“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
422
TUPROQLAR UNUMDORLIGINI OSHIRISHDA MOSH NAVLARIGA
AZOTABACTER CHROCOCCUM A-2 SHTAMMI SAQLAGAN BIOPREPARAT
QO’LLASH SAMARADORLIGI
Ro’zmetov Rasulbek Shukurullayevich
rasulbekruzmetov1998@gmail.com
ANNOTATSIYA
Azotabacter.chroococcum mikroaerofil o'simlik o'sishini rag'batlantiruvchi rizobakteriya
bo’lib, bu bacillus shaklli va gramm manfiy bakteriyadir. Mezofil sifatida bu bakteriya o'rtacha
haroratli tuproqlarda yaxshi rivojlanadi va neytral pH muhitini talab qiladi. U aerob sharoitida
azotni o’zlashtirishga qodir bo’lgan bakteriyalar qatoriga kiradi.
Tuproqda fosforli birikmalar kam
bo'lishi mumkin emas, aks holda azotni o’zlashtirishga to'sqinlik qilishi mumkin.
Fosfordan tashqari, bu bakteriyalar azotni o’zlashtirishi uchun kaliy, oltingugurt, magniy va
kaltsiy kerak bo’ladi. Azotni o’zlashtirishi uchun
Azotabacter chroococcum
uchta ferment
) ishlab chiqaradi.
Tayanch so’zlar:
Azotabakteriya, “Durdona”, ”Qahrabo”, ”Radost”, ”Yer malhami”,
tuproq , unuvchanlik, shtamm, mikrobiologik tekshiruv, dukkak, purkash.
Kirish.
So'nggi paytlarda o'simliklar o'sishini rag'batlantiruvchi rizobakteriyalar ekinlar
hosildorligini oshirish va qishloq xo'jaligi barqarorligini oshirish uchun qo'llanildi. O'simliklar
o'sishini rag'batlantiruvchi rizobakteriyalar biologik azot fiksatsiyasi, fitogormonlar ishlab
chiqarish, fosfor kabi minerallarning eruvchanligi va temirni xelyatsiya orqali o'simlik ildizlariga
yetkazib beradigan sideroforlarning sintezi orqali azotni ko'paytirishda yaxshi ishtirok etadi. [19]
Azotabakteriya inokulyatsiyasi orqali o'simliklarning o'sishini rag'batlantirish bir necha
omillarning sinergik ta'siriga bog'liq bo'lishi mumkin. Kalaiarasi va Dinakar (2015) [29]
Azotobacter va Paenibacillus hujayralarining turli formalarini qo'llashni o'rgandilar. In vitro
sharoitida makkajo'xorining o'sish va hosildorlik ko'rsatkichlarini yaxshilash bo'yicha 75% N va
P darajasi bilan bir shtammli emlash, birgalikda emlash va koagregatlarni qo'llashni tavfsiya
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
423
qildilar. Ular Azotobacter va Paenibacillus ning har bir formasi ta'sirida makkajo'xori o'sishi va
hosildorligi, emlanmagan nazorat bilan solishtirganda yuqori darajasini kuzatdilar. Shunga
qaramay, Azotobacter va Paenibacillus hujayralarini tabiiy koagregatlar sifatida qo'llash maksimal
samaradorlikni, so'ngra o’sishni boshqaruvchi rizobakteriyalar hujayralarini birgalikda va bitta
shtammli inokulyatsiyani aniqladi. Azotobakter izolatlari Helminthosporium sp qo'ziqoriniga
qarshi maksimal antifungal xususiyatga ega. Macrophomina sp. ga minimal miqdorda anti ta’sirga
ega. Izolyatsiyalarning tasdiqlangan patogenlar bilan to'qnashuvi natijasida erishilgan RGI
shtammi 10% dan 48% gacha.
Tadqiqot metodologiyasi:
Dala tajribamizni
Paxta seleksiyasi urug’chiligi va yetishtirish
agrotexnologiyalari ilmiy tadqiqot instituti Xorazm ilmiy tajriba stansiyasi dala tajriba maydonida
olib borildi. Tajribada keng dalada bug’doydan bo’shagan maydonga qatorlab ekildi. Qator
oralig’i 60-60 smli qilib, qatorning ikkala tomoniga ekildi. Ekish bir- biridan uzoq masofada yer
malhamining tarkibida azotabacter chrococcum A-2 shtammi saqlagan biopreparatning suvli
eritmasida mosh navlarining urug’lari yarim soat davomida ishlov berilib bir tarafga ekildi. Bu
maydonning qarama-qarshi tomonidagi ajratilgan yerda esa mosh navlarining urug’lari oddiy suvli
eritmada yarim soat ishlov berib ekildi. Ushbu maydondagi o’simliklardagi o’zgarishlar
Beydemanning fenologik tajriba – kuzatish usulidan, “Dala tajribalarini o‘tkazish uslublari”
(O‘zPITI, 2007) kabi uslubiy qo‘llanmalari asosida bajarildi. Yer malhami biopreparatidan
foydalanish Xorazm viloyati, Urganch shahri, ”BIO O’G’IT” ishlab chiqarish korxonasi
yo’riqnomasi asosida amalga oshirildi.
