“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
113
Bazalt tolasining rivojlanishi va kelib chiqish tarixi
Kenjayeva Vasila Kabulovna, Хamdamov Xakimjon Abdusattarovich,
Oxunov Rustamjon Ne’matovich, Xoliqov Qurbonali Madaminovich.
Namangan to’qimachilik sanoati instituti
Annotatsiya:
Maqolada basalt tolasini kimyoviy tarkibi , ishlab chiqarish
texnologiyasi, ishlatilish ko’lami, qo’llaniladigan soxalari va bugungi kundagi
rivojlanish jarayonlari taxlili keltirilgan.
Аннотация:
В статье представлены химический состав базальтового
волокна, технология производства, сфера использования, области применения
и анализ современных процессов развития.
Abstract:
The chemical composition of basalt fiber, production technology,
scope of use, fields of application and analysis of today's development processes are
presented in the article.
Tayanch so’zlar:
bazalt, uzliksiz tola, tekstrlangan ip, shisha tola, tank
pechlari, bazalt eritmasi
Ключевые слова:
базальт, непрерывное волокно, текстурированная
пряжа, стекловолокно, резервуарные печи, базальтовый раствор.
Key words:
basalt, continuous fiber, textured yarn, fiberglass, tank furnaces,
basalt solution.
KIRISH.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 8-9-aprel kunlari Jizzax
viloyatiga tashrifida chog’ida “Basalt Uzbekistan” klasteri faoliyati misolida bazalt
mahsulotlari afzalliklarini keng targ‘ib etish, ilmiy-tadqiqot ishlarini jadallashtirish
hamda tashqi bozorga chiqishni yanada faollashtirish bo‘yicha aniq vazifalar
belgilandi. Basalt Uzbekistan” klasteri tashabbuskorlari tomonidan amalga
oshirilayotgan sa’y-harakatlar esa, yurtimizda ushbu turdagi yangi konlarni
aniqlashga turtki berdi. Bugungi kunda O‘zbekiston hududida jami 17 ta (345,9 mln.
tn) mineral tola ishlab chiqarish uchun bazalt xom ashyosi mavjud kon aniqlandi.
Ularning 82 foiziga qazib olish huquqi berilgan bo‘lsa, qolgan konlarni o‘zlashtirish
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
114
ishlari olib borilmoqda [1]. Bazalt tolasi – bu bazalt jinsidan olinadigan yuqori
mustahkamlikka ega noorganik material bo‘lib, u yuqori haroratda eritilib, keyin
ingichka tolalar shaklida choʻziladi. Bu material yengil, mustahkam, issiqlik va
koroziyaga chidamli bo‘lib, ko‘plab sohalarda qo‘llaniladi. Bazalt tolasi tabiiy
vulqon jinslari asosida ishlab chiqariladi. Uning rivojlanishi XX asrning boshlariga
borib taqaladi. Quyidagi bosqichlarni ajratish mumkin:
1. Dastlabki tajribalar (1920–1950-yillar)
Bazalt tolasini ishlab chiqarish bo‘yicha ilk tajribalar Rossiyada 1920-
yillarda amalga oshirilgan.
1950-yillarga kelib, Sovet Ittifoqida bazalt tolasi ishlab chiqarish
bo‘yicha ilmiy izlanishlar kuchaygan.
2. Sanoat miqyosida rivojlanish (1960–1980-yillar)
1960-yillardan boshlab Sovet Ittifoqi va Sharqiy Yevropa davlatlarida
bazalt tolasi ishlab chiqarish sanoat darajasiga chiqdi.
Shu davrda bazalt tolasining issiqlik izolyatsiyasi va mustahkamlik
xususiyatlari aerokosmik sanoat, qurilish va mudofaa sohalarida qo‘llanila
boshlandi.
3. Global tarqalish va yangi texnologiyalar (1990-yillar – hozirgacha)
1990-yillardan keyin Rossiya, AQSh, Xitoy va Yevropa davlatlarida
bazalt tolasini ishlab chiqarish va qo‘llash kengayib bordi.
Texnologiyalar rivojlanishi bilan bazalt tolalaridan kompozit
materiallar, mustahkam armatura, avtomobil detallarini ishlab chiqarish
boshlandi.
Hozirda bazalt tolasi ekologik toza va yuqori samarali material sifatida
innovatsion sanoat tarmoqlarida keng foydalanilmoqda.
Bazalt tolasining rivojlanishi va afzalliklari
Bazalt tolasi bugungi kunda quyidagi sabablarga ko‘ra tez rivojlanmoqda:
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
115
Yuqori mustahkamlik va engillik
– metall va shisha tolalarga nisbatan
yengilroq va bardoshlidir.
Korroziyaga chidamlilik
– kimyoviy ta’sirlarga bardosh beradi,
ayniqsa qurilish va dengiz sanoatida muhim.
Issiqlik va yong‘inga chidamlilik
– yuqori haroratga dosh berishi uni
olovga chidamli material sifatida qo‘llash imkonini beradi.
