“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
90
OILAVIY HUQUQIY MUNOSABATLAR
MOHIYATI VA UNDA
ISHTIROK ETUVCHI SUBEKTLAR
Mallayev Normamat Ramazonovich
Yuridik fanlar nomzodi dotsent
Ibodova Muborak Akmalovna
Termiz davlat universiteti yuridik fakulteti
advokatik faoliyati yo'nalishi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada oilaviy huquqiy munosabatlarning nazariy asoslari, ularning
huquqiy tabiati va ishtirok etuvchi subyektlarining huquqiy maqomi tahlil qilinadi.
Oilaviy huquqiy munosabatlar jamiyatda muhim o‘rin tutadi va fuqarolarning
shaxsiy hamda mulkiy munosabatlarini tartibga soladi. Maqolada ushbu
munosabatlarning shakllanishi, rivojlanishi va ularni tartibga soluvchi huquqiy
normalar, shuningdek, ishtirokchilar doirasining huquqiy tavsifi keltiriladi.
Аннотация:
В данной статье рассматриваются теоретические основы семейных
правоотношений, их правовая природа и правовой статус субъектов.
Семейные правоотношения играют важную роль в обществе, регулируя
личные и имущественные отношения граждан. Также анализируются нормы,
регулирующие данные отношения, и даётся правовая характеристика
участников.
Abstract:
This article analyzes the theoretical foundations of family legal relations, their
legal nature, and the legal status of the subjects involved. Family legal relations play
an important role in regulating personal and property relations in society. The article
also discusses the legal norms governing these relations and provides a legal
description of the subjects.
Kalit so‘zlar:
oilaviy huquq, subyektlar, huquqiy munosabatlar, nikoh, ota-
onalik, vasiylik, homiylik, aliment, ajrim, farzandlik huquqlari, davlat organlari,
FHDYO, advokat, mediatsiya, qonunchilik, huquqiy maqom, huquqiy madaniyat.
oilaviy huquq, subyektlar, huquqiy munosabatlar, nikoh, ota-onalik, vasiylik.
Ключевые слова:
семейное право, субъекты, правоотношения, брак,
родительство, опека, попечительство, алименты, развод, права ребёнка,
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
91
государственные органы, ЗАГС, адвокат, медиация, законодательство,
правовой статус, правовая культура.
семейное право, субъекты, правоотношения, брак, родительство, опека.
Keywords:
family law, subjects, legal relations, marriage, parenting,
guardianship, custody, alimony, divorce, children’s rights, government bodies, civil
registry, lawyer, mediation, legislation, legal status, legal culture.
family law, subjects, legal relations, marriage, parenting, guardianship.
Kirish
.
Oilaviy huquqiy munosabatlar inson hayotida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan
ijtimoiy-huquqiy munosabatlar tizimidir. Ushbu munosabatlar odatda shaxsiy
yaqinlik, oila qurish, farzand tarbiyasi, mulkiy munosabatlar va boshqa jihatlar bilan
bog‘liq bo‘ladi. Oilaviy munosabatlar har bir jamiyatda o‘ziga xos qadriyatlar va
an’analar asosida shakllanadi. Shu sababli ularni huquqiy jihatdan tartibga solish
masalasi dolzarb hisoblanadi.
Asosiy qism
Oilaviy huquqiy munosabatlarning asosiy belgilaridan biri bu ularning ijtimoiy
va huquqiy mohiyatining uyg‘unligidir. Ular nikoh tuzish, farzandlikka olish, ota-
onalik huquqlari, aliment majburiyatlari, mulkiy taqsimot va vasiylik kabi
masalalarda namoyon bo‘ladi. Bunday munosabatlarda ishtirok etuvchi subyektlar
– er va xotin, ota-onalar, farzandlar, vasiylar, homiylar – o‘zlarining huquqiy
maqomiga ega bo‘ladi.
Oilaviy huquqiy munosabatlar subyektlari orasidagi aloqalar ko‘pincha shaxsiy
ishonch, mehr, mas’uliyat va o‘zaro hurmat asosida rivojlanadi. Ammo ushbu
munosabatlar huquqiy tartibga solinishini talab etuvchi holatlar – nikoh
shartnomalari, ajrashish, aliment undirish, ota-onalik huquqlarini tiklash yoki
cheklash hollari qonun doirasida hal etiladi.
O‘zbekiston Respublikasining Amaldagi Oilaviy kodeksi ushbu subyektlarning
huquqiy maqomini belgilab bergan. Misol uchun, kodeksda nikoh faqat rasmiy
ro‘yxatdan o‘tkazilgandan so‘ng yuridik kuchga ega bo‘lishi belgilangan bo‘lib, bu
er va xotinning huquq va majburiyatlarini yuzaga keltiradi. Farzandlar esa tug‘ilgan
paytdan boshlab shaxs sifatida e’tirof etilib, ota-onalarning ularga nisbatan
majburiyatlari qonunchilik asosida belgilanadi.
Oilaviy huquqiy munosabatlarning shakllanishi asosan qonuniy nikoh asosida
vujudga keladi. Nikohning qonuniy kuchga ega bo‘lishi uchun u fuqarolik holati
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
92
dalolatnomalarini yozish organlarida ro‘yxatdan o‘tkazilishi lozim. Ushbu ro‘yxatga
olish nafaqat nikoh tomonlarining huquq va majburiyatlarini belgilaydi, balki
ularning huquqiy munosabatlar subyektlari sifatida tan olinishini ta’minlaydi.