Tahlil va natijalar:
Paxta seleksiyasi urug’chiligi va etishtirish agrotexnologiyalari ilmiy
tadqiqot instituti Xorazm ilmiy tajriba stansiyasi dala maydoni (PSUYEAITI Xorazm filiali) da
2024 yilda o’tkazildi. Bunda
moshning Durdona navi urug`lariga ekishdan oldin tarkibida
azotabacter chrococcum A-2 shtammini saqlagan biopreparat ta’sir ettirildi.
Tajriba
dalada davom ettirilib, urug’larni ikki xil maydonga ekildi. Biri yer malhami
azotabacter chrococcum A-2 shtammini saqlagan biopreparat
bilan ishlov berilgan urug’ ekilgan
maydonda, biri esa oddiy suv bilan ishlov berilgan urug’ ekilgan maydonda olib borildi (1-rasm).
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
424
1-rasm. Urug’larni yer malhami bilan ishlov berilishi.
Har o’simlik unib chiqish davridan to hosil qilish davrigacha fenologik kuzatuvlar qilinib
borildi. Biz uchun asosiy rizosfera qism bo’lganligi sababli o’simlikning dukkaklash fazasida
ildizlari kavlaniv tugunaklari olib o’rganildi. Eritma o’sish davrida o’simlik bargiga purkaldi.
Ikki xil usulda ekilgan maydondagi tafovutlar aniqlandi. Bu jarayonda azotabakteriya hosil
bo’lishi, tugunaklar yirik-maydaligi, shakli, rangi og’irliklari bilan oddiy sharoitda o’sgan mosh
o’simligidan, yer malhamili muhitda o’sgan mosh o’simligi rizosferasi ustunligi yaqqol ko’rindi.
Vegetatsiya davrida shohlanish va biomassa jihatidan Radost va Qahrabo yetakchi o’rinni
egallagan bo’lsada, bizga kerakli bo’lgan hosil ko’rsatgichlarida asosan Durdona mosh navi o’zib
ketdi. Ularda azotabakteriya tugunaklari asosan gullash davridan to dukkaklar pishish davrigacha
ro’y berdi. Yer malhami ta’sirida ildizda ayniqsa, ildizning poyaga yaqin qismida azotabakteriya
tugunaklari g’uj-g’uj bo’lib joylashib olgan (2-rasm). Bu shu o’simlik tuproqida azotabakteriyalar
kulturasining faolligidan va ko’pligidan darak beradi. Azotabakteriyalar tuproqda qanchalik ko’p
bo’lsa, ulardagi fiksatsiya jarayoni ham shunchalik kuchli bo’ladi va tuproq unumdorligi yanada
oshadi. Bu kabi biologik preparatlardan foydalanish qishloq xo’jaligining boshqa ekinlarida ham
qo’llanilishi mumkin. Bu orqali biz hosildorlikni zararsiz, tabiiy usullar yordamida amalga oshirib,
aholini ekologik toza mahsulotlar bilan ta’minlashga yordam beramiz.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
425
A
B
2-rasm. Daladagi o’simlilk ildizlaridagi azotabakteriya tugunaklari. A) taqqoslash uchun
olingan o’simlik rizosferasi. B) azotabacter chrococcum A-2 shtammi saqlagan biopreparat
orqali ishlov berilgan o’simlik rizosferasi.
Bunda yaqqol ko’rinib turibdiki, o’simliklar rizasferasidagi tugunaklar miqdori ildiz
sistemasiga mos ravishda poyaga yaqin qismida ko’proq uchraydi. Ular asosan asosiy va yon
ildizlarga ba’zan qo’shimcha ildizlarda ham uchraydi. Ulardagi barcha tugunaklarni mos ravishda
3 ta idishga solib oldik. Bunda 1 ta o’simlikdan dastlab tugunaklar yig’ib olinib, tarozida og’irligi
o’lchandi (1-jadval) va ildizlar sistemasi o’lchami o’rganildi (3-rasm).
3-rasm. Durdona, Qahrabo va Radost navlarining ildiz sistemasi tafovutlari.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
426
Ildiz sistemasi har bir o’simlkik turiga bog’liq ravishda o’zgarib turadi.
Azotabakteriyalar tugunaklari ham ildizlarda bir xilda joylashmay, o’simlikning ildiz bo’g’zida
ba’zan qo’shimcha ildizlarda ham uchraydi. Qo’shimcha ildizlar rivojlanishiga yordam beradi.
1-jadval. Mosh navlarining yer malhami va suv bilan ishlob berib ekilgan o`simlik ildizi
tugunaklarining og’irligi (gram).
.
