“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
238
HARBIYLARDA EKSTREMAL VAZIYATLAR VAQTIDA STRESSNI
NAMOYON BO’LISHI
Durdiyev Sirojiddin Maqsudbekovich
Gurlan tuman ichki ishlar bo’limi
tashkiliy bo’linma katta inspektori mayor
Annotatsiya:
Mazkur maqolada, harbiylarda ekstremal vaziyatlar vaqtida
stressning namoyon bo'lishi, inson psixologiyasi va jismoniy salomatligi uchun katta
ahamiyatga ega bo'lgan muhim masalalar yoritilgan. Ushbu maqolada harbiylarning
stressni qanday boshqarishi, uning ekstremal vaziyatlarda qanday namoyon bo’lishi
va psixologik tiklanish jarayonlari haqida ilmiy-tadqiqotlar va amaliy yondashuvlar
taqdim etiladi.
Kalit so’zlar:
harbiy stress, ekstremal vaziyatlar, psixologik himoya, o’z-o’zini
boshqarish, boshqaruv strategiyalari.
Аннотация:
В данной статье рассматриваются важные вопросы
проявления стресса у военнослужащих в экстремальных ситуациях, которые
имеют большое значение для их психологии и физического здоровья. В статье
представлены научные исследования и практические подходы к управлению
стрессом военнослужащих, проявлению стресса в экстремальных ситуациях и
процессам психологической реабилитации.
Ключевые слова:
военный стресс, экстремальные ситуации, психологическая
защита, самоконтроль, стратегии управления.
Abstract:
This article addresses important issues related to the manifestation of
stress in military personnel during extreme situations, which are of great significance
for their psychology and physical health. The article presents scientific research and
practical approaches to how military personnel manage stress, how it manifests in
extreme situations, and the processes of psychological recovery.
Keywords:
military stress, extreme situations, psychological defense, self-control,
management strategies.
Harbiy xizmat, ayniqsa jangovar sharoitda yoki ekstremal vaziyatlarda
bo'lish, yuqori darajada psixologik va jismoniy yuklamaga olib keladi. Bu kabi
vaziyatlar stressni keltirib chiqaradi, bu esa harbiy xodimlarning ish faoliyatiga
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
239
sezilarli ta'sir ko'rsatishi mumkin. Ekstremal vaziyatlarda stressning namoyon
bo'lishi va uning oqibatlari harbiylar uchun nafaqat psixologik, balki jismoniy
sog'liq, jamoaviy ishlash va qaror qabul qilish jarayonlarida ham muhim ahamiyatga
ega.
Ekstremal vaziyatlar — bu inson hayoti uchun xavf tug'diruvchi, haddan
tashqari ta'sirchan va o'zgaruvchan sharoitlar bo'lib, ular harbiy xizmatda ko'p
uchraydi. Masalan, jangovar vaziyatlar, inshootlar va hududlarni himoya qilish,
yong'in, tabiiy ofatlar yoki boshqalar. Bunday sharoitlar harbiylar uchun stress
manbai bo'lib, uning darajasi juda yuqori bo'lishi mumkin. Stress — bu inson
organizmning jismoniy va psixologik reaksiyasi bo'lib, normal vaziyatdan chetga
chiqish, xavfli yoki noqulay sharoitlarda uchrashganida yuzaga keladi. Ekstremal
vaziyatlar stressni keltirib chiqaradigan asosiy omil bo'lib, ular harbiylarda shaxsiy
va kasbiy qobiliyatlarni sinovdan o'tkazadi.
Mustaqillik yillarida xayotning o’zi ko’p narsalarga bizning ko’zimizni ochib
berdi, ko’p narsaga o’rgatdi. Bugun biz tez sur’atlar bilan o’zgarib borayotgan,
insoniyat xozirga qadar boshidan kechirgan davrlardan tubdan farq qiladigan
shiddatli va murakkab bir zamonda yashamoqdamiz. Harbiy xizmatchilarning
ekstremal vaziyatlarga tayyorgarligi ularga professional faoliyatlarini samarali
bajarishlari uchun zarur. Ekstremal vaziyatlar kuchli stress va psixologik bosim
keltirib chiqaradi, shuning uchun harbiy xizmatchilarni tayyorlashda psixologik
yondashuvlar muhim ahamiyatga ega. Ushbu maqolada ekstremal vaziyatlarda
psixologik tayyorgarlikning ilmiy nazariy asoslari tahlil qilinadi.
