“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
495
TURIZM INDUSTRIYASIDA MARKETINGDAN FOYDALANISH
XUSUSIYATLARI
Utepbergenova Miyassar
Qaraqalpaq mámleketlik universiteti magistrantı
e-mail: qr077uzb@gmail.com Telefon: +99 890 421 7407
Annotatsiya.
Bu maqolada turizm industriyasida marketingdan foydalanish
xususiyatlari
haqida so’z yuritiladi.
Kalit so’zlar:
xizmat ko’rsatish bozori, xizmat, aymaq, marketing, turizm,
mehmonxona
xizmatlari, madaniy xizmatlar, maishiy xizmatlar, kommunal xizmat.
Turizm hozirgi vaqtda xalq xo‘jaligining muhim qismi bo‘lib, u milliy
iqtisodiyotning barcha jabhalariga amaliy ta’sir etib kelmoqda shu bilan bir qatorda,
uning ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyati tabora ortib bormoqda. Turizmning mahalliy
aholi hamda xorijiy fuqarolarning mazkur mamlakat(mintaqa)larning tarixi, tarixiy
arxitektura obektlarlari, mahalliy aholining urf-odatlari, an'analari bo‘yicha
intellektual salohiyatini oshirishi, ularning dam olish, davolanishi bilan bir qatorda
mamlakat iqtisodiyotiga bevosita ijobiy ta’sir etib kelmoqda. Shunday ekan ushbu
sohani rivojlantirishga katta e’tibor berib, sohadagi mavjud muammolarni aniqlash
vaularni bartaraf etish lozim [1].
Turizmning O'zbekiston YaIM ga bevosita hissasi 2015 – yilda 1 810,7 mlrd. so’mni
(YaIM ning 1,1%) tashkil etdi. 2016-yilda ushbu ko’rsatkich 3,2% ga o’sdi. 2017-
2026-yillar oralig’ida esa 6,2% oshishi rejalashtirilmoqda hamda 2026-yilga kelib
bu ko’rsatkich 3 404,2 mlrd. so’mni tashkil etadi deb taxmin qilishmoqda. Jahonga
o‘zining qadimiy yodgorliklari bilan tanilgan Buxoroning turistik salohiyati
nihoyatda yuqori. Bu zaminda turizmni yanada rivojlantirish, uning infratuzilmasini
takomillashtirish uchun barcha imkoniyatlar yetarli. Ayni paytda viloyatda
sayyohlarni yuqori saviyada kutib oladigan 130 ga yaqin mehmonxona faoliyat
ko‘rsatmoqda, aeroportning yangi terminali foydalanishga topshirildi, turistik
markazlarga eltuvchi yo‘llar rekonstruksiya qilinib, madaniy va tarixiy ob’yektlarda
ta’mirlash ishlari jadal olib borilmoqda. Bir so‘z bilan aytganda, shaharning iftixori
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
496
sanaluvchi aksariyat tarixiy obidalarning to‘liq bir ansambl tarzida ekanligi xorijiy
va mahalliy turistlarni doimo o‘ziga jalb- 415 -
© Qaraqalpaq mámleketlik universiteti, Ekonomika fakulteti “Ilim hám
ekonomikanıń óz-ara baylanısı – modernizaciyalıq hám
innovaciyalıq rawajlanıw tiykarı» atamasında xalıqaralıq ilimiy-ámeliy
konferenciya, 15-oktyabr 2024-jıl etib kelmoqda. Kelayotgan sayyohlar sonining
o`sib borishi, ularning Buxoroga qiziqishi natijasida shahrimizda qadimiy
hunarmandchilik, noyob kasblar qayta tiklandi. 1991 yilgacha o`zbek xonadoni,
tarixi, madaniyati haqida butunlay tuShunchaga ega bo`lmagan sayyohlar bugungi
kunda yurtimizning uziga xos, ming yillik tarixi, madaniyati tugrisida tasavvurga
ega bulib, milliy bayramlarimiz va to`y-marosimlarimizda ishtirok etib, xalqimiz
azaliy urfodatlarining butun dunyoga yoyilishiga hissa qo`shmoqdalar. Bunda har
yili o`tkazilayotgan “Ipak va ziravorlar” festivali, “Palov sayli” singari madaniy
tadbirlar alohida o`rin egallaydi. O`z navbatida viloyatimiz fuqarolari ham dunyo
kezib, xorijiy mamlakatlar bilan do`stona aloqalarni
tobora kengaytirmoqdalar. Tadbirkorlikda faoliyat ko‘rsatayotgan hamma xodimlar
marketing tadqiqotlarini olib borishni yaxshi bilishlari va tuShunishlari hozirgi kun
talabi bo‘lib qolmoqda. Chunki, uzoq
muddatli faoliyat ko‘rsatish maqsadida marketing sohasini bilish orqaligina biznesni
to‘liq
amalga oshirish mumkin [2].
