“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
297
Jigarning tuzilishi va funksional birliklarini gistomorfologik
o'rganishni baholash
Xolboboyeva Madina Maxmarajab qizi
Termiz iqtisodiyot va Servis unversiteti o'qtuvchisi
Pardayeva Sokina Faxriddin qizi
Termiz iqtisodiyot va Servis unversiteti talabasi
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada jigarning tuzilishi va funksiyalari haqida ma'lumotlarga ega
bo'lishimiz mumkin.Hozirgi kunda tibbiyotni rivojlantirish bo'yicha qator ishlar olib
borilmoqda.Jigarning tuzilishi va funksional birligi gistomorfologiyasini o'rganish
haqida bir qancha olimlarning fikirlarini va ilmiy ishlarini ham ko'rib chiqamiz.
Kalit so'zlar:
jigar, jigarning tuzilishi, funksiyasi, gistomorfologik birliklar,
baholash tizimi.
АННОТАЦИЯ
В данной статье мы можем получить информацию о строении и функциях
печени. В настоящее время проводится ряд работ по развитию медицины.
Ключевые
слова:
печень,
строение
печени,
функция,
гистоморфологические единицы, система оценки.
ABSTRACT
In this article, we can have information about the structure and functions of the
liver. Currently, a number of works are being carried out on the development of
medicine.
Key words:
liver, liver structure, function, histomorphological units,
assessment system.
Muhokama
Jigar faqat umurtqali hayvonlarda joylashgan asosiy metabolik organ boʻlib, u
organizmni detoksifikatsiya qilish, hazm qilish va oʻsish uchun zarur boʻlgan
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
298
oqsillar va biokimyoviy moddalarni sintez qilish kabi koʻplab muhim biologik
funksiyalarni bajaradi. Odamlarda u qorinning oʻng yuqori kvadrantida, diafragma
ostida joylashgan va asosan pastki oʻng qovurogʻa bilan himoyalangan. Uning
boshqa metabolik rollariga uglevod almashinuvi, gormonlar ishlab chiqarish,
glyukoza va glikogen kabi ozuqa moddalarini aylantirish va saqlash va qizil qon
hujayralarining parchalanishi kiradi. Jigar odam va hayvonlarda ovqatning hazm
boʻlishi va soʻrilishida qatnashadi, yogʻ va uglevodlarni zaxiraga yigʻadi. Xordali
hayvonlar va odamda jigar — murakkab, hayot uchun muhim aʼzo. Baliq va
amfibiyalarda jigar sudralib yuruvchilar, qushlar va sut emizuvchilardagiga nisbatan
kattaroq; yirtqich hayvonlarda oʻtxoʻr hayvonlarnikiga nisbatan katta. Jigar shakli
hayvonning gavda tuzilishiga bogʻliq.
Odamda jigar — organizmdagi eng katta bez (vazni 1200–2200 g). Qorin
boʻshligʻida, diafragmaning tagida, oʻng qovurgʻalar va qisman chap qovurgʻalar
ostida yotadi. Rangi qizgʻish-qoʻngʻir, kattaroq oʻng boʻlagi bilan kichikroq chap
boʻlagi bor. Oʻrta qismining pastki yuzasidagi koʻndalang chuqurcha jigar darvozasi
yoki qopqasi deb ataladi. Shu joydan jigarga arteriya, darvoza venasi, nervlar kiradi
va jigarning oʻt yoʻli, jigar venasi chiqadi. Bu oʻt yoʻli oʻt pufagidan chiqqan yoʻlga
qoʻshilib, oʻn ikki barmoqli ichakka quyiladigan umumiy oʻt yoʻlini hosil qiladi.
Uzoq muddatda jigar funksiyasining yoʻqligini qanday qoplash mumkinligi
ma’lum emas, ammo qisqa muddatda jigar dializ usullaridan foydalanish mumkin.
Jigar yoʻqligida uzoq muddatli almashtirishni ta’minlash uchun sun’iy jigar ishlab
chiqilmagan.