Harbiy xizmatchilarning psixologik tayyorgarligi ularning ekstremal
vaziyatlarda ruhiy chidamliligini, qaror qabul qilish qobiliyatini va o‘z his-
tuyg‘ularini boshqarish ko‘nikmalarini rivojlantirishni ta'minlaydi. Psixologik
tayyorgarlik orqali harbiy xizmatchilar o‘zlarini xavf-xatarli vaziyatlarda to‘g‘ri
tutishga qodir bo‘ladilar. Bu yondashuv harbiy xizmatchilarga stressli vaziyatlarda
o‘z fikrlarini boshqarish va salbiy fikrlarni ijobiylariga almashtirishga yordam
beradi. Kognitiv terapiya yordamida harbiy xizmatchilar ekstremal vaziyatlarda
muammolarni hal qilishda yanada samarali bo‘lishlari mumkin. Ekstremal
vaziyatlarda shaxsiy nazoratni ta'minlash uchun harbiy xizmatchilar o‘z his-
tuyg‘ularini va fikrlarini nazorat qilish ko‘nikmalarini rivojlantirishlari zarur. Bu
ko‘nikmalar stress va tashvish darajasini kamaytiradi.
Ruhiy barqarorlik va chidamlilikni oshirishga qaratilgan mashqlarni qo’llash
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
240
harbiy xizmatchilarga ruhiy chidamlilikni oshirishga qaratilgan treninglar, masalan,
autogen mashg‘ulotlar, meditatsiya va boshqa stressni boshqarish texnikalari
qo‘llaniladi. Ushbu treninglar harbiy xizmatchilarning ekstremal vaziyatlarda ruhiy
barqarorliklarini saqlashga yordam beradi.
Harbiy xizmatchilar uchun ekstremal vaziyatlarga tayyorgarlik mashg‘ulotlari
tashkil etish zarur. Ushbu mashg‘ulotlar simulatsiya asosida o‘tkazilib, harbiy
xizmatchilarga murakkab vaziyatlarda qanday qaror qabul qilishni o‘rganishga
yordam beradi. Amaliy mashg‘ulotlar psixologik tayyorgarlikni kuchaytiradi va
qiyin vaziyatlarda ruhiy barqarorlikni saqlashni osonlashtiradi. Ekstremal
vaziyatlarga
tayyorgarlik
jarayonida
harbiy
xizmatchilarning
psixologik
tayyorgarlik darajasini baholash va monitoring qilish tizimlari zarur. Psixologik
testlar, psixologik yordam va individual maslahatlar orqali harbiy xizmatchilarning
tayyorgarlik darajasi doimiy ravishda kuzatilishi lozim. Harbiy xizmatchilarning
ekstremal vaziyatlarga tayyorgarligini oshirish bo‘yicha quyidagi takliflarni
keltirish mumkin:
Harbiy xizmatchilar uchun psixologik tayyorgarlikni oshirish maqsadida maxsus
trening dasturi ishlab chiqilishi zarur. Ushbu dasturda stressni boshqarish, qaror
qabul qilish va ruhiy chidamlilikni oshirishga qaratilgan mashg‘ulotlar o‘tkazilishi
kerak.
Masalan,
simulyatsiya
asosida
ekstremal
vaziyatlarda
harbiy
xizmatchilarning fikrlash va faoliyat ko‘rsatish ko‘nikmalarini rivojlantirish.
