“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
478
Tergov amaliyotida advokat himoyasini samarali tashkil etishda
zamonaviy axborot texnologiyalarining ahamiyati.
Mallayev Normamat Ramazonovich
. Yuridik fanlar nomzodi, dotsent.
Maxmanova Munisa Erkin qizi
, Termiz davlat universiteti Advokatlik
faoliyati mutaxassisligi 1-kurs tinglovchisi. +998887394488
Annotatsiya
: Mazkur tadqiqot ishi tergov amaliyotida advokat himoyasini
samarali tashkil etish uchun zamonaviy axborot texnologiyalarining qanday
afzalliklari va imkoniyatlari mavjudligini tahlil qiladi. Shu bilan birga, bu
texnologiyalarning amaliyotda qo‘llanilishi bilan bog‘liq muammo va cheklovlarni
ham ko‘rib chiqadi. Ushbu maqola raqamli texnologik vositalarning nafaqat
advokatning o‘z ishini samarali bajarishidagi, balki tergov jarayonidagi ish
materiallarining to’g’ri tahlil qilinish jarayonidagi ahamiyatini ham yoritib beradi.
Kalit so’zlar:
advokat himoyasi, tergov jarayoni, sun’iy intellekt, psixologik
yondashuvlar, elektron hujjatlar, onlayn platforma.
Bugungi kunda huquqni muhofaza qilish organlar tizimi va sud-huquq
amaliyotini takomillashtirishda zamonaviy axborot texnologiyalarining roli tobora
ortib bormoqda. Ayniqsa, tergov jarayonida advokat himoyasini samarali tashkil
etishda ushbu texnologiyalar muhim o‘rin tutadi. Axborot texnologiyalari
advokatlarga huquqiy hujjatlarni osonroq tahlil qilish, ma'lumotlarni tezkor yig‘ish
va qayta ishlash, shuningdek, fuqarolarning huquqiy himoyasini oqilona tashkil
etishda muhim rol o’ynaydi.
Yangi texnologiyalarning tergov va sud amaliyotiga tatbiq etilishi advokatlar
uchun yangi imkoniyatlar ochib, tergov jarayonidagi murakkabliklarni kamaytirish
va ortiqcha byurokratik to’siqlarning oldini olishga xizmat qiladi. Masalan, elektron
bazalar orqali sud amaliyoti bilan bog‘liq qarorlarni tahlil qilish, ekspert xulosalari
va boshqa muhim ma’lumotlarga tezkor kirish kabi jarayonlar advokat himoyasi
sifatini sezilarli darajada oshiradi. Bundan tashqari, onlayn platformalar va raqamli
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
479
vositalar advokatlarga ishonch bildiruvchi shaxslar bilan masofaviy tarzda muloqot
qilish, tezkor hujjatlar almashinuvi va masalalarni yanada strategik yondashuv bilan
hal qilish imkonini beradi.
Zamonaviy tergov amaliyoti an’anaviy usullardan farqli ravishda
texnologiyalar, innovatsion yondashuvlar va huquqiy tamoyillar asosida tashkil
etiladi. Bu, jinoyatlarni aniqlash va tergov qilish jarayonining samaradorligini
oshirish bilan birga, inson huquqlarining muhofaza qilinishini ham kafolatlaydi.
Quyida zamonaviy tergov amaliyotining asosiy o‘ziga xos xususiyatlari keltirilgan:
-
Elektron axborot tizimlaridan foydalangan holda dalillarni yig‘ish va tahlil
qilish. Masalan, gumon qilinuvchi yoki ayblanuvchiga aloqador bo’lgan
ma’lumotlarni vakolatli davlat organlaridan onlayn shaklda olish imkoniyati.
-
Sun’iy intellekt va ma'lumotlar tahlili: rivojlangan huquqiy-demokratik
davlatlar amaliyotida jinoyatlarni tezroq ochish va murakkab ma’lumotlarni tahlil
qilish uchun sun’iy intellektdan foydalanish.