2018-yildan
boshlab, jigar transplantatsiyasi toʻliq jigar
yetishmovchiligi uchun yagona imkoniyat boʻlib qolmoqda.
Jigar toʻq qizil-jigarrang, xanjar shaklidagi organ boʻlib, hajmi va shakli teng
boʻlmagan ikkita boʻlakka ega. Odam jigarining ogʻirligi odatda, taxminan 1,5
kilogramm va kengligi taxminan 15 santimetrni tashkil qiladi. Jismoniy shaxslar
oʻrtasida sezilarli darajada farq bor, standart mos yozuvlar diapazoni erkaklar uchun
970–1860 gramm va ayollar uchun 600–1770 g ni tashkil qiladi. Bu inson tanasidagi
eng ogʻir ichki organ va eng katta bezdir. U qorin boʻshligʻining oʻng yuqori
kvadrantida, diafragma ostida, oshqozonning oʻng tomonida va oʻt pufagi ustida
joylashgan.
Jigar ikkita yirik qon tomirlari bilan bogʻlangan: jigar arteriyasi va portal vena.
Portal vena butun oshqozon-ichak traktidan, shuningdek, taloq va oshqozon osti
bezidan hazm qilingan oziq moddalarga boy qonni olib yuradi. Ushbu qon tomirlari
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
299
jigar sinusoidlari deb ataladigan kichik kapillyarlarga bo'linadi, keyinchalik ular
jigar lobullariga olib keladi.
Jigar lobulalari jigarning funksional birliklari hisoblanadi. Har bir lobula asosiy
metabolik hujayralar boʻlgan millionlab jigar hujayralari (gepatotsitlar)dan iborat.
Lobulalar britaniyalik shifokor Frensis Glisson nomidan Glisson kapsulasi deb
ataladigan butun jigarni qoplaydigan tolali kapsuladan choʻzilgan nozik, zich,
tartibsiz, fibroelastik biriktiruvchi toʻqima qatlami bilan birlashtirilgan. Bu toʻqima
jigar hilusidagi qon tomirlari, kanallari va nervlari bilan birga jigar tuzilishiga
tarqaladi. Jigarning butun yuzasi, yalangʻoch joydan tashqari, peritondan olingan
seroz qoplama bilan qoplangan va bu ichki Glisson kapsulasiga mahkam yopishadi.
Mikroskopik nuqtai nazardan, har bir jigar boʻlagi jigar boʻlaklaridan iborat.
Lobulalar taxminan olti burchakli boʻlib, gepatotsitlar plitalari va markaziy venadan
interlobulyar portal triadalarning xayoliy perimetri tomon tarqaladigan
sinusoidlardan iborat. Markaziy vena jigardan qonni olib oʻtish uchun jigar venasiga
qoʻshiladi. Lobulaning oʻziga xos tarkibiy qismi — bu lobulaning har bir burchagi
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
300
bo'ylab joylashgan portal triadasi. Portal triada jigar arteriyasi, darvoza venasi va
umumiy o't yoʻllaridan iborat. Jigar ultratovush tekshiruvida triadani Mikki
Sichqoncha belgisi sifatida koʻrish mumkin, bunda boshi darvoza venasi, jigar
arteriyasi va umumiy oʻt yoʻli quloqlaridir.
Jigar organizmning markaziy biokimyoviy laboratoriyasi boʻlib, turli-tuman
funksiyalarni bajaradi; Jigar boʻlmasa, odamlar, hayvonlar yashay olishmaydi. Jigar
bir sutkada 600–700 g oʻt (safro) ishlab chiqarib, ovqat hazm boʻlishida va oziq
moddalarning ichakdan qonga soʻrilishida muhim rol oʻynaydi; oqsillar, yogʻlar va
uglevodlar almashinuvida qatnashadi; bundan tashqari, moddalar almashinuvida
hosil boʻladigan yoki tashqaridan kirgan zaharli moddalarni zararsizlantirib, himoya
funksiyasini bajaradi. Jigarning maxsus yulduzsimon hujayralari fagotsitozga va
anti-telolar hosil qilishga qodir. Jigar qonni yigʻib tura oladi. Jigar embrional
rivojlanishda qon elementlari va gemoglobin hosil qilishda ham ishtirok etadi.