Harbiy xizmatchilarni ekstremal vaziyatlarga tayyorgarlikda jamoaviy
mashg‘ulotlar muhim rol o‘ynaydi. Jamoa ichida o‘zaro aloqalarni yaxshilash va
guruhiy qaror qabul qilish ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun doimiy ravishda
jamoaviy treninglar o‘tkazish zarur. Bu, o‘z navbatida, harbiy xizmatchilarning
jamoa sifatida muvaffaqiyatli ishlash qobiliyatini oshiradi.
Harbiy xizmatchilarning tayyorgarlik darajasini baholash uchun samarali tizim
ishlab chiqilishi lozim. Baholash jarayonida psixologik testlar, muhokama
sessiyalari va individual maslahatlar qo‘llanilishi kerak. Bu yordamida harbiy
xizmatchilarning tayyorgarlik darajasi aniqlanadi va zarur bo‘lganda qo‘shimcha
yordam ko‘rsatiladi. Harbiy xizmatchilar uchun ruhiy chidamlilikni oshirishga
qaratilgan maxsus kurslar tashkil etish zarur. Bu kurslarda meditasiya, yoga, nafas
olish texnikalari kabi stressni boshqarish usullari o‘rgatiladi. Ushbu mashg‘ulotlar
harbiy xizmatchilarning ruhiy salomatligini yaxshilashga yordam beradi.
Harbiy xizmatchilarga psixologik yordam ko‘rsatish tizimini kuchaytirish zarur.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
241
Maxsus maslahatchilar va psixologlar bilan aloqalarni yaxshilash, harbiy
xizmatchilarga yordam ko‘rsatish uchun doimiy ravishda seminarlar va treninglar
tashkil etish kerak. Bunda maxfiylik va muhokama qilish shartlari ta'minlanishi
lozim. Harbiy xizmatchilar o‘rtasida o‘zaro qo‘llab-quvvatlashni rivojlantirish
uchun maxsus guruhlar tashkil etish muhimdir. Ushbu guruhlar harbiy xizmatchilar
o‘rtasida psixologik yordam va tajriba almashish imkoniyatini yaratadi. Bu, o‘z
navbatida, harbiy xizmatchilarning bir-biriga yordam berish va ruhiy barqarorlikni
saqlashiga yordam beradi. Ushbu takliflar harbiy xizmatchilarning ekstremal
vaziyatlarga tayyorgarlik darajasini oshirish va ularning psixologik salomatligini
mustahkamlashga yordam beradi.
Xulosa sifatida shuni aytish kerakki, harbiy xizmatchilarning ekstremal
vaziyatlarga tayyorgarligida psixologik yondashuvlar va ilmiy nazariy asoslar
muhim ahamiyatga ega. Psixologik tayyorgarlik harbiy xizmatchilarning ruhiy
chidamliligini oshirish va qiyin vaziyatlarda to‘g‘ri qarorlar qabul qilish
ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi. Ekstremal vaziyatlarda
muvaffaqiyatli faoliyat yuritish uchun psixologik tayyorgarlikni oshirish zaruriy
hisoblanadi. Harbiylarda ekstremal vaziyatlarda stressni namoyon bo'lishi nafaqat
harbiy xodimning salomatligiga, balki harbiy operatsiyaning muvaffaqiyatiga ham
ta'sir qiladi. Shu bois, stressni boshqarish, tayyorgarlik va psixologik barqarorlikni
saqlash harbiy xodimlarning samarali ishlashi uchun juda muhimdir. Harbiylarga
qaratilgan psixologik qo'llab-quvvatlash va stressni kamaytirish usullari ularning
jismoniy va ruhiy holatini yaxshilashga yordam beradi, natijada ular jangovar
vaziyatlarda samarali qarorlar qabul qilishga qodir bo'lishadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Nasriddinov Ch.R. Harbiy psixologiya. Tashkent: Fan, 2005.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari Akademiyasi xabarlari.
Toshkent:QKA,
3. Urunov O‘.R.Jangovar vaziyatlarda harbiy xizmatchilar
faoliyatiningpsixologik xususiyatlari. Toshkent: AVS, 2017.
4. Ekstremal vaziyatlarda psixologik tayyorgarlik. Uzbek Journal of Military
Psychology, 2022.-10(2), 55–70.
