“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
8
XORAZM VILOYATI SUV RESURSLARIDAN FOYDALANISH
DINAMIKASI
Matchanova Zamira Ilxambay qizi
Mustaqil izlanuvchi
Аннотация
: Maqolada suv resurslari tanqisligi va undan foydalanishdagi
tadrijiy jihatlar bayon qilingan. Xorazm viloyati sug‘oriladigan yerlariga
ishlatiladigan suv miqdorining 2010 - 2021 yillardagi o‘zgarishlari ilmiy tahlil
qilingan.
Таянч сўзлар
: suv resurslari, Xorazm viloyati, sug‘oriladigan yerlar, sho‘r
yuvish, dinamika, baliq xo‘jaligi.
Abstract
: The article describes the shortage of water resources and the gradual
aspects of its use. The scientific analysis of changes in the amount of water used for
irrigated lands in Khorezm region in 2010-2021.
Key words
: water resources, Khorezm region, irrigated lands, salt washing,
dynamics, fisheries.
KIRISH
Bizga ma‘lumki yildan yilga chuchuk suvga bo`lgan ehtiyoj ortib bormoqda.
Buning zamirida esa chuchuk suv shakllanishi bilan bog’liq muammolar yotadi.
Holbuki, yer sharidagi jami suv miqdorining 2,5 foizini chuchuk suv tashkil qilsa,
qolgan 97,5 foizi sho`r suvlardan iborat [2]. Mazkur jarayon ayniqsa, arid
mintaqalarda juda tez rivojlanib bormoqda. O‘zbekiston Respublikasining katta
qismi qurg‘oqchil hududlardan iborat bo‘lganligi sababli, suv resurslari bilan bog‘liq
masalalar dolzarb hisoblanadi. Ayniqsa uning g‘arbiy qismida vaziyat yildan yilga
murakkablashib bormoqda.
Mamlakatimizning g‘arbiy qismida joylashgan viloyatlaridan biri Xorazm ham
suv resurslari tanqis bo‘lgan asosiy hududlardan sanaladi. Vaholanki, bu yerda aholi
zichligi (Andijondan keyin) o‘ta yuqori bo‘lib, ularning asosiy mashg‘uloti
dehqonchilik hisoblanadi. Viloyat Qoraqalpog‘iston Respublikasi va janubda
Buxoro viloyati bilan, g‘arbda va janubig‘arbda Turkmaniston davlati bilan
chegaradosh. Hududining asosiy qismi Amudaryoning so‘l sohilida joylashgan.
Amudaryo boy tarix va madaniyatga ega bo‘lgan Xorazm taqdirida katta rol
o‘ynagan; Nil daryosi qadimgi Misr uchun qanchalik ahamiyatli bo‘lgan bo‘lsa,
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
9
Amudaryo (Oks) ham Xorazm o‘lkasi uchun shunchalik muhim bo‘lgan.
Mintaqaning suv resurslari bilan ta‘minlanishi dinamikasida ham bir qator
o‘zgarishlarni kuzatish mumkin.
Xorazm viloyati 2010 yildagi sarflagan suv miqdori hajmi 4275,8 mln m3 ni
tashkil qilgan(1-jadval). Ushbu ko`rsatkichni 100 foiz deb oladigan bo`lsak, shuning
97,3 foizi sug`orishga sarflangan. Qolgan 0,8 foizi baliq xo`jaligiga, 1,9 foizi
kommunal xo`jalikka, 2,7 foizi boshqa yerlar hisobiga to`gri keladi. 2011 yilga kelib
esa bu ko`rsatkich ancha pasayib, bir yillik suv miqdori 2629,9 mln m3 gacha
tushgan. Bu esa 2010 yilga nisbatan 1,5 baravar past ko`rsatkich demakdir. Buning
sababi sifatida tog‘larda qor va muzlarning ancha kam shakllanganligi hamda
Amudaryo suvining kamayib ketganligini ko‘rsatish mumkin. Yog‘in miqdorining
kamligi keying yillarda ham sezildi, ya‘ni 2012 yilda jami suv miqdori 4164,5 mln
va 2013 yilda 3988,6 mln m3ni tashkil qildi. Suv muammosi tufayli viloyat
sug`oriladigan yerlari, baliq xo`jaligi, kommunal xo`jalik va boshqa tarmoqlarda
ham suv resurslari borasida tanqisliklar vujudga kelgan. Umuman olganda 2011-
2014 yillar mobaynida viloyat agroiqtisodiyotida suv yetishmovchiligi muntazam
kuzatilib kelindi [5].