Organizmdagi jami qonning 1/5 qismi jigar tomirlariga sigʻishi mumkin. Qondagi
ortiqcha suv qisman jigarda ajralib chiqib, oʻt va limfa hosil boʻlishiga ketadi. Jigar
oʻtni uzluksiz ishlab, oʻzining oʻt yoʻli orqali chiqaradi; oʻn ikki barmoq ichakka oʻt
kirishi ovqatlanish vaqtida boshlanib, meʼda ovqatdan boʻshamaguncha davom
etadi. Boshqa vaqtda esa umumiy oʻt yoʻlining halqasimon muskul (sfinkter)i
qisqarib, shu yoʻlning teshigini berkitib turadi. Jigarda hosil boʻladigan oʻt pufagiga
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
301
kirgach, quyulib qorayadi, chunki undagi suv va qisman boshqa baʼzi moddalar oʻt
pufagi devoridan qonga oʻtadi.
Hazm sistemasidan qonga oʻtgan hamma moddalar jigarga kelib, qisman
murakkab moddalar tuzilishiga sarf boʻladi, qisman esa parchalanadi. Masalan, qon
bilan kelgan amino kislotalardan qon oqsillari (albuminlar, globulinlar va boshqalar)
hosil boʻladi, bir qancha moddalar (fruktoza, galaktoza, laktoza, glitserin)dan jigarda
glyukoza sintezlanadi, bundan esa glikogen vujudga keladi. Glikogen jigar
hujayralarida zaxirada turadi va organizm koʻproq energiya sarflayotgan vaqtda
glyukozaga aylanib, qonga oʻtadi.
Jigar pigmentlar almashinuvida qatnashadi; unda gemoglobin yemiriladi va
bilirubin hosil boʻlib, eriydigan holga keladi. Jigarda yogʻsimon moddalar (lipoidlar)
ishlanib chiqadi va qon bilan boshqa aʼzo, toʻqimalarga borib, moddalar
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
302
almashinuvida. qatnashadi. Jigarda xolesterin, protrombin va geparin ham
sintezlanadi.
Qon bilan jigarga keladigan moddalardan baʼzilari organizmga zararli boʻlishi
mumkin. Shu moddalarni zararsizlantirish, qisman esa oʻt bilan chiqarib yuborish
jigatning vazifasidir. Masalan, qoʻrgʻoshin, mishyak va boshqa zaharli moddalar
jigarda ushlanib qoladi, soʻngra bezarar organik moddalar (koʻpincha, oqsil
moddalar)
shaklida
organizmdan
chiqib
ketadi.
Organizmda
oqsillar
parchalanishidan hosil boʻladigan ammiak, qisman siydik kislota ham jigarda
mochevinaga aylanib, organizmdan siydik bilan chiqib ketadi (mochevina esa
kamroq zaharli va yaxshi eriydigan moddadir).
Organizmda zararli moddalar koʻplab paydo boʻlganda (masalan, hazm
aʼzolarining surunkali kasalligida, alkogolizmda) jigar funksiyalari buziladi, bu esa
ogʻir kasalliklarga olib keladi. Jigar kasalliklaridan oʻtkir va surunkali yalligʻlanish
jarayonlari, shuningdek, parazitar kasalliklar uchraydi (qarang Gepatit, Jigar sirrozi,
Exinokokkoz).
Mazkur maqolada tirik organizmlaning ichki organlaridan biri jigar haqida
haqida fikr yuritilgan. Jigar tanamizdagi eng katta ahamiyatga ega bo‘lgan
organlaridan biri. U ovqatni hazm qilishga yordam beradi, hayot uchun zarur bo‘lgan
moddalarni sintezlaydi, organizmdan toksinlarni siqib chiqaradi. Jigar, asosan, o‘t
(safro) ishlab chiqarib, ovqat hazm bo‘lishi va oziq moddalarni ichakdan qonga
so‘rilishida muhim rol o’ynaydi. Bundan tashqari jigar moddalar almashinuvida
hosil bo’ladigan yoki tashqaridan kirgan zaharli moddalarni zararsizlantirib himoya
vazifasini bajaradi. Mabodo jigar ishdan to’xtasa, bu butun organizm uchun jiddiy
muammolarni chaqiradi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
303
Har bir bunday hujayra — kichik «kimyoviy laboratoriya» bo’lib, u
organizmga tushuvchi barcha zararli moddalarni va zaharlarni zararsizlantiradi.