Bundan tashqari, oilaviy munosabatlarda muhim ishtirokchilardan biri bu –
farzandlardir. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida va Oilaviy kodeksida
farzandlarning huquq va manfaatlarini himoya qilishga alohida e’tibor qaratilgan.
Farzandlar voyaga yetmagan davrda ular ustidan ota-onalar yoki qonuniy vakillar
tomonidan vasiylik va homiylik amalga oshiriladi. Bu esa, vasiy va homiylarning
ham oilaviy huquqiy munosabatlar subyekti sifatida e’tirof etilishiga asos bo‘ladi.
Shuningdek, vasiylik va homiylik instituti bolalarning ijtimoiy himoyasini
ta’minlashda, ularning ta’lim-tarbiya olishi va hayotiy sharoitlarini yaxshilashda
muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Vasiylar va homiylar qonun doirasida
farzandlarga nisbatan ota-onalarning huquq va majburiyatlariga tenglashtirilgan
holda harakat qiladilar.
Shuni ham ta’kidlash kerakki, oilaviy huquqiy munosabatlarda davlat
organlari, xususan, FHDYO, vasiylik va homiylik organlari, sudlar va boshqa
ijtimoiy xizmat ko‘rsatish tashkilotlari bevosita yoki bilvosita ishtirok etadi.
Ularning vazifasi ushbu munosabatlarni huquqiy jihatdan mustahkamlash, nizolarni
hal qilishda yordam ko‘rsatish va subyektlar huquqlarining ta’minlanishini
kafolatlashdan iborat bo‘lib, xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
tashabbusi bilan amalga oshirilgan qonunchilik islohotlari oilaviy huquq sohasiga
ham ta’sir ko‘rsatmoqda. Misol uchun, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
“Oila institutini mustahkamlash va xotin-qizlar manfaatlarini himoya qilishga
qaratilgan ishlarni yanada jadallashtirish to‘g‘risida”gi qarorlarida oilaviy nizolarni
hal qilish, farzandlar tarbiyasi, ajrimlarning oldini olish borasidagi mexanizmlar
takomillashtirilgan.
Bundan tashqari, oilaviy huquqiy munosabatlar subyektlari orasida notanish,
biroq muhim rol o‘ynovchi shaxslar ham mavjud. Jumladan, vasiylik va homiylik
organlari xodimlari, pedagoglar, psixologlar va mediatsiya mutaxassislari oilaviy
nizolarni yumshatishda, bolalarning huquqlarini himoya qilishda muhim rol
o‘ynaydi. Bularning barchasi oilaviy munosabatlar doirasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki
bilvosita subyekt hisoblanadi.
Oilaviy huquqiy munosabatlarda advokatning ishtiroki ham alohida e’tiborga
loyiq. Ko‘plab hollarda, ayniqsa ajrim, aliment, farzand ustidan vasiylik
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
93
masalalarida fuqarolar o‘z huquqlarini to‘liq anglab yetmasliklari mumkin. Advokat
esa nafaqat ularning huquqiy manfaatlarini himoya qiladi, balki nizolarni hal
qilishda teng va adolatli yondashuvni ta’minlaydi.
Yuqoridagilardan
kelib
chiqib
aytish
mumkinki,
oilaviy
huquqiy
munosabatlarda ishtirok etuvchi subyektlarning doirasi keng va har birining o‘ziga
xos huquqiy maqomi mavjud. Ularning huquqlari va majburiyatlarini belgilashda
amaldagi milliy qonunchilikka, xalqaro huquqiy me’yorlarga, shuningdek,
zamonaviy ijtimoiy ehtiyojlarga asoslanish lozim.
Ilmiy adabiyotlarda ham ushbu masalaga turlicha yondashuvlar mavjud.
Masalan, huquqshunos olima G.Zaynutdinovaning ta’kidlashicha: “Oilaviy huquqiy
munosabatlarda shaxsiylik elementi ustuvor bo‘lsa-da, bu munosabatlar yuridik
javobgarlikni keltirib chiqaruvchi normalarga asoslanadi”. Bu fikr shuni anglatadiki,
oilaning ichki muammolari huquqiy javobgarlik bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib,
ularning subyektlari o‘z harakatlari uchun javobgar bo‘ladilar.
Xulosa qilib aytganda, oilaviy huquqiy munosabatlar shunchaki oiladagi
shaxsiy aloqalar emas, balki jiddiy ijtimoiy va yuridik tizimdir. Ushbu tizimda
subyektlarning aniq belgilanishi, ularning huquqiy maqomi va javobgarligi,
nizolarni hal etish mexanizmlari, davlat va jamiyatning bu jarayondagi roli doimo
takomillashib boruvchi huquqiy jarayonni tashkil etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. O‘zbekiston Respublikasining Oilaviy kodeksi.
2. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.: Ma’naviyat, 2008.
3. Egamberdiyev S. Oilaviy huquq. – Toshkent: “Adolat”, 2020.
4. Zaynutdinova G. Huquqiy munosabatlar nazariyasi. – Toshkent: TDYU
nashriyoti, 2019.
5. Black, H.C. Black’s Law Dictionary. – St. Paul: West Publishing Co., 1990.