Hozirgi kunda esa har bir turistik korxona o`zining har bir zarar keltirgan
operatsiyasi
uchun o`zi moddiy javobgarlikni oladi. Shu sabab ham tadbirkorlik faoliyatining
xavfiga turistik
firma har doim tayyor bo`lishi lozim. Ushbu xavf tushish darajasiga marketing
konsepsiyasini
to`g`ri va aniq foydalanish yo`li bilan erishish mumkin. Albatta, bozorda nafaqat
raqobat kurashi
marketing mohiyatini anglatadi. Turfirma uchun yanada muhim maqsad bo`lib tur
mahsulotni
ishlab chiqish va sotish hajmining, daromad va foydaning oshishi, rentabellikning
ko`tarilishi
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
497
hisoblanadi. Zamonaviy marketing turistik firmalarning har bir faoliyati, funksional
strukturalariga aloqador, marketingning sotish usullari turfirmalar jamoalari
jarayonlarining
kunlik ishi bo’ladi.
Marketing – bozorda vujudga keladigan iqtisodiy munosabatlarni faollashtirish
shakllarini, tovarlarni ishlab chiqarish hamda sotish muammolarini yechish, bozorda
vujudga
keladigan o‘zgarishlarga tezda moslashish, iste’molchilarga tabaqali yondoshish,
raqobatbardosh
yangi tovarlarni vujudga keltirish va ularni ishlab chiqarishni tashkil etish, bozor
konyunkturasini o‘rganish va bashorat qilish hamda ta’sirchan reklamani
rivojlantirish
masalalarini o‘rganishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ygan. Turfirmalarga nima uchun
marketing
kerak degan savolga javob beradigan bo`lsak, ularning bozordagi faoliyat shartlari
kichik yoki
katta xavf bilan bog`liq bo`lib hisoblanadi, ular darajasi esa tashqi iqtisodiy
sharoitda, ayniqsa,
oshadi, ju jumladan, turizm sohasida ham. Tadbirkor marketing faoliyatini tadqiq
qilish
jarayonida iste’mol darajasini o‘rganibgina qolmasdan, balki ushbu iste’molni
qondirishga
e’tiborini qaratishi kerak. Marketing maqsadi – taqsimotni jonlantirish, mijozni
yaxshi tushunish
va anglash, tovarlar yoki xizmatlarni iste’molchiga to‘g‘ri kelishini o‘rganishdan
iborat.
Marketing tadqiqotlarini olib borish jarayonida SWOT tahlili alohida o‘rin
egallaydi.
Marketing pozitsiyasi bozor va raqobat sharoitlarida so’rov, taklifni aniqlashi
jarayonida
quriladi. Shunga ko’ra, tadbirkorlik muvofaqiyati songa mos sifatni, ma’lum
o’rinda, potensial
talabning haqiqiyligiga mos keluvchi narxlar bilan ta’minlovchi tur xizmatlarini
taklif etish
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
498
qobiliyatiga bog’liq.
Marketingning kelib chiqish pozitsiyasi bo’lib, tur xizmatlarga bo’lgan
iste’molchi talabi
va ma’lum bozorning mavjudligi hisoblanadi. Tur xizmatga talab bo’lsa, turfirma
marketing
strategiyasini ishlab chiqishi va uni tadbiq etish rejalarini tuzishi mumkin. Har
qanday marketing
o`lchovi haqiqiy deb topilishi mumkin agar u mavjud yoki potensial talab
haqiqiyligiga mos
tushsa. Shuni ta’kidlash joizki, marketingda eng muhim bo`lib mavjud talabni
ta`minlash emas,
balki tez orada ushbu talabga bo`lgan asosni yaratishdan iboratdir [3].
Shuni esda tutish kerakki, turistik olamda marketing muvafaqiyati quyidagilarga
bog`liq:
- Bozorni kompleks tahlil qilish;
- Turis tik mahsulot ishlab chiqarish;
- Tizim tahlili va realizasiya kanallari;
- Mahsulot reklamasi.
Turistik marketing strategiyasi davlat turistik siyosatni amalga oshirishida namoyon
bo`ladi. Davlat turistik siyosati – davlat chora-tadbirlari majmui, bu esa turistik
industriyasini
- 416 -
© Qaraqalpaq mámleketlik universiteti, Ekonomika fakulteti “Ilim hám
ekonomikanıń óz-ara baylanısı – modernizaciyalıq hám
innovaciyalıq rawajlanıw tiykarı» atamasında xalıqaralıq ilimiy-ámeliy
konferenciya, 15-oktyabr 2024-jıl
rivojlantirish imkoniyatlarini, turistik resurslarining ratsional foydalanish, iqtisodiy
samaradorligini oshirish kabilar kiradi. Shu bilan birga, Shuni inobatga olish zarurki,
davlat
turistik siyosati faqatgina uning ichki shart-sharoitlaridan kelib chiqqan holda tashkil
etilmaydi.
Turistik bozorga chiquvchi har qanday davlat boshqa davlatlar hamda boshqa
xalqaro turistik
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
499
regionlar bilan murakkab raqobat munosabatiga kirishadi. Turistik marketing
strategiyasini
to`g`ri tanlash va tadbiq etish dunyo turistik bozorida ma`lum davlat roli va o`rni
muhim
ahamiyatga egadir. U yoki bu davlat turizm sohasi bozor imkoniyatlarini tahlil qilish
yo`nalish
bo`yocha marketing tadqiqotlarini o`tkazishni talab qiladi:
- Marketing muhiti tahlili;
- Dunyo turistik bozorini o`rganish;
- Milliy turistik mahsulotni tadqiq etish;
- Raqobatchilarni o`rganish;
- Iste`molchilarni o`rganish.