Jigarning maxsus yulduzchasimon hujayralari fagositlarga va antitelalar hosil
qilishga qodir. Jigar qonni yig’ib tura oladi, embryonal rivojlanishda qon elementlari
va gemoglobin hosil qilishda ham ishtirok etadi. Organizmdagi qonning 1/5 qismi
jigar tomirlariga sig’ishi mumkin. Qondagi ortiqcha suv qisman jigardan ajalib
chiqib, o’t va limfa hosil bo’lishiga ketadi. Jigar o’tni uzluksiz ishlab o’zining o’t
yo’li orqali chiqaradi. O’n ikki barmoqli o’t kirish ovqatlanish vaqtida boshlanib,
me’da ovqatdan bo’shagunicha davom etadi. Boshqa ovqatda esa umumiy o’t
yo’lining halqasimon muskuli qisqarib, shu yo’lning teshigini berkitib turadi.
Jigarda hosil bo’lgan o’t-o’t pufagiga kirgach, boshqa ba’zi moddalar o’t pufagi
devoridan qonga o’tadi. Jigar organizmdagi eng kata parenximator organ bo’lib, 300
mlrd jigar hujayralaridan tashkil topgan. Bu hujayralarda 2000 turdagi fermentlar
joylashgan bo’lib, ular organizmdagi hamma bioximik reaksiyalarda vositachi bo’lib
organizmdagi hayotiy jarayonlarda ishtirok etadi. Shuning uchun jigarni
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
304
«organizmning kompleksli kimyo fabrikasi» deb atashadi. Hozirgi vaqtda jigar
jarrohligining muvaffaqiyatli rivojlanishi bilan jigarning segmentar tuzilishi
haqidagi tushunchalar keng tarqalgan. Segment — jigarning yaqqol, alohida o’z qon
aylanishi innervatsiya, o’t va limfa yo’llariga ega bo’lgan sohasidir. Bu jigarning
shunday sohalarini qo’shni segmentlarga zarar yetkazmasdan jarrohlik yo’li bilan
olib tashlashga yordam beradi. Segment — faqat fazoviy tushunchagina emas, u
darvoza sistemasining tarmoqlanish xususiyatlarini ham o’zida aks ettiradi.
Segmentga darvoza venasining yirik shoxi, jigar arteriyasining shoxi bilan bilan
birga kiradi, o’t yo’li hamda limfa tomirlari esa segmentdan chiqadi. Darvoza
venasining tarmoqlanishi doimiy bo’lmaganligi sababli, ilmiy izlanuvchilar jigar
segmentlari sonini turlicha keltiradi. Hozirgi vaqtda qon bilan ta’minlash, o’t va
limfa oqish soxalariga mos keluvchi jigarning segmentar bo’lishining bir qancha
sxemalari keltirilgan. Lekin eng keng tarqalgani Kuino sxemasi bo’lib, unga ko’ra
jigarda 8 ta segmentga ajralib, ular bir-biridan farq qiladi. Jigar organining
joylashuvi. Jigar qorin bo’shlig’ida, diafragmaning tagida o’ng qovurg’alar ostida
yotadi. Jigar o’rta ichak (epiteliysining) boshlang’ich qismining endodermal
epiteliysidan rivojlanadi. Jigar kurtagi homila hayotining uchunchi haftasida o’rta
ichak ventral devorida bortma shaklida paydo bo’lib, uni jigar harfaz deb ataladi. Bu
bortma dastlab umumiy bo’lib, so’ngra ikkiga yuqori va pastki bo’rtmalarga
bo’linadi. Yuqori bo’rtmadan jigar nayi va jigar bez to’qimasi paydo bo’lsa, pastki
bo’rtmadan o’t pufagi rivojlanadi. Umumiy o’t yo’li esa keyinchalik umumiy o’t
yo’liga aylanadi. Homila hayotining uchinchi oyigacha jigarning ikkala bo’lagi bir
hil bo’ladi. Uchunchi oyning ohirida uning o’ng bo’lagi kattalashib, dumli bo’lak
taraqqiy eta boshlaydi. Yangi tug’ilgan embrionning jigari kata va qonga to’lgan
bo’lib, to’rt bo’lagi aniq ko’rinadi. U qorin bo’shlig’ining yuqori qismini egallab
turadi. Jigarning og’irligi o’rta hisobda 135 gr bo’lib, organism og’irligining 4–4.5
% ni tashkil etadi. Jigarni qoplagan qorin parda yupqa boylamlari bo’sh bo’lgani
uchun u harakatchan bo’ladi. Chap bo’lagi o’ngiga teng bo’ladi yoki kata bo’ladi.