Ekologik tozaligi
– tabiiy bazalt jinsidan olinadi, zararli chiqindilar
chiqarmaydi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR:
Bazalt toshdan bazalt tolasini ishlab chiqarishga birinchi urinishlar 1923- yilda
AQShda Pol De tomonidan amalga oshirilgan va keyinchalik Uevropa va Sovet
Ittifoq tadqiqotchilari tomonidan yanada rivojlantirilgan. Bazalt jinslarining
tarqalishi MDN hududining 44,5%ni egallaydi va xomashyo sifatida katta qiziqish
uyg'otadi. Bazalt tolasini o‘rganishda faol bo‘lgan bir nechta olimlar va
tadqiqotchilar mavjud. Quyidagi ro‘yxat ularning ayrimlarini keltiradi:
1.
A. P. Zholkovsky
— Sovet geologiyasi olimi bo‘lib, u bazalt
jinslarining geokimyoviy tahlilini o‘rganishga katta hissa qo‘shgan.
2.
V. I. Vernadsky
— Rossiyalik geokimyogar, nuklear fizik, va
geobiolog bo‘lib, u yerning materiallarini o‘rganish bo‘yicha ilmiy ishlarda
ishtirok etgan va bazaltlarning minerologik xususiyatlarini ham tahlil qilgan.
3.
G. M. Slepov
— Sovet ilmiy-tadqiqot ishlari natijasida bazalt
tolalarini ishlab chiqarish texnologiyasi va materiallarning fizik
xususiyatlarini rivojlantirgan olimlardan biri.
4.
D. I. Mendeleev
— Kimyoviy elementlar davriy jadvali va
mineralarning tarkibini o‘rganishda bazalt va boshqa jinslar bo‘yicha muhim
ishlari mavjud.
Bu olimlar va boshqa ko‘plab tadqiqotchilar bazalt tolasining geologik, fizik va
kimyoviy xususiyatlarini o‘rganish va yangi texnologiyalarni ishlab chiqishda
muhim rol o‘ynaganlar. Bazalt tolasining rivojlanishi va qo‘llanilishi sohasidagi
ilmiy ishlar bugungi kunda ham davom etmoqda. [2].
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
116
NATIJALAR:
Bazalt xomashyosi zahiralarining Respublika hududlari bo'yicha taqsimoti
ma'lumoti quyidagi 1.1-jadvalda keltirilgan.
O'zbekiston bazalt xom ashyo zahiralarining hududlar
bo'yicha taqsimoti
1.1 jadval
No
Bazalt konlari nomi
Umumiy
xom
ashyo
zahirasi,
mln.m3
Joylashish hududi
1
"Osmansoy"
90
--ё--1
00
Jizzax viloyati
2
"Osmansoy-I"
35--ё-45
Jizzax viloyati
3
"Aydarko'l"
25--ё-35
Navoiy viloyati
4
"Oxangaron"
10--ё-15
Toshkent viloyati
5
"Damba-I"
8
--ё--1
0
Andijon viloyati
6
"Damba-II"
6--ё-8
Andijon viloyati
7
"G'ovasoy"
15--ё-20
Namangan viloyati
8
"Andijon"
5--ё-6
Andijon viloyati
9
"Sultan-Uvays"
3--ё-4
Qaraqа1poqiston
Respublikasi
Bazalt g'ishtining fizik-mexanik ko'rsatkichlari
1.2 jadval
Ko'rsatkichlar nomi
qiymati
Ishlatilish temperaturasi, max uc
1415
Pishitilgandan keyingi zichligi, kg/
-
m
3
kam emas
2,77
Pishitilgandan keyingi siqilish mustahkamligi, MRA 1200 °s,
kam emas
1400 °s, kam emas
100
150
Fe
2
0
4
, % ko'p emas
16
SaO, % ko'p emas
10,0
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
117
Zichligi, g/sm
-'
2,8
Issiqlik o'tkazuvchanligi, Vt/(M k)
0,8 gacha
Ishchi temperatura, uc
1350-1400
Standart geometrik o'lchamlari, mm
230x120x65
Olovga chidamlilik darajasi, uc
1400
Bazaltning yuqorida keltirilgan qator ijobiy xususiyatlari mutaxassislaming
ilmiy va amaliy qiziqishlariga sabab bo'lgan. Uning fizik-texnik, fizik-kimyoviy
ko'rsatkichlarini yanada chuqurroq tadqiq etish hamda xalq ho'jaligi ehtiyojlari
uchun yuqori samarador qurilish, texnik, issiqlik va tovush izolyatsion material
hamda mahsulotlar yaratilishiga turtki bo'ladi [3].
Bazaltning kimyoviy tarkibi kremniy (SiO2)ning tarkibi 42 dan 52-53%
gacha, gidroksid miqdori Na, K 5%gacha, ishqoriy bazaltlarda 7% gacha oksid
miqdori 4.47-52% uchraydi [4].