T/r
Mosh
navlari
Takrorlanish
1 ta o`simlik
ildizidagi
tugunaklar ogi`rligi
3 ta o`simlik
ildizidagi
tugunaklar
ogi`rligi
1
Yer
malhami
bilan
ishlov
berilganda
Durdona
R1
1.78
5.95
2
Durdona
R2
1.81
6.3
3
Durdona
R3
1.58
5.25
4
Radost
R1
1.67
6.24
5
Radost
R2
1.56
5.85
6
Radost
R3
1.48
5.46
7
Qahrabo
R1
2.55
8.25
8
Qahrabo
R2
2.36
7.59
9
Qahrabo
R3
2.23
6.6
10
Oddiy
suvli
muhitda
Durdona
R1
0.98
2.52
11
Durdona
R2
0.94
2.28
12
Durdona
R3
1.25
3.42
13
Radost
R1
0.91
2.58
14
Radost
R2
0.92
2.63
15
Radost
R3
1.01
3.02
16
Qahrabo
R1
1.02
3.04
17
Qahrabo
R2
1.01
2.72
18
Qahrabo
R3
1.02
2.84
Tugunaklardagi azotabakteriyalarning faoliyat yuritib turgan yoki hujayralari tirik
ekanligini o’rganish maqsadida laboratoriya xonasida tugunaklarni tozalab, ulardan birini pinset
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
427
yordamida kesib buyum oynasiga qo’yib surtma tayyorladik. Surtmaga 1 tomchi suv tomizib
mikraskopda ko’rganimizda azotabakteriyalar koloniyasi juda gavjum va harakatda ekanligini,
ko’pchiligida flagellalari mavjudligini ko’rdik.
Moshning Durdona, Radost va Qahrabo navlarida pishish davrida o`simlikning dukakklari
sonida navlar va yer malhami bilan ishlov berilgan varinatlarda farqlarni ko`rildi.
Mosh hosili bo’yicha durdona navi yetakchi hisoblanadi. Sababi hosil qanday bo’lishi
meva joylashgan qismga bog’liq. Durdona mosh navida dukkaklar o’simlikning yuqorigi qismida
juda ko’p hosil bo’lganligi sababli hosil ham shunga munosib ravishda yuqori. Qolgan moshning
Radost va Qahrabo turlarida dukkaklar o’simlikning tanasining o’ziga xos joylarida siyrak
joylashgan. Biomassa ya’ni boshqa ko’rsatgichlari jihatidan moshning Radost va Qahrabo turlari
yetakchi bo’lib hisoblansada, bizga kerakli qism ya’ni dukkaklash, urug’ miqdori jihatidan
moshning Durdona navi alohida ajralib turadi.
Biopreparat ta’sir qildirilgan o’simliklar rizosfera hajmining kattaligi, undagi tugunaklar
miqdorining ko’pligi poya va barglarning to’liq baquvvat bo’lib shakillanishiga, o’z vaqtida
gullashning yaxshi bo’lishiga ya’ni gullagan o’simlik gullarining shamolda to’kilib ketmaslikiga
katta ta’sir ko’rsatdi. Natijada o’simlikning gullaridan hosil bo’lgan dukkaklar tabiiy sharoitda
o’sib turga mosh o’simligi dukkaklariga qaraganda yirik va og’ir ekanligini guvohi bo’ldik.
Xulosalar.
Dala tajribalarida distillangan va yer malhami
azotabacter chrococcum A-2
shtammini saqlagan biopreparat
eritmasini bilan ivitilgan urug`lardan ungan o`simliklarning bo`yi
o`sishida ham ijobiy tasir ko`rsatilganligi va a
zotabacter chrococcum A-2 shtammini saqlagan
biopreparat
eritmasini bilan ivitilganda o`simliklar bo`yi balandroq ekanligi qayd qilingan.
Vegetatsiya davrida mosh navlarining a
zotabacter chrococcum A-2 shtammini saqlagan
biopreparat
va suv bilan namlantrib ekilganda o`simlik shoxlanishni va bargalarning soni suv bilan
ivitilganga nisbatan yaxshilashgani aniqlangan.
Yer malhami biopreparati o’simlik hosildorligiga ham katta ta’sir ko’rsatdi. Sababi ildizda
o’simlik uchun kerakli moddalar qanchalik yetarli bo’lsa, o’simlik hosildorligi ham shuncha
yuqori bo’ladi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
428
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
Martyniuk S, Martyniuk M (2003) Occurrence of Azotobacter Spp. in some
polish soils. Pol J Environ Stud 12(3):371–374
2.
Arun KS (2007) Bio-fertilizers for sustainable agriculture, 6th edn. Agribios
Publishers, Jodhpur, pp 76–77
3.
George MG (2005) “Part B: the gammaproteobacteria”. Bergey’s manual of
systematic bacteriology. The proteobacteria, 2nd edn. Springer, New York.
ISBN 0387950400
4.
Dhanasekar R, Viruthagiri T, Sabarathinam PL (2003) Poly(3-hydroxy
butyrate) synthesis from a mutant strain Azotobacter vinelandii utilizing
glucose in a batch reactor. Biochem Eng J 16:1–8
5.
Xorazm viloyati, Urganch shahri, ”BIO O’G’IT” ishlab chiqarish korxonasi
yo’riqnomasi.