2015 yilda sarflangan suv hajmi 4496,6 mln m3 ni, 2016 yilda 4175,9 mln m3
ni, 2017 yilga kelib esa bu ko`rsatkich 4038,8 mln m3 ni tashkil etdi. Mazkur yillarda
suv miqdorida unchalik kamayish kuzatilmagan bo‘lsa ham, aholining suvga
bo`lgan ehtiyoji ortib borishi natijasida sug`orishga, kommunal xo`jalikka va boshqa
tamoqlarga kerakli suv miqdorida ma‘lum bir tanqisliklar kelib chidi. 2018 yilda
yillik sarflangan suv miqdori yana ham kamaydi (3595,3 mln m3), bundan tashqari
qishloq xo‘jaligi yerlarining sho`rlanish darajasi ham oshib ketdi. Yog‘in sochin
miqdorining oshganligi hisobidan 2019 yilda suv hajmi esa ancha o‘sdi, ya’ni 4171,4
mln m3 ni tashlik qildi. Bu so‘nggi besh yil davomidagi eng yuqori ko‘rsatkichdir.
Sug‘orishga sarflangan suv miqdori 2020 yilda 3705,165 mln, 2021 yilda esa
3113,7 mln m3 ni tashkil qilib, oxirgi ikki yillikda viloyatda suv tanqisligi kuchaydi.
Buning natijasida yerlarni sug`orish, sho`rini yuvish uchun zarur bo`lgan suv
miqdori kamayib ketmoqda. Chuchuk suvga bo`lgan ehtiyojning bu qadar oshib
borishiga yuqoridagilardan tashqari, aholi sonining oshishi va ehtiyojlarning ortishi
ham sabab boladi. So‘nggi o‘n yil o`rganib chiqilganda, asosan 2011, 2018, 2021
yillarda suv tanqisligi ko‘proq bo‘lgani kuzatildi. Bunga suv miqdorining kamayishi
bilan birga, unga bo‘lgan ehtiyojning ortib borayotganini ko‘rsatish mumkin.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
10
Xorazm viloyati Oʻzbekistonning suv resurslariga eng bogʻliq hududlaridan
biri hisoblanadi. Amudaryo vodiysida joylashgan ushbu viloyatning iqtisodiyoti,
ayniqsa, qishloq xoʻjaligi va sanoati suv resurslaridan foydalanishga bevosita
bogʻliq. Soʻnggi yillarda iqlim oʻzgarishlari, suv resurslarining kamayishi va aholi
sonining oʻsishi natijasida suvdan foydalanish tizimida muayyan oʻzgarishlar
kuzatilmoqda.
1. Xorazm viloyatining suv resurslari
Xorazm viloyatining asosiy suv manbai Amudaryo hisoblanadi. Viloyatdagi
qishloq xoʻjaligi va sanoat korxonalari daryo suvlaridan foydalanadi. Shuningdek,
yer osti suv zaxiralari ham ichimlik suvi va sugʻorish maqsadida qoʻllaniladi.
Oxirgi yillarda suv resurslaridan foydalanish hajmida sezilarli oʻzgarishlar
kuzatilmoqda. Masalan, qishloq xoʻjaligidagi sugʻorish tizimlari zamonaviy
texnologiyalarga asoslangan holda takomillashtirilmoqda, suvni tejash maqsadida
tomchilatib sugʻorish usullari keng joriy etilmoqda.
2. Suv taʼminoti va infratuzilma rivoji
Xorazm viloyatida ichimlik suvi taʼminotini yaxshilash boʻyicha hukumat
tomonidan qator loyihalar amalga oshirilmoqda. Soʻnggi besh yil ichida
markazlashgan ichimlik suvi bilan taʼminlash darajasi 52,1 foizdan 90,4 foizga
yetkazildi. Bu viloyatda ichimlik suviga boʻlgan ehtiyojning qondirilishida katta
yutuq boʻldi.
Biroq, suv taʼminotidagi muammolar hali ham mavjud. Jumladan, qishloq
hududlarida ichimlik suvi infratuzilmasini yaxshilash talab etiladi. Buning uchun yer
osti suv manbalaridan foydalanish va yangi quduqlar qazish ishlari olib borilmoqda.
3. Qishloq xoʻjaligida suvdan foydalanish
Xorazm viloyati asosan qishloq xoʻjaligi bilan shugʻullanadi va suv
resurslarining katta qismi aynan ushbu sektorga yoʻnaltiriladi. Sholichilik va
paxtachilik kabi ekinlar suvni koʻp talab qiladi. Shuning uchun suvdan foydalanish
samaradorligini oshirish maqsadida quyidagi chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda:
Tomchilatib sugʻorish va yomgʻirlatib sugʻorish texnologiyalarini keng
joriy etish
Suv sarfini kamaytirish uchun sugʻorish kanallarini betonlash
Zamonaviy gidrologik monitoring tizimlarini yoʻlga qoʻyish
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
11
4. Innovatsion texnologiyalarni joriy etish. Xorazm viloyatida suv resurslarini
boshqarish uchun innovatsion texnologiyalar joriy etilmoqda. Xususan:
Sunʼiy yoʻldosh va dronlar yordamida suv resurslarini nazorat qilish
Raqamli xaritalar orqali suv oqimlarini kuzatish
Qishloq xoʻjaligida avtomatlashtirilgan sugʻorish tizimlarini joriy etish
Bu texnologiyalar suvdan yanada samarali foydalanish va resurslarning
behuda sarflanishining oldini olishga xizmat qilmoqda.