Bazalt toshining tarkibi.
1.3 jadval
Oksidlar
Tarkibi
Kremniy dioksid Sio2
47-52%
Titanium dioksid Tio2
1-2.5%
Aluminum dioksid Al2oz
14-18%
Temir dioksidi Fe2oz
2-5%
Marganets dioksidi Mno
0.1-0.2%
Magniy oksidi Mgo
5-7%
Kalsiy dioksidi Sao
6-12%
Natriy dioksidi Na2oz
1.5-3%
Kaliy dioksidi K2o
0.1-1.5%
Fosfat kislotasi P20s
0.2-0.5%
Bazaltlaming kimyoviy tarkibiga qarab klassifikatsiyasi katta ahamiyatga ega.
Bu ulaming mineral tarkibiga ma'lum darajada mos keladi [5].
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
118
MUHOKAMA:
Bazaltni kelib chiqish tarixi, ishlab chiqarish jarayonlari, qo’llaniladigan soxalari
bugungi kunda hammaga ma’lum emas. Ammo basalt toshini qayta ishlash, turli
maxsulotlar ishlab chiqarish, tola olish texnologiyasi, issiqlikbardoshlilik xususiyatlari va
boshqa bir qator yangiliklar o’z doirasida qolib ketmoqda. Bunga reklama xizmatlari
kerakli darajada masalani yoritib berolmayotgani, internet xizmatlariga yangi turdagi
innovatsion maxsulotni to’liq xolda joylashtirilmagani misol qilishimiz mumkin. Bazalt
maxsulotlari kundan kunga rivojlanib, ommalashib kelmoqda. Bunga asosiy sabab
maxsulotni sifat ko’rsatgichlari yuqori, tannarxi arzon, bardoshlilik darajasi yuqoriligi
sabab bo’la oladi. Bu natijalar bilan tez fursatlarda maxsulot yanada ommalashishiga
yurtimiz axolisi xonadonlariga basalt maxsulotlari kirib bormagan honadon qolmasligini
bemalol etirof etsak bo'ladi.
1-rasm. Mavjud bazalt tolasi ishlab chiqarish texnologiyasi
Bazalt tolasini ishlab chiqarish texnologiyasi haqida gap ketganda, avvalo
fransiyalik Pol Dhe haqida gapirishim kerak.U bazaltdan tolalarni siqib chiqarish
g'oyasiga ega bo'lgan birinchi odam bo’ldi. U 1923 yilda AQSh patentiga ariza
topshirgan. Taxminan 1960 yilda Qo'shma Shtatlar va sobiq Sovet Ittifoqi bazaltdan,
xususan, raketa kabi harbiy texnikada foydalanishni o'rganishni boshladi.Amerika
Qo'shma Shtatlarining shimoli-g'arbiy qismida ko'p miqdordagi bazalt tuzilmalari
to'plangan [6].
XULOSA:
Hozirda ishlab chiqilayotgan basalt tolasini mustahkamlilik darajasi, suv,
namlik, issiqlikka chidamligi, kislatabardoshlilik ko’rsatgichlari yuqoriligi ishlab
chiqarilayot maxsulotlarini sifatidan taxlil qilish mumkin. Bazaltning yuqorida
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
119
keltirilgan qator ijobiy xususiyatlari mutaxassislaming ilmiy va amaliy
qiziqishlariga sabab bo'lganligi uchun bu borada ko’plab ilmiy ishlar amalga
oshirilmoqda ya’ni basalt homashyosi ustida qattiq ishlab uni hali fanga ma’lum
bo’lmagan jihatlari yoritilib berilmoqda.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
[1]. Bazalt asosli mahsulotlarni iqtisodiyotning turli sohalarida qo‘llash
https://uzreport.news/society/bazalt
[2].
https://Basalt.today/ru/technologies/
[3]. Kurbanov A.A. Spesificheskie osobennosti bazalBtovix materialov.
Nauchno-texnicheskiy i proizvodstvennыy jurnal «Gorniy vestnik Uzbekistana».
Navoi, 2007. № 4. -S 48-50.
[4]. Kurbanov A.A., Jumaev A.A. Bazalvti Kizilkumov novaya – sir Bevaya
baza gorno-metallurgicheskoy otrasli Uzbekistana. Konferensii
«Avtomatizatsiya: problemы, idei, resheniya» (APIR-14). Materialы
Mejdunarodnoy nauchno-texnicheskoy Tulbskiy gosudarstvennыy universitet.
G.Tula. Rossiya. 2010.-S.178-182.
[5]. Metodika vipolneniya izmereniy po ulavlivaniyu vrednыx ximicheskix
veshestv s primeneniem bazalbtovoloknistogo filbtruyushego materiala. MVI
NGMK S-34.20-106: Metodika. - Navoi, SNIL-NGMK i NGGI, 2011. - 8 s.
[6]. https://cyberleninka.ru/article/n/bazalt-tolasi-va-uning-tarkibiy-tuzilmasi.