1
-
Video yozuv va kuzatuv texnologiyalari: jinoyat joyidagi kuzatuv
kameralarining yozuvlari va dronlar yordamida dalillar yig‘ish.
2
-
Shaffoflik: tergov jarayonining shaffofligini ta'minlash uchun so‘roq va
boshqa protsessual harakatlarning audio yoki videoyozuv shaklida yozib olinishi.
-
Xalqaro hamkorlik: transmilliy jinoyatlarda boshqa davlatlarning huquqni
muhofaza qilish organlari bilan hamkorlik qilish amaliyoti.
-
Maxsus bilimlar: kiberjinoyatlar bo‘yicha tergov qilish uchun mutaxassislar
zamonaviy dasturiy ta’minot va texnologiyalardan foydalanish.
-
Virtual muhitdagi dalillar: elektron pochta, ijtimoiy tarmoqlar, internet trafik
yozuvlari va boshqa virtual dalillarni to‘plash usullari.
-
DNK ekspertizasi: jinoyatchini aniqlash yoki dalillarni tasdiqlashda eng
ishonchli usullardan biri hisoblanadi.
3
-
Biometrik texnologiyalar: Barmoq izlari, ko‘z qorachig‘i yoki yuz tanib olish
tizimlari orqali shaxsni aniqlash.
1
https://www.dw.com/en/how-chinas-ai-is-automating-the-legal-system/a-64465988
2
https://consortiq.com/uas-resources/how-drones-improve-crime-scene-investigation
3
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
480
-
Kiberxavfsizlik tahlillari: elektron tizimlarda sodir bo‘lgan buzilishlar yoki
izlarni aniqlash uchun maxsus ekspertiza amalga oshirish.
-
Big Data tahlili: katta hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qilish orqali jinoyatlar
orasidagi bog‘liqliklarni aniqlash imkoniyati.
-
Onlayn muloqot: guvohlar yoki boshqa mutaxassislar bilan masofadan turib
so‘roq va maslahatlar olib borish imkoniyati.
-
Zamonaviy tergov amaliyotida jinoyatlarni oldini olishga qaratilgan chora-
tadbirlar keng qo‘llaniladi. Masalan, jinoyat sodir etilish xavfi yuqori bo’lgan
zonalarni kuzatish va potensial jinoyatchilarni oldindan aniqlash texnologiyalari.
-
Tergovchilarni zamonaviy texnologiyalar va metodikalar bo‘yicha doimiy
o‘qitish. Bu ularga yangi jinoyat turlarini ochishda innovatsion yondashuvlarni
qo‘llash imkoniyatini beradi.
Ta’kidlash joiz bo’lgan eng muhim masalardan yana biri bu tergovning barcha
bosqichlarida gumonlanuvchi yoki ayblanuvchining o’z huquqlaridan samarali
foydalanishidir. Bu jarayonda advokatlarning ishtiroki muhim sanaladi va ular
uchun ham himoya huquqi haqidagi bir qancha zamonaviy yondashuvlar mavjud.
Tergov jarayonida advokat himoyasini tashkil etishda zamonaviy yondashuvlarning
ahamiyati huquqiy tizimning samaradorligini oshirish va fuqarolarning huquqlarini
kafolatlashda muhim o‘rin tutadi. Quyida ushbu yondashuvlarning asosiy ahamiyati
va ular orqali erishiladigan natijalar yoritiladi:
-
Zamonaviy yondashuvlar advokatning mustaqilligini oshirishga, jumladan:
himoya strategiyalarini aniq va asosli ishlab chiqishga yordam beradi.
-
Tergov jarayonida o’z manfaatlarini himoya qiladigan shaxslarning huquqlari
ta’minlanishini yaxshilaydi.
-
Elektron hujjatlar bilan ishlash: yangi texnologiyalar hujjatlarni yig‘ish va
tahlil qilishda vaqtni tejaydi.
-
Sun’iy intellekt vositalari: advokat ishga aloqador bo’lgan qonun hujjatlarini
tezkor tahlil qilishda yordam beradi.
