ijodiy yondashishni taqozo etadi. Maktab ma'muriyati
buning uchun o'qituvchilarga imkon yaratib berishi kerak. Bunday ijodiy yondashuv
o'quv rejasiga qattiq talab qo'yilgan joylarda birmuncha qiyinchilik tug'dirishi
mumkin.
Alohida yordamga muhtoj bolalarni umumta'lim muassasalarida o'qitish ya'ni
inklyuziv ta'lim uchun quyidagi shart-sharoitlarni yaratish lozim:
-nogironlikni erta tashxis qilish;
-umumta'lim muassasalari binolarida alohida ehtiyojli bolalar uchun
moslashtirilgan barcha shart-sharoitlar (inshootlar)ni yaratish;
-korreksion yordamni amalga oshirishning markaziy tarmog'ini ko'paytirish;
-umumta'lim muassasalari va maxsus ta'lim muassasalari o'rtasida mustahkam
aloqa o'rnatish, ya'ni —birodarlashgan muassasalar faoliyatini yuzaga keltirish;
-ayrim nogiron bolalarni umumta'lim muassasalari sharoitida o'qitishni tashkil
etish maqsadida umumta'lim pedagoglari malakasini oshirish, qayta tayyorlash
kurslaridan o'tkazish va ularni maxsus yordamchi vositalar, o'quv-metodik
adabiyotlar, uslubiy qo'llanmalar bilan ta'minlash, shuningdek maktabda turli
dasturlar yordamida ta'limni tashkil etish;
-barcha bolalar uchun ta'lim sharoitini yaratish va ta'lim samaradorligini
oshirish;
- o'quv ish rejalarini tashkillashtirishda bolalarning individual xususiyatlarini
inobatga olib, ularga alohida yondashuvli ish rejalari ishlab chiqish;
- imkoniyati cheklangan bolalarning oilasi va MTT o'rtasida uzviy hamkorlik
ishlarini yo'lga qo'yish;
- ota-onalarga inklyuziv ta'limning mazmun-mohiyatini tushuntirish;
- imkoniyati cheklangan bolalarga qulay shart-sharoit yaratish, fazilatlarga
yo'g'rilgan munosabatni rivojlantirish;
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
483
-sinf o'qituvchisiga maslahat va yordam berish;
-zaruriy o'quv qo'llanmalari va yordamchi materiallar bilan ta'minlash;
-o'quv reja, dars jadvali, baholash mezonlariga moslashtirish va o'zgarishlarga
ko'niktirish masalalarini shakllantirish;
-o'qituvchilar ko'nikma va malakalarini oshirish uchun sharoit yaratish;
-faol qo'llab-quvvatlovchi rahbar va shu kabilarni o'z ichiga olgan ijobiy
maktab muhitini tashkil etish va ta'lim jarayonida do'stona munosabatni
shakllantirish;
- bolalarni aniqlash va baholashda ma'muriyatga yordam ko'rsatish;
-ijtimoiy, psixologik va sog'liqni saqlash xizmatlarini muvofiqlashtirish kabi
ishlarni amalga oshirish;
- davlatlararo keng qamrovli hamkorlikni rivojlantirish;
- imkoniyati cheklangan bolalar uzluksiz inklyuziv ta'limini takomillashtirish;
-metodik majmualar (dastur, darslik, o'kuv reja metodik qo'llanma; va
tavsiyalar)
yaratish;
- yangi tahrirdagi DTSlarini maxsus ta'limga moslashtirish;
- imkoniyati cheklangan bolalarning umumta'lim maktablarida ta'lim
olishlarini nuqson turiga ko'ra(ko'rish, eshitish, aqliy va nutqiy rivojlanishini)
e'tiborga olgan holda individual rivojlantiruvchi variativ o'quv reja -dasturlarini
ishlab chiqish;
- respublikadagi imkoniyati cheklangan bolalar va o'smirlarga korreksion-
pedagogik yordam ko'rsatishning markalashtirilgan bazasini zamonaviy axborot
texnologiyalari yordamida yaratish;
- umumta'lim, maxsusta'lim pedagoglarini hamkorlikda faoliyat ko'rsatishini
amalga oshirish va imkoniyati cheklangan hamda sog’lom tengdoshlari orasida
do'stona munasabatni shakllantirish.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
484
Jamiyatda insonlar orasida nogiron bolalar haqida bilimlarning yetishmasligi
oqibatida maxsus ehtiyojli bolalar ta'limdan chetda qolib ketmoqdalar. Bundan
tashqari nogiron bolaning qobiliyatlari, huquqlari va ehtiyojlari muntazam ravishda
qadrlanmasa, bolalarda o'ziga va qobiliyatlariga nisbatan salbiy munosabat
shakllanib boradi. Har qanday jamiyatda har bir bola noyob, maxsus ehtiyojli bolalar
esa boshqa bolalar singari huquq, ehtiyoj va intilishlarga ega degan dalilni idrok
etish zarurati mavjuddir. Xulosa qiladigan bo’lsak, inklyuziv ta’lim nafaqat ta’lim
borasida, balki bolalarning ma’naviy va jismoniy o’sishlari, shuningdek vositalarni
iqtisod qilish borasida ham samaralidir. Mamlakatimizda inklyuziv ta’lim bo’yicha
olib borilayotgan ishlar natijasida imkoniyati cheklangan bolalar ta’limga
jamoatchilik tashkilotlarining munosabati o’zgardi, ota-onalarning bolalariga
e’tibori ortdi, ta’lim olishlari uchun qiziqishlari yanada ortdi. O’zbekistonda
imkoniyati cheklangan bolalarni umumta’lim mussasalariga jalb etish, integrasiya
asosida ta’limni tashkil etishning o’ziga xos muammolari va qiyinchilaklari bo’lsada
u barcha mintaqalarda rivojlanib bormoqda, bu esa imkoniyati cheklangan bolalarga
ta’lim berishning noan’anaviy shakllarni yaratishni taqazo qilmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. Mirziyoevning 13.10.2020 yildagi
«Alohida ta’lim ehtiyojlari boʻlgan bolalarga ta’lim-tarbiya berish tizimini yanada
takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida»gi PQ-4860-son qarori
2. Muzaffarova X.N. Inklyuziv ta’limning muammolari va istiqbollari// Xalq
ta’limi O’zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligining ilmiy-metodik jurnali
2014 yil 3 son
3. Baxromova Guljamol Dilshodjon qizi “Inklyuziv ta’limni joriy etish oldida
turgan
muammolar
va
ularni
bartaraf
etish
etish
yo‘llari”.
https://cyberleninka.ru/article/n/.
