“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
327
Psixologik xizmatda kasbiy xususiyat va fazilatlarning tahlili
UrDU “Pedagogika va psixologiya”
kafedrasi katta o’qituchisi O.K.Odamova
O'zbekiston Respublikasi Prezidenti SH.M. Mirziyoyevning 2017-yil 7-
fevraldagi - O'zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo’yicha Harakatlar
strategiyasi to’g’risida‖gi PF-4947-sonli Farmoni, O’zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2017-yil 20-apreldagi - Oliy ta’lim tizimini yanada rivojlantirish
chora-tadbirlari to’g’risidagi PQ-2909-sonli Qarorining qabul qilinishi, yoshlarni
har tomonlama bilim olishlari, ularda yaratuvchilik imkoniyatlarini kengaytirishga
bo’lgan sharoitlar yanada yaxshilandi. Bu esa proaessor-o’qituvchidan salmoqli
darslik,o’quv qo’llanma, uslubiy qo’llanma va maqolalar yozishni talab etadi.
Ushbu maqoladan olingan bilim, ko’nikma va malakalar bo’lajak
mutaxassislarda kasbiy muloqotni amalga oshirish, o’z ustida ishlash, kasbiy malaka
va ko’nikmalarni shakllantirish uchun asosiy manba hisoblanadi
.
Maqsad
talabalarda o’z kasbiga doir psixologik bilimlarni egallashga, shaxs psixologiyasi,
uning faoliyati va muloqoti, psixik taraqqiyot qonuniyatlarini bilishga, shaxsni
psixologik metodlar yordamida o’rganish bo’yicha bilim, ko’nikma va malakalarni
shakllantirish. Talabalarga jamiyat hayotida psixologik hodisalar, holatlar va
jarayonlarning mohiyatini tahlil etishga, insonning shaxs va mutaxassis sifatidagi
kamoloti va unga ta‘sir ko`rsatuvchi omillar, uning individual psixologik
xususiyatlari, emotsional va irodaviy sifatlarini tahlil etishga o`rgatishdan iboratdir.
O’zlashtirish jarayonida amalga oshiriladigan masalalar doirasida talaba -
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
328
psixologik tushunchalarni, voqelik va jamiyatdagi voqea-hodisalarni, shaxsning
o’zida kechadigan ijtimoiy-psixologik jarayonlarni, shaxsni psixologik tadqiq qilish
usullarini bilishi, psixologik mushohada etish, narsa-hodisalarni ilmiylik va
mantiqiylik asosida o’rganish, ilmiy tafakkur va psixologik tassavvurning
uyg’unligini ta’minlash, mustaqil va zamonaviy fikrlash, o’zining shaxsiy va kasbiy
faoliyatida psixologik bilimlarni va qonuniyatlarni qo’llay olish ko’nikmalariga ega
bo’lishi nazarda tutiladi.
Maqolani ilmiy-nazariy yoritishda kasbiy faoliyat psixologiyasiga ham
bir nazar solishni taqoza etadi. O‘z mohiyatiga ko‘ra, psixologik xizmat psixologiya
fanlari tarkibiga kiradi. Shu nuqtai nazardan qaraganda kasbiy psixologiya o‘ziga
xos predmet bo‘lib, psixologik xizmatning nozik tomonlarini qamrab oladi. Ya‘ni
bu fan psixologiya sohalarining kesishuvida yuzaga keladi. Psixologiya muayyan
shaxs, uning jamiyatdagi xulq-atvori va turli faoliyatlarining o‘ziga xos tomonlarini
o‘rganadi. Bundan ko‘rinadiki, har ikkala fanning obekti va subekti shaxs, inson
hisoblanadi.Yuqorida ta‘kidlab o‘tganimizdek, kasbiy psixologiya faoliyat
psixologiyasi psixologiya tarkibida yuzaga kelgan bo‘lib, aniq faoliyat, ya‘ni kasb
faoliyatidagi psixologik jihatlarning muhim tomonlarini o‘rganishga bag‘ishlangan
fan hisoblanadi. Kasbiy faoliyat psixologiyasi ilmiy-amaliy fan bo‘lib, umumiy
psixologiyaning qonuniyatlarini o‘rganadi va bu fanning samaradorligini oshirish
uchun tavsiyalar ishlab chiqadi. Kasbiy faoliyat psixologiyasi fani kasb doirasidagi
munosabatlar, odamlarning psixik faoliyatini boshqarish mexanizmlari va
qonuniyatlarini o‘rganuvchi fandir. Bunda kasb egalarining psixologik asoslarini
o‘rganish maqsad qilib qo‘yilgan. Kasbiy faoliyat psixologiyasi fanining maqsadi-
kasb egalari faoliyatining taraqqiyot qonuniyatlari, turli toifadagi shaxslar bilan
o‘zaro munosabatlar jarayonida psixologik bilimlardan foydalana olish ko‘nikma va
malakalarini shakllantirishdan iboratdir. Shu ma’noda, kasbiy faoliyat psixologiyasi
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
329
fanining metodologik asosini O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining asarlari,
faylasuf-allomalarning kasb psixologiyasi faniga oid g‘oya va nazariyalari hamda
hukumat qonunlari, va buyruq va ko‘rsatmalari tashkil etadi.
Professiografiya
- bu kasb tomomnidan insonga qo’yiladigan talablar
nuqtai nazaridan kasblar va ularni tabaqalashtiradigan ixtisoslar tavsifidir. Muayyan
ixtisos-kasb yoki ular guruhi tomonidan insonga qo’yiladigan talablar sisitemasining
tavsiflash va asoslash professiografiyaning natijasini hal qiladi.