Xorazm viloyatida suv resurslaridan foydalanish soʻnggi yillarda ancha
yaxshilangan boʻlsa-da, hali ham dolzarb muammolar mavjud. Iqlim oʻzgarishi, suv
taʼminotidagi muammolar va qishloq xoʻjaligidagi suv sarfining yuqoriligi shular
jumlasidandir.
Kelajakda quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirish muhim:
Suv tejovchi texnologiyalarni yanada keng joriy etish
Yer osti suvlaridan foydalanishning samaradorligini oshirish
Suvni boshqarish bo‘yicha raqamli tizimlarni rivojlantirish
Aholining suvdan foydalanish madaniyatini oshirish bo‘yicha targʻibot
ishlarini kuchaytirish
Agar ushbu choralar amalga oshirilsa, Xorazm viloyati suv resurslaridan
samarali foydalanishda yanada yuqori natijalarga erishishi mumkin.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
12
Bu natijani biz tumanlar misolida ham ko‘rib chiqadigan bo‘lsak, Qo‘shko‘pir,
Shovot, Gurlan tumanlarida yerlarni sho‘rini yuvib dehqonchilik qilish uchun
sharoit nisbatan yaxshi. Lekin, Pitnak va Qizilqum hududlariga deyarli suv yetib
borishi ancha qiyin.
Yillik foydanlangan suv miqdorini jami yerlar sug`orishiga, baliq xo`jaligiga
va kommunal xo`jaliklarga bo`lib ham yillar bo`yicha o`rganib chiqadigan bo`lsak,
2011 yilda jami sug`orishga 4160,3 mln m
3
ya`ni jami sarflangan suvning 97,3%,
baliq xo`jaligiga 0,8 %, kommunal xo`jalikka 1,9%, boshqa tarmoqlarga 2,7 % to`gri
keladi. Bu ko`rsatkich 2011 yilda 2544,3 mln m
3
ni shu yildagi ko`rsatkichning
96,7% ni, baliq xo`jaligiga 0,5 %, kommunal xo`jalikka 2,8%, boshqa tarmoqlarga
3,3%. Shu yildagi ko`rsatkich boshqa yillardagilarga qaraganda ancha past, sababi
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
13
iqlim qurg`oqchil bo`lgan tog`larda qor kam yog‘ganligi natijasida suv tanqisligi
vujudga kelgan [5].
Xulosa
Xorazm viloyatida suv resurslaridan foydalanish dinamikasi so‘nggi yillarda
sezilarli darajada o‘zgarib, samaradorlikni oshirishga qaratilgan chora-tadbirlar
amalga oshirilmoqda. Ichimlik suvi ta’minoti yaxshilanib, markazlashgan suv
tarmoqlariga ulanish darajasi oshdi. Qishloq xo‘jaligida suvni tejovchi
texnologiyalar, jumladan, tomchilatib sug‘orish va avtomatlashtirilgan boshqaruv
tizimlari joriy qilinmoqda.
Shunga qaramay, suv resurslari bilan bog‘liq muammolar hamon dolzarb
bo‘lib qolmoqda. Iqlim o‘zgarishi, suv tanqisligi va qishloq xo‘jaligidagi yuqori suv
sarfi kabi omillar samarali boshqaruv tizimini yanada rivojlantirish zaruratini
tug‘diradi.
Kelajakda innovatsion texnologiyalarni keng joriy etish, yer osti suv
resurslaridan oqilona foydalanish va suvdan foydalanish madaniyatini oshirish
orqali Xorazm viloyatida suv resurslarining barqaror boshqarilishini ta’minlash
mumkin. Bu esa viloyatning iqtisodiy rivojlanishi va ekologik barqarorligiga ijobiy
ta’sir ko‘rsatadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Namozov, J. A. (2015). About the importance of the Zarafshan River of
Samarkand region’s socio-economic development.
Akta NUUz
, (3/1).
2.
Abduazizovich, N. J., Muxamajanovich, S. S., & Amanovich, U. E. (2016).
The territorial features of effective use of water resources (as Zarafshan
basin).
European science review
, (1-2), 8-10.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
14
3.
Soliyev A.S. O’ zbekiston geografiyasi (O’ zbekiston iqtisodiy va ijtimoiy
geografiyasi )-T.:Universitet, 2014. - 404 b.
4.
O‘zbekiston Respublikasi yer fondi. – T.: O’ zbekiston Respublikasi yer
resurslari, geodeziya, kartografiya va kadastr davlat qo’ mitasi, 2010 - 2022 yy.
5.
Chap qirg‘oq Amudaryo irrigatsiya tizimlari havza boshqarmasi
ma‘lumotlari. – Urganch, 2010 - 2022 yy.