Chunki homila jigarning chap bo’lagiga kislorodga va ozuqaga boy qon keladi.
Embrion tug’ilgandan so’ng jigarda, ayniqsa chap bo’lakda qon aylanish o’zgaradi
va chap bo’lak o’sishi sekinlashadi. Yangi tug’ilgan embrionda jigar to’qimasi
yahshi takomillashmagan bo’ladi. Jigar organining vazifasi. Jigar organizmda 500
dan ortiq funksiyani bajaradi. Jigarning asosiy vazifasi filtrlash bo’lib, u qon orqali
kelgan zararli moddalarni qondan tozalaydi. Unda oshqozon, ingichka ichak, taloq,
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
305
oshqozon osti bezi va o’t pufagidan qon keladi. Jigarda oshqozon tizimi, immune
tizimi va endokrin tizimi mavjud.
Jag’ hazm qilish, jigarning vazifalariadn biri yog’ hazm qilish. Jigar tomonidan
ishlab chiqilgan suyak mayin ichaklarda yog’ hosil qiladi va energiya uchun
sarflanadi, ishlatiladi. Jigar qonda CO 2, oqsil va lipidlarni metobolizlaydi, ular
hazm qilish paytida dastlab ishlov beriladi. Gepototsilar ovqat tarkibidagi
karbongidratlarning parchalanishidan hosil bo’lgan glukozani saqlaydi.
Glukozaning ortiqcha qismi qondan chiqariladi. Glukozaning ortiqcha qismi qondan
chiqariladi va jigarda glikogen sifatida saqlanadi. Glukoza kerak bo’lganda, jigar
saqlagan glikogenni glukozaga aylantiradi. Jigar aminokislotalarni hazm qilingan
oqsildan metobolizlaydi. Bu jarayonda jigar karbomidga aylanadigan toksik ammiak
ishlab chiqaradi. Karbamid qonga o’tadi va siydik orqali buyrakdan chiqib ketadi.
Jigar yog’larni fosfolipidlar va kolestral lipidlarini ishlab chiqish uchun qayta
ishlaydi. Ushbu moddalar hujayra membranasi, oshqozon, safro kislotasi, garmonlar
ishlab chiqarish uchun zarur. Jigar qondagi gemoglobin kimyoviy moddalar, dorilar,
spirtli ichimliklar va boshqa preparatlarni metoboliz qiladi. Jigar kerak bo’lganda
ishlatish uchun qondagi oziq moddalarni saqlaydi. Glukoza, temir, mis, vitaminlar
va B 9 (qizil qon tanachalar sintezida) B 12 vitaminlarni saqlaydi. Jigar plazma
oqsillarini sintezlaydi, shuningdek jigar garmonlar, yog’ kislotalari, bilirubin,
proteinlar ham ishlab chiqaradi. Zarur bo’lganda jigardan garmonlar ham sintezlanib
chiqariladi. Ishlab chiqargan garmonlar insulinga o’xshab o’sish faktorini o’z ichiga
oladi, bu esa erta o’sish va rivojlanishga yordam beradi. Jigar hujayralari
bakteriyalar, parazitlar, zamburug’lar kabi potogen organizmlardan qonni filtrlaydi.