Professiogrammada muhim xislatlari borgan sari birmuncha ortib borishini
hisobga olgan holda psixologning quyidagi xislatlarini ko`rsatib berishi lozim:
Psixologning shaxsiy xislatlari
- Bolalarni yaxshi korishi, ularni sevishi,
amaliy-psixologik aql-farosatlilik, mehnatsevarlik, jamoat ishlarida faollik,
mehribonlik, kamtarlik, odamiylik, dilkashlik, uddaburonlik, mustahkam
xarakterga ega bo’lish,o’z bilimini oshirishga intilish.
Psixologning kasbiga xos hislatlari -
milliy qayta qurish mafkurasi bilan
mustaqil davlat mafkurasini tushunishi, zamonaviy maktabda olib boriladigan oquv-
tarbiya jarayonida umuminsoniy boyliklar, milliy an‘analar va urf-odatlarning
ahamiyatini
tushunishi,o`qituvchining
kuzatuvchanligi,o`z
diqqat-e‘tiborini
taqsimlay olishi
,
pedagogik fantaziya (hayo`l)ning rivojlanishi, o’ziga tanqidiy
munosabatda bolishi, o’zini qo’lga ola bilishi, o`zini tuta bilishi,pedagogik fakt,
nutqning emotsional ifodalanishi
.
Psixologning kasbiga xos bilimi
- ta‘lim va tarbiya jarayoni mohiyati bilan
uning maqsad va vazifalarini tushunishi,psixologiya asoslari, yosh psixologiyasi va
pedagogik psixologiya asoslarini bilishi,etnopsixologik bilimlarni egallashi, hozirgi
zamon pedagogikasi asoslarini bilishi, hozirgi zamon pedagogikasining
metodologik asoslarini egallanganligi,maktab yoshida bolalarning psixologik-
pedagogik xususiyatlarini tushunishi,o’z fanini chuqur bilishi, o’quvchilarga
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
330
tarbiyaviy ta‘sir etishning samaradorligini bilishi, ota-onalar va jamoatchilik bilan
olib boriladigan tarbiyaviy ishlarning mazmunini bilishi.
Psixologning shaxsiy - pedagogik uddaburonligi -
dars mashgulotlari uchun
zarur materiallarni tanlay bilishi, o`quvchilarning bilish faoliyatini boshqara olishi,
ta‘lim va tarbiya jarayonida o’quvchilar ongining taraqqiy etib borishini istiqbolli
ravishda rejalashtira olishi, pedagogik vazifalarni shakllantirish va tarbiyaviy
ishlarni rejalashtirishni bilishi, bolalar jamoasiga rahbarlik qilishda o’z faoliyatini
rejalashtirishni bilishi, o’quv massadlarini rejalashtira olishi, o’quvchining talim-
tarbiya ishlariga tayyorlanish tizimini rejalashtira olishi.
Psixologning eng muhim sifati bu kasbiy kompetentsiysidir.
U kasbiy
bilim, ko'nikma, malakalarni o'z ichiga oladi. Psixolog har tomonlama o’qitilgan
mutaxassis bo’lishi kerak. Shuning uchun uning kasbiy bilimlari nafaqat psixologiya
bilimlarini, balki falsafa, tarix, pedagogika, madaniyatshunoslik, huquq, iqtisod,
filologiya, sotsiologiya, matematika va informatika, zamonaviy tabiatshunoslik
tushunchalari sohasidagi ma'lum bir bilimlarni ham o'z ichiga oladi. Xulosa qilib
aytganda kasbiy mahorat psixologning amaliy faoliyati muvaffaqiyatini, psixologik
bilimlarni o'z vazifalarini bajarishda qo'llash, aniq harakatlar, psixologik texnikalar,
qobiliyatini belgilaydi. Kasbiy ko'nikmalar - bu yaxshi tasdiqlangan, osonlikcha va
ishonchli bajariladigan professional harakatlar, bu psixologga ishni samarali
bajarishga imkon beradi. Tajriba qancha ko’p bo’lsa, mutaxassis shuncha kasbiy
mahoratga ega bo’ladi. Kasbiy vakolat xususiyatlariga bir qator professional
imkoniyatlar, professional faoliyat vositalari, texnikasi va texnologiyalarini
mukammal egallash, kasbning xususiyati va fazilatlarini belgilaydi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
331
Foydalanilgan adabiyotlar
1. E. G'oziyev. Psixologiya. Darslik. “O'qituvchi” nashriyot-matbaa ijodiy
uyi. Toshkent. – 2008 yil.
2. Z.T.Nishanova,G.K.Alimova.Psixologik xizmat. Psixikorrektsiya. Darslik.
Toshkent. 2019 yil.OOO”AKTIV PRINT.bosmaxonasida chop etilgan.435 bet.
3.M.S.Tovbayeva. “Umumiy psixodiagnostika”.O’quv qo’llanma. Samarqand
2023 yil. SamDU nashriyoti.174 bet.
4.R.R. Saylaubekovna. et al. The Essence of the Concept of Family Life in
Modern Psychology //Excellencia: International Multi-disciplinary Journal of
Education (2994-9521). – 2024. – Т. 2. – №. 1. – С. 339-342.
5.R.S.Razakova, Narimonovna.Y.I. Bog ‘cha yoshidagi bolalarda xotiraning
rivojlanishi //Journal of Science-Innovative Research in Uzbekistan. – 2024. – Т. 2.
– №. 2. – С. 196-201.