Bozor sharoitida faoliyat yuritayotgan firma o`z marketing strategiyasini tuzishi
va shakllantirishi turli xil o`zini tutuish qoidalariga asoslanishi mumkin. Strategiyani
shakllantirish faoliyatiga ta`sir etuvchi jarayonlar asosiy faktoriga maqsad kiradi,
Shuningdek, atrof-muhit o`zgarishi darajasi va xarakteriga mos bo`lgan firma olib
boradiga faoliyat shartlari hamda turli sohalarda ish olib borib, korxona o`z qoidalari
asosida boshqarishi mumkin. O`z marketing strategiyasini tuza turib, korxona o`z
imkoniyatlarini, tovarini, bozorni, raqobatlik holatini,
iste`molchilarni va faoliyat yo`nalishini baholay oladi. O`tkazilgan tadbirlar asosida
korxona kuchi va resurslari tarqatiladi va mos marketing strategiyasi ishlab
chiqariladi. “Bozor – tovar” bazasi 438 asosida ishlaydigan strategiyalar o`rtasida 2
guruh ajratiladi: o`sish strategiyasi va konsolidatsiya strategiyasi.
O`sih strategiyasi 4 guruhga ajratiladi: bozorga kirish, tovarni rivojlantirish, bozorni
rivojlantirish va diversifikatsiya.
Bozorga kirish strategiyasi korxona mavjud maqsadli bozor va taklif etilayotgan
tovarlar imkoniyatidan to`liqroq foydalanmoqchi bo`lganda amalga oshiradi. Ushbu
strategiyani to`yingan bozorda yoki stabil bozor sharoitiga nisbatan ishlatadilar,
bunda tovarning hayot siklining to`g`ri fazasida turganini inobatga olish zarur. Biroq
raqobatchilar tomonidan kuchli ta`sir ostida bo`lish bozorni intensive o`rganishga
va doimiy qidirishga va sotuvga mijozlar sonini oshirishga majburlaydi. U sotuv
hajmi oshishi va doimiy mijozlar tomonidan tovarni doimiy iste`mol qilishni va
potensial mijozlar uchun sotuvga rag`batlantirishni nazarda tutadi. Turistik firmalar
turli xil sotuv shaklidan foydalanishadi, Shuningdek, sovg`a va turli moliyaviy
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 11, 2024. NOVEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
500
rag`batlantirishdan foydalanishadi, masalan, “Radison Hotels International” xalqaro
firmalar bilan shartnoma tuzadi, ular ostida esa foizli chegirmalar mavjuddir.
Qancha ko`p tunovchilar bo`lsa, Shuncha firma uchun chegirma va ustunliklar bor.
Tovar hajmini oshirish yangi iste`molchilarni jalb eta oladi yoki mavjud
iste`molchilar tomonidan sotib olish chastotasini ko`paytiradi. Iste`molchilarni
doimiy mijozga aylantirish doimiy tarzda yangi mijozlarni olib kirishdan ko`ra
samaraliroq bo`ladi. Doimiy mijozlar bilan ishlab, ularda korxona ishlab chiqarayotg
an tovarga nisbatan ishonchni oshirish yo`li bilan mijozlar o`z yaqin do`stlari,
qarindoshlariga shu firma tovari haqida ijobiy ma`lumot beradilar. Bozorni
rivojlantirish startegiyasi mavjud xizmat va tovar uchun yangi bozor va yangi
xaridor qidirishni inobatga oladi. Bu mahalliy bozordan chet el yoki davlat bozoriga
o`tish deb ham nomlash mumkin. Yangi bozor talab, tanlov, xizmatni amalga
oshirish uchun analogik yoki yaqin holatni amalga oshiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Tuxliev I.S., Raximov S.O. Turizm xizmatlar bozori.
- Samarqand. Oquv-qollanma 2018.
-280 с.b
2. Kamilova F., Kamilov Z. Xalqaro turizm bozori. – O‘zbekiston Respublikasi Oliy
va o ‘rta
maxsus ta’lim vazirligi. — Т.: O‘zbekiston faylasuflari m illiy jamiyati nashriyoti,
2011. — 144
- 417 -
© Qaraqalpaq mámleketlik universiteti, Ekonomika fakulteti “Ilim hám
ekonomikanıń óz-ara baylanısı – modernizaciyalıq hám
innovaciyalıq rawajlanıw tiykarı» atamasında xalıqaralıq ilimiy-ámeliy
konferenciya, 15-oktyabr 2024-jıl
3.Болтабаев М. Р. и др. Туризм: назария ва амалиёт: дарслик //Тошкент: Фан
ва
технология. – 2018.
KISHI BIZNES HÁM JEKE ISBILERMENLIK ISKERLIGIN STATISTIKALÍQ
