“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
507
Матонинг оловбардошлик хусусиятини ошиишида эмульсия таъсири
Ассист.Я.И.Сирожиддинова,
(PhD) доцент М.Ш.Ҳакимова,
Т.ф.д.проф. С.А.Хамраева,
К.ф.д.проф. А.С.Рафиқов
Тошкент тўқимачилик ва енгил саноат институти
Аннотация;
Ушбу мақолада турли вариантларда эмуьсия тайёрланиб
пахта ва хризотил тола таркибли ипни шимдириш асосида олинган матонинг
оловбардошлик хусусиятини ошганлиги ва сифат кўрсаткичларни
яхшиланганлиги ҳақида келтирилган.
Калит сўзи;
турли вариантдаги эмульсия, пахта ва хризотил тола
таркибли ип, оловбардош мато,замонавий асбоб-ускуналар.
Кириш;
Тадқиқот ишлари олиб боришнинг самарали ўтиши учун шарт-
шароит яратувчи мажмуа тадқиқот объектлари ҳисобланади. Тадқиқот
объекти сифатида турли фоизларда эмульсиялаш асосида олинган пахта ва
хризотил толалари аралашмали мато намуналари: АТ-100-5М тўқув
дастгоҳида олинган 35% пахта ва 65% А-0-80 русумли хризотил толали, 30%
пахта ва 70% А-0-80 русумли хризотил толаси ва 25% пахта ва75% А-0-80
русумли хризотил тола таркибли мато намуналари, уларнинг физик-механик
хоссаларини баҳолаш учун замонавий асбоб ускуналар, матонинг оловбардош
хусусиятини аниқлашда ТП-2000 асбоби танланди
Матоларнинг шакллантирувчи асос-бу 2 системадаги ип, яъни танда ва
арқоқ иплари ҳисобланади. Шунинг учун бу тадқиқот ишда оловбардош
матони шакллантиришдан аввал танда ва арқоқ ипларнинг оловбардош
хусусиятини ошириш зарурлигини инобатга олиб, пахта ва хризотил
толаларини аралаштириш асосида ипларнинг таркиби танланди ва унга мос
равишда оловбардош хусусиятини ошириш учун эмульсия таркиб ишлаб
чиқилди Турли вариантларда эмульсиялаш (1-жадвал) асосида олинган пахта
ва хризотил толали оловбардош матони олишда фойдаланилган ипларнинг
физик-механик хоссалари кўрсакичлари аниқланди ва бугунги кунда
республикамиздаги тўқимачилик саноатини янада ривожланишига хизмат
қилувчи муҳим тадқиқот натижалари 1-2- жадвалларда келтирилган.
Эмульсиялаш учун таркиблар
1-жадвал
Эмульсияни таркибий
элементи
Эмульсия таркиби бўйича миқдори
1-вариантдаги
эмульсия
2-вариантдаги
эмульсия
3-вариантдаги
эмульсия
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
508
Сув,gr
200
250
300
Полиакриламид -Б-гель (ПАА), gr
300
250
200
Коллоген, gr
100
100
100
Карбомид “А” (Арбамидоформальдегид),
gr
265
260
255
Глицерин, gr
30
20
15
Хризотил кукуни, gr
30
25
20
Оқувчанлик, Pа·s.