Bundan tashqari o’lik hujayralar, eski qon hujayralar, saroton hujayralari va hujayra
chiqindilaridan ham qonni tozalaydi. Zararli moddalar va chiqindilar safro yoki
qonga chiqariladi. Safroga chiqarilgan moddalar va chiqindilar oshqozon-ichak
orqali chiqib ketadi. Jigarda regeneratsiya juda kuchli kichadi. Bu ayniqsa jigar jigar
jarohatlanganda yoki kesilgan jigar hujayralarida tezda bo’linib ko’payib,
jarohatlangan joy tezda bitib ketishida yaqqol ko’zga tashlanadi. Jigar shikastlanishi
va oqibatlari. Ko’pgina jigar kasalliklarini davolash mumkin bo’lgan bosqichda
yashirin ravishda kechadi. Alomatlar jigar allaqachon sezilarli darajada
shikastlanganda va jiddiy buzilishlar yuzaga kelganida sezila boshlaydi. O’ta
murakkab holatlar jigar kasalligi bemorning o’limiga olib kelishi mumkin. Ushbu
a’zoning keng tarqalgan va havfli sanaladigan potologiyalari orasida sirroz yetakchi
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
306
o’rinlardan birini egallaydi. Ammo sirroz juda kamdan-kam hollarda «o’z-o’zidan»
rivojlanadi. Hozircha ushbu muammolar bilan shug’ullanadigan alohida
mutaxasislari kamligi kabi, jigar kasalliklarining yagona tavsifi ham yo’q.
Ko’pincha jigar og’rig’idan shikoyat qiladigan bemorlarni infeksionni kasalliklar
bo’yicha mutahasislar va terepevtlar qabul qilishadi. Jigar hujayralariga zarar
yetishiga quyudagi omillar sabab bo’lishi mumkin: – Lipid almashinuvining
buzilishi: natijada jigar hujayralarida yog’ to’planib qoladi. Buning oqibatida
birinchi navbatda steatoz, so’ngra steatogepatit rivojlanadi. – Ko’p miqdorda
glukoza va fruktoza istemol qilish. Barcha uglevodlar orasida sof glukoza va
fruktoza tezda yog’ kislotalarga aylanib, jigarda saqlanish xususiyatiga ega. –
Genetik toplanish kasalliklari. Masalan, Vilsov-Konavalov kasalligiga mis
metobolizmi buziladi va u jigar hujayralarida to’plana boshlaydi. – Jigar ferment
tizimlarining irsiy zaifligi jigar organining jiddiy kasallanishiga olib keladi. – Turli
etiologiyali gepatitlar: virusli, toksik (dori hamda alkogol), ishemik, jigarning
yallig’lanishio’tkir yoki surunkali kechishi mumkin. – Sirroz: toksik moddalarning
jigarda doim ta’siri natijasida kelib chiqadi, nekrotik jarayonlar, qon kasalliklari,
nsliy kasalliklar natijasida. – Jigarda kuzatiladian o’sma kasalliklari: jigar yomon
sifatli o’smalari, kistalar, to’qima absesi.
