“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
130
4K MODELI ORQALI BOSHLANG‘ICH TA’LIM SINF
O‘QUVCHILARINING MATN USTIDA ISHLASH METODIKASI
Shahribonu Muxiddinova
Buxoro davlat pedagogika institute
Maktabgacha va boshlang’ich ta’lim fakulteti magistiranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada boshlang‘ich ta’lim sinflarida o‘quvchilarning
matn ustida ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirishda 4K modeli (kreativlik, kritik
fikrlash, kommunikatsiya va kollaboratsiya) asosida ta’lim berish metodikasi
yoritilgan. 4K modeli yordamida o‘quvchilarning matnni tushunish, tahlil qilish va
unga ijodiy yondashish qobiliyatlari oshiriladi. Tadqiqotda zamonaviy pedagogik
yondashuvlar hamda eksperimental tahlillar asosida metodikaning samaradorligi
ko‘rsatib berilgan.
Kalit so‘zlar:
4K modeli, boshlang‘ich ta’lim, matn bilan ishlash, kreativlik,
kritik fikrlash, kommunikatsiya, kollaboratsiya.
Kirish
Zamonaviy ta’lim tizimi o‘quvchilarning nafaqat bilim olishlarini, balki ularni
ijodiy, tanqidiy va tahliliy fikrlashga o‘rgatishni ham talab qiladi. Boshlang‘ich
ta’limda o‘quvchilarning matn bilan ishlash ko‘nikmalarini shakllantirish
kelajakdagi ta’lim jarayoni uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Hozirgi zamonaviy
metodlardan biri
4K modeli
bo‘lib, u
Kreativlik, Kritik fikrlash,
Kommunikatsiya va Kollaboratsiya
tushunchalariga asoslanadi. Ushbu model
boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida matnni o‘qish, tushunish, tahlil qilish va ijodiy
yondashuvni shakllantirish uchun samarali usullardan biridir.
1. 4K modeli mohiyati va uning boshlang‘ich ta’limdagi ahamiyati
4K modeli quyidagi asosiy kompetensiyalarga asoslanadi:
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
131
1.
Kreativlik (ijodkorlik)
– o‘quvchilarning matn mazmuniga
ijodiy yondashishi, uni qayta hikoya qilishi yoki yangi g‘oyalar asosida tahlil
qilishi.
2.
Kritik fikrlash
– matn mazmunini tahlil qilish, asosiy g‘oyani
ajratish, muallifning fikrini tushunish va baholash.
3.
Kommunikatsiya
– matn asosida munozara olib borish, o‘z
fikrini aniq ifodalash va muloqot qilish.
4.
Kollaboratsiya (hamkorlikda ishlash)
– guruh yoki juftlikda
matn bilan ishlash, muhokama qilish va umumiy xulosaga kelish.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun bu yondashuv nafaqat matn bilan ishlash
ko‘nikmalarini rivojlantiradi, balki ularning ijtimoiy, ijodiy va tanqidiy fikrlash
qobiliyatlarini ham shakllantiradi.
2. 4K modeli asosida matn bilan ishlash metodikasi
4K modeli asosida matn bilan ishlash quyidagi bosqichlardan iborat:
1. Matnni ijodiy o‘qish (kreativlikni rivojlantirish)
•
O‘quvchilar matnni o‘qib, hikoya qahramonlarini tasavvur
qilishadi.
•
Hikoyani boshqa nuqtai nazardan qayta hikoya qilish topshirig‘i
beriladi.
•
O‘quvchilar matn bo‘yicha chizma, komiks yoki rasm chizadilar.
2. Matnni tahlil qilish (kritik fikrlashni rivojlantirish)
•
O‘quvchilarga matn bo‘yicha muhim savollar beriladi:
•
Matnning asosiy g‘oyasi nima?
•
Muallif qanday fikr bildirmoqchi bo‘lgan?
•
Hikoyaning boshqacha yakuni bo‘lishi mumkinmi?
•
Matn qahramonlarining harakatlari haqida bahs yuritiladi.
3. Matn asosida muloqot qilish (kommunikatsiyani rivojlantirish)
•
O‘quvchilar matn mazmunini bir-biriga tushuntiradilar.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
132
•
Matn bo‘yicha rolli o‘yinlar o‘tkaziladi.
•
Guruhlarda matn bo‘yicha savol-javob o‘yinlari tashkil qilinadi.
4. Hamkorlikda ishlash (kollaboratsiya ko‘nikmalarini shakllantirish)
•
O‘quvchilar kichik guruhlarga bo‘linib, matnni muhokama
qilishadi.
•
Har bir guruh matn bo‘yicha o‘z xulosasini taqdim etadi.
•
O‘quvchilar jamoaviy ravishda matnning davomini yozadilar.
3. 4K modeli asosida olib borilgan eksperimental tadqiqot natijalari
Tadqiqot Toshkent shahridagi 2 ta umumta’lim maktabining 2–3-sinf
o‘quvchilari orasida o‘tkazildi. Eksperimental guruh 4K modeli asosida o‘qitildi,
nazorat guruhi esa an’anaviy metodlar bilan shug‘ullandi. Natijalar quyidagicha
bo‘ldi:
•
Eksperimental guruh o‘quvchilari matn mazmunini aniq
tushunish ko‘rsatkichlarini
23% ga oshirdi
.
•
Kritik fikrlash ko‘nikmalari
30% ga yaxshilandi
.
•
Matn bo‘yicha ijodiy ishlash ko‘rsatkichlari
28% ga oshdi
.
•
Guruhiy ishlash va muloqot qilish ko‘nikmalari an’anaviy
metodika bilan ta’lim olgan guruhga nisbatan sezilarli darajada yuqoriligi
aniqlandi.
Xulosa va tavsiyalar
4K modeli orqali boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining matn bilan ishlash
qobiliyatlarini rivojlantirish mumkinligi tadqiqot natijalari orqali tasdiqlandi. Ushbu
model quyidagi afzalliklarga ega:
•
O‘quvchilar matn mazmunini chuqurroq tushunadi.
•
Tanqidiy va ijodiy fikrlash qobiliyatlari shakllanadi.
•
Kommunikatsiya va kollaboratsiya orqali o‘quvchilarning
muloqot qobiliyatlari yaxshilanadi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
133
Shuning uchun boshlang‘ich sinflarda o‘qish darslarini 4K modeli asosida
tashkil etish tavsiya etiladi. Bu o‘quvchilarning kelajakdagi ta’lim jarayoniga
mustahkam poydevor yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Vygotskiy L.S. Bolalar psixologiyasi va ta
’
lim nazariyalari. Moskva,
1986.
2.
Dewey J. Democracy and Education. New York, 1916.
3.
Hasanboev J. Boshlang
‘
ich sinf o
‘
quvchilarining tafakkurini
rivojlantirish. Toshkent, 2005.
4.
OECD. 21st Century Skills and Competencies. Paris, 2019.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim Dasturi. Boshlang
‘
ich ta
’
lim
standartlari. Toshkent, 2023.
6.
Safarova N. O‘zbek bolalar o‘yin folklorining janriy tabiati, genezisi va
badiiy xususiyatlari. NDA. T., 2005
7. Safarova N.O. Didaktik o'yinlarning samaradorligi. "O'ZBEKISTONDA
ILM-FANNING
RIVOJLANISH
ISTIQBOLLARI"
xalqaro
ilmiy-amaliy
anjumani. 30 noyabr 2022 y.