3,2
1,8
1,4
Турли вариантларда эмульсиялаш асосида олинган оловбардош мато учун
фойдаланилган ипнинг физик-механик хоссалари кўрсаткичлари
2-жадвал
Ипнинг кўрсаткичлари номи
1-вариантдаги ип
(35% пахта, 65%
хризотил тола)
2-вариантдаги ип
(30% пахта, 70%
хризотил тола)
3-вариантдаги ип (25%
пахта, 75% хризотил
тола)
1-тар-
киб
2-тар-
киб
3-тар-
киб
1-тар-
киб
2-тар-
киб
3-тар-
киб
1-тар-
киб
2-тар-
киб
3-тар-
киб
Ипнинг чизиқий зичлиги, teks
60,1
59,8
59,7
59,7
60
59,9
59,9
60,1
59,8
Ипнинг чизиқий зичлиги бўйича
вариация коэф-ти, %
0,24
0,23
0,24
0,21
0,21
0,20
0,20
0,19
0,19
Ипнинг бурамлар сони
880/
530
880/
530
880/
530
880/
530
880/
530
880/
530
880/
530
880/
530
880/
530
Ипнинг буралишлар сони бўйича
вариация коэф-ти, %
9,2
9,3
9,4
9,0
9,1
9,0
8,8
8,9
8,8
Ипнинг узиш кучи, cN: танда
арқоқ
495
400
470
370
435
354
476
368
494
398
473
365
457
352
459
357
488
402
Ипнинг узиш кучи бўйича
вариация коэфти, %: танда
арқоқ
11,6
12,4
12,4
13,2
12,5
13,3
12,7
13,5
11,8
12,5
12,8
13,4
12,8
13,5
12,7
13,7
11,5
12,6
Ипнинг узишдаги узайиши, %:
танда
арқоқ,
16,2
14,0
16,0
13,6
15,5
13,3
16,1
13,6
16,4
13,8
15,8
13,5
15,4
13,4
15,3
13,0
16,5
14,0
Ипнинг узишдаги узайиши
бўйича вариация коэф. %: танда
арқоқ
8,2
8,9
8,0
8,7
8,2
8,6
8,7
9,0
8,5
9,0
8,4
9,2
8,9
9,3
8,7
9,0
9,0
9,2
Олов таъсирида ипнинг
алангаланиши 5 s давомида,
ЎзДСт 3191:2017
Алан
галан
мади
Қисм
ан
аланг
аланд
и
аланг
аланд
и
Қисм
ан
аланг
аланд
и
аланг
алан
мади
Қисм
ан
аланг
аланд
и
Қисм
ан
аланг
аланд
и
Қисма
н
аланга
ланди
аланга
ланмад
и
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
509
Турли вариантларда эмульсиялаш асосида олинган оловбардош мато
учун фойдаланилган ипнинг физик-механик хоссаларининг ўзгариши 1-2-
расмларда келтирилган
1-расм. Турли вариантда эмульсияланган танда ипининг узиш кучини
ўзгариши
2-расм. Турли вариантда эмульсияланган арқоқ ипининг узиш
кучини ўзгариши.
3 хил таркибли эмульсияларни турли хил таркибли ипларга шимдириб
олов таъсирида алангаланиши ЎзДСт 3191:2017 стандарти бўйича таҳлил
қилинди. 1-вариант эмульсияни шимдириш натижасида биринчи вариантдаги
ип, иккинчи вариантдаги ип ҳамда учинчи вариантдаги иплар қисман
алангаланди. 2-вариант эмульсияни шимдириш натижасида биринчи
400
410
420
430
440
450
460
470
480
490
500
1
2
3
Та
нда
ип
ла
рни
нг
у
зи
ш
к
уч
и
, с
N
Иплар варианти
1-эмульсия таркибли
2-эмульсия таркибли
3-эмульсия таркибли
320
330
340
350
360
370
380
390
400
410
1
2
3
Ар
қо
қ
ип
ин
ин
г
узи
ш
ку
ч
и,
сN
Иплар варианти
1-эмульсия таркибли
2-эмульсия таркибли
3-эмульсия таркибли
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
510
вариантдаги ип ҳамда иккинчи вариантдаги ип олов таъсирида алангаланмади,
учинчи вариантдаги иплар қисман алангаланди.
3-вариант эмульсияни шимдириш натижасида учинчи вариантдаги ип
олов таъсирида алангаланмади, иккинчи вариантдаги ип ва биринчи
вариантдаги ип қисман алангаланди.