– Jigar to’qimalari infiltratsiyasi: amiloidoz, glikogenez, yog’li distrofiya,
granulematoz, limfomalar natijasida – Jigarning funksional kasalliklari: Jilber,
Dubin-Jonson, Kligler-Nayara sindromi. – Jigar ichi o’t yo’llari kasalliklari:
xolongit, o’t yo’llarida yallig’lanish jarayonlari, o’t-tosh kasalliklari natijasida o’t
yo’llari o’tkazuvchanligi buzilishi to’qimalar chandiqlanishi. – Jigar qon bilan
ta’minlanishi buzilishi: jigar venalari trombozi, yurak yetishmovchiligi natijasida
dimlanish va sirroz shakllanish, arteriavenoz oqmalar. Jigar organizmining
shikastlanish mexanizmi quyidagicha boradi: Shikastlanish → gepatit → fibroz →
sirroz → jigar saratoni Shikastlanishlardan eng ko’p uchraydigani gepatitdir. Gepatit
— bu jigar hujayralarining yallig’lanishi. Yallig’lanish — bu organizmning
shikastlanishiga bo’lgan universal reaksiyadir. Bunda organism zararlangan xududni
cheklashga va potogen bakteriyalar kabi kasalliklarning sababchilarini yo’q qilishga
intiladi. Gepatit o’tkir va surunkali ko’rinishda bo’lishi mumkin. O’tkir gepatit tezda
yuzaga keladigan yallig’lanish, agar ta’sir qiluvchi salbiy omil bartaraf etilsa,
oqibatlarsiz tuzalib ketishi mumkin. Agar yallig’lanish jarayoni 6 oy yoki undan
ko’proq vaqtga cho’zilsa va surunkali shaklga o’tsa, unda o’lik gapatotsitlar o’rnida
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
307
asta sekin fibroz paydo bo’lishi boshlaydi. Fibroz — jigar to’qimasi o’rnini
biriktiruvchi to’qima tolalari bilan almashtirilishi. Har qanday jarohatni tuzatishda
bo’lgani kabi, jigardagi shikastlanish joyida ham chandiq paydo bo’ladi. U kollogen,
elastin va odatda hujayralararo bo’shliqda joylashadigan boshqa moddalarga boy
bo’lgan mustahkam to’qimadan iborat. Chandiq to’qima yangi nobud bo’lgan jigar
hujayralarining vazifalarini bajara olmaydi. Fibroz jarayoni tez bo’lishi va juda uzoq
vaqtgacha cho’zilishi mumkin. Fibrozning yakuniy natijasi sirrozdir. Jigar serrozi.
Jigarning surunkali kasalligi bo’lib tiklanmaguncha ravishda jigar parenximatoz
to‘qimasining fibroz biriktiruvchi to‘qima yoki stroma bilan almashinuvi bilan
kechadi. Sirrotik jigar hajmi kattalashgan yoki kichraygan bo‘ladi, noodatiy zich,
o‘nqir-cho‘nqir bo‘ladi. Turli hil vaziyatlarga qarab 2–4 yil ichida kasallikning
terminal bosqichida bemor kuchli og‘riq sezishi, azoblanishi bilan nobud bo‘ladi.
Jigar saratoni. Omon qolgan jigar hujayralari vaziyatni to’g’rilashga urunishiga
harakat qiladi va faol ravishda bo’linishi boshlaydi. Ammo bu boshqa omillar bilan
birgalikda ko’pincha jigar saratoni rivojlanishiga olib keladi. Xulosa qilib quyidagi
fikrlarni bildirishim kerak: Jigarning tanadagi roli bu ovqat hazm qilish bilan
shug’ullanadi, oziq — ovqat, suv yoki havo bilan kiradigan zararli moddalarning
ko’pini zararsizlantiradi. Shuningdek metobolizm jarayonida katta rol o‘ynaydi.
Ichakdagi ovqat hazm qilishda ishtirok etuvchi safro jigar va yog‘on ichak harakatini
rag’batlantiradi. Barcha zarur oziq moddalar jigar orqali o’tadi va qayta ishlanadi.
Bundan tashqari jigar qonga aralashadi, ko‘p plazma oqsillarini sintezlaydi. Jigar
qon halok yoki shok paytida qon tomirlariga tashlanishi mumkin bo‘lgan katta
miqdordagi qon uchun depo vazifasini bajaradi. Zamonaviy dunyoda inson
ifloslangan muhitning salbiy oqibatlariga duch keladi va tez — tez stressli
sharoitlarda mehnat qilishi kerak va inson sog’ligini butunlay unutadi. Fuqarolar
tomonidan sotib olingan oziq-ovqat mahsulotlari ko‘pincha pestitsitlar, nitratlar,
insektitsitlar, zararli konservantlar va bo’yoqlar, og’ir metall tuzlari va boshqa toksik
moddalarni o‘z ichiga oladi. Bundan tashqari nazoratsiz dori–darmonlar, doimiy
stress, depressiya, yomon odatlardan voz kechmaslik, uyqu va noto‘g‘ri ovqatlanish
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
308
tananing himoya funktsiyasiga salbiy ta’sir qiladi va jigar yomonlashadi. Jigar
tanadagi tabiiy filtir vazifasini bajaradi.