4
-
Onlayn platformalar orqali yuridik yordamning yanada qulay va tezkor
bo‘lishi.
5
4
https://www.unesco.org/en/articles/judicial-operators-100-countries-express-interest-learning-about-ai-and-rule-law-unesco
5
www.rocketlawyer.com
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
481
-
Ishonch bildiruvchi shaxslarga qonuniy huquq va manfaatlarini tushuntirishda
zamonaviy vizual va interaktiv usullardan foydalanish.
-
Psixologik yondashuvlarning ahamiyati: advokatning mijoz bilan ishlash
davomida zamonaviy psixologik usullardan foydalanish ularning huquqiy himoyasi
samarali ta’minlanishini kafolatlaydi. Bunga mijoz bilan psixologik kontakt
o’rnatish, ichki qo’rquv va xavotirlarini kamaytirish uchun u bilan ochiq va xolis
muloqot qilish, shuningdek ularni aktiv tinglash orqali muammolarini aniq tushunish
orqali erishish mumkin. Bunda advokatning professional psixologlar bilan ishlashi
tavsiya etiladi.
6
Yuqoridagilarni inobatga olgan holda quyidagilarni taklif qilish mumkin:
-Elektron axborot tizimlari va sun’iy intellekt vositalaridan foydalanish orqali
tergov jarayonini optimallashtirish.
- Guvoh va jabrlanuvchilarni himoya qilish uchun zamonaviy kuzatuv va
shaffoflik vositalarini tatbiq etish.
- Kiberjinoyatlar va raqamli dalillar bilan ishlash bo‘yicha malaka oshirish.
- BMT va boshqa xalqaro tashkilotlar tomonidan ishlab chiqilgan standart va
tavsiyalarni mahalliy tizimga tatbiq etish.
- Transmilliy jinoyatlar bo‘yicha xalqaro hamkorlikni kuchaytirish.
-Advokatlarning mijoz bilan ishlashida psixologik qo‘llab-quvvatlash
vositalaridan foydalanish, protsess ishtirokchilari bilan samarali muloqotni yo‘lga
qo‘yish uchun maxsus treninglar o‘tkazish.
Taklif qilingan choralar huquqiy tizimni zamonaviylashtirish va fuqarolarning
manfaatlarini himoya qilishda muhim rol o‘ynaydi. Tergov jarayonida
advokatlarning himoyasi sifatini oshirish va texnologik yondashuvlarni tatbiq etish
bilan mamlakatning huquqiy tizimi xalqaro talablar darajasiga chiqishi mumkin.
Xulosa o’rnida shuni qayd etish joizki, zamonaviy tergov amaliyotida
advokatlik himoyasining ahamiyati faqat texnologik imkoniyatlarni qo‘llash
bilangina cheklanib qolmay, balki huquqiy tizimning umumiy rivojlanishiga xizmat
qiladi. Bu esa milliy va xalqaro darajada huquqiy davlat qurilishida muhim qadam
hisoblanadi.
6
Psychology and Law: Exploring the Intriguing Connection - AP PGECET
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
482
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
"Artificial Intelligence and Legal Analytics: New Tools for Law
Practice in the Digital Age" by Kevin D. Ashley. 2017
2.
Cybercrime and Digital Forensics: An Introduction" by Thomas J. Holt,
Adam M. Bossler, and Kathryn C. Seigfried-Spellar. 2015.
3.
"Psychology and Law: Exploring the Intriguing Connection" – AP
PGECET.
4.
"How China's AI is Automating the Legal System" – DW,
https://www.dw.com/en/how-chinas-ai-is-automating-the-legal-system/a-
64465988.
5.
"Law Enforcement Use of Genetic Genealogy Databases in Criminal
Investigations:
Nomenclature,
Definition
and
Scope"
–
PMC,
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/.
6.
"How Drones Improve Crime Scene Investigation" – Consortiq,
https://consortiq.com/uas-resources/how-drones-improve-crime-scene-
investigation.
7.
Xalqaro yuridik platformalar bo‘yicha tahliliy materiallar,