Эмулсияланган ипларимиздан “MUSHTARIY AI LTD” мчж корхонасида
3-хил вариантдаги матолар тўқиб олинди ва оловбардошлилигини аниқлаш
учун амалда мавжуд ТП-2000 асбобларида 300
÷
500
°
С гача ҳароратда синаб
кўрилди, лекин ёнғин давридаги ҳароратнинг юқори кўтарилиши амалда
аниқланган. Шу ҳолатни инобатга олиб, тадқиқ этилаётган оловбардош
матоларни юқори ҳароратда синаб кўриш, ёнғинга чидамлилигини аниқлашда
юқори ҳароратда аниқлайдиган ТП-2000 асбобига ўзгартириш киритиш
орқали тўқимачилик материалларини оловбардош хусусиятини аниқлаш
услубини такомиллаштириш. тақозо этилди. [1]
Тажриба изланишлардан маълум бўлдики, Ўзбекистон Республикаси
Фавқулодда Вазиятлар Вазирлиги ёнғин хавфсизлиги ва фавқулодда вазиятлар
муаммолари илмий-тадқиқот институти синов марказида мавжуд бўлган
қурилиш материаллар учун мўлжалланган ТП-2000 асбобига ўзгартириш
киритиш эвазига тўқимачилик матоларнинг оловбардош хусусиятини
аниқлаш учун услуб такомиллаштирилди. ТП-2000 да матони паст ҳарорат
таъсирини намоён этганлигини кўрсатиши, ёнғинга чидамлилигини аниқлаш
услубини такомиллаштиришни тақоза этди. [2]
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
511
матонинг
оловбардошлик
хусусиятини аниқлаш асбобидаги
параметрлари, 1-иситиш элементи
бўлган радиация панели билан 10-
ҳимоя
плитаси
орасидаги
масофа,h=mm,
2-ҳаракатланувчи
горелкадан
чиқадиган
газ
трубкасининг диаметри, d=mm, ТП-
2000 асбобдаги иссиқлик оқимини
зичлиги,q=kWt/m
2
ўзгартириш йўли
орқали
эришиш
мумкинлигига
ишонч ҳосил қилинди
Бу асбобни, ўт ўчирувчи ходимларнинг махсус кийимига мўлжалланган
матони юқори ҳароратда синашга мослаштириш учун матонинг
оловбардошлигини белгиловчи асбобдаги параметрлари 1-иситиш элементи
бўлган радиация панели билан 10-ҳимоя плитаси орасидаги масофа, h=mm, 2-
ҳаракатланувчи
горелкадан
чиқадиган
газ
трубкаси
соплосининг
диаметри,
∅
=mm, ТП-2000 асбобдаги иссиқлик оқимини зичлиги, q= kWt/m
2
ўзгартириш йўли орқали эришиш мумкинлигига ишонч ҳосил қилинди ва 2.4-
жадвал натижалар келтирилган.[3]
Хулоса
қилиб, ипларнинг мустаҳкамлигини ва ундан олинадиган
матонинг ёнғинга чидамлилигини ошириш учун
2
-вариант эмульсияни
биринчи ва иккинчи вариантдаги ипларга,
3
-вариант эмульсияни учинчи
вариантдаги ипга шимдириш учун қўллаш тавсия этилди ва дастлабки
оловбардош мато намуналари олинди. Бугунги кунда республикамиздаги
тўқимачилик саноатини янада ривожланишига хизмат қилувчи муҳим
тадқиқот натижалари олинди.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 2, ISSUE 12, 2024. DECEMBER
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
512
Адабиётлар руйхати
1. ГОСТ
3816-81”
Тўқимачилик матолари. Гигроскопик ва сув
ўтказмайдиган хусусиятларни аниқлаш услублари
2 Сирожиддинова
Я.И,.Хамраева С.А, Hакимова М.Ш, Рафиқов
А.С,”Махсус кийимга мўлжалланган оловбардош матолар учун ип олиш
ва
сифат
кўрсаткичларини
яхшилаш”//International
scientific
journal.2024/ISSN:2992-88/VOLUME:2.USSE:6. Б 302-305.
3 Sirojiddinova Y.I, Xamrayeva S.A. “Tо‘qimachilik sanoatida olib
borilayotgan ilmiy tadqiqotlar”.//Ilmiy tadqiqotchilikning о‘rni; muommo va
yechimlari.2-qism. Samarqand-2022. B 274-278.
4
5