Jigar — inson tanasining muhim ichki a'zosi bo‘lib, kasalliklarga moyil organ
hisoblanadi. 19 aprelda nishonlangan Butunjahon jigar kuni munosabati bilan biz
ushbu muhim organning kasallanish sabablari, xastalik alomatlari va ularning oldini
olish choralari xususida bilib olganimiz maqsadga muvofiqdir.
Jigar insonning kattaligi jihatidan ikkinchi eng yirik ichki organidir. U ovqat
hazm qilish tizimida muhim o‘rin tutadi. Biz iste'mol qilayotgan barcha narsa, hatto
dori-darmonlar ham jigar orqali o‘tadi.
U infeksiyalarga qarshi kurashadi, qondagi qand miqdorini me'yorlashtiradi,
zaharli moddalarni yo‘qotadi, xolesterinni nazorat qiladi, oqsillar, ovqat hazm
qilishda yordam beradigan o‘t suyuqligini ishlab chiqadi. Inson jigarsiz yashay
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
309
olmaydi, ammo hayot uchun muhim bo‘lgan organni, ehtiyot choralari ko‘rilmasa,
osonlik bilan zararlash mumkin.
Shu o‘rinda ta'kidlash joizki, jigarning zararlanganini bildiruvchi alomatlar
juda kech seziladi. Gepatitning A, V, S turlari, jigar saratoni va sirrozi noto‘g‘ri
turmush tarzi, haddan ortiq alkogol va giyohvand moddalar iste'mol qilish, uzoq vaqt
mobaynida zararli taomni yeyish, ko‘p o‘tirish va jismoniy yuklamalarning mavjud
emasligidan kelib chiqadi.
Hozirgi vaqtda, afsuski, jiddiy zararlangan jigarni tiklay oladigan malham
mavjud emas. Shu sababli ushbu ko‘p vazifalarni bajaradigan a'zo va o‘t pufagi
haqida oldindan qayg‘urish zarur. Jigar yetishmovchiligi ro‘y bergan holatda, undan
qutulishning birdan bir yo‘li, yangi jigarni ko‘chirib o‘tkazishdir.
Shunday ekan, o‘z jigaringizni tushunish va u haqda qayg‘urish lozim. Jigar
kasalliklari sabablari turlicha, irsiy yoki orttirilgan bo‘lishi mumkin:
Xususan, Nosog‘lom turmush tarzi va ovqatlanish
• A, V va S yuqumli gepatit kasalliklari
• Katta miqdorda alkogol ichish va xolesterini yuqori taomni ko‘p tanovul
qilish
• Ikkinchi turdagi qandli diabet bilan bog‘liq vaznning haddan ortiq og‘irligi
• Semizlik
Jigar kasalliklari va saratoni alomatlari esa quyidagilardir:
• Ko‘ngil aynishi va qayt qilish
• Kutilmaganda vazn yo‘qotish
• Ishtaha yo‘qolishi yoki ozgina taomdan so‘ng to‘yish hissi paydo bo‘lishi
• Umumiy zaiflik va charchoq alomatlari
• Qorin bo‘shlig‘ining yuqori qismida og‘riq (o‘ng tomoni yoki o‘ng kurak
ostida)
• Jigarning kattalashishi (gepatomegaliya)
• Qorataloqning kattalashishi
• Qorinda suyuqlik to‘planishi (astsit)
Shunday ekan, jigarim sog‘lom bo‘lsin desangiz, quyidagi profilaktika
choralari va maslahatlarga amal qiling:
• Sog‘lom turmush kechiring va muvozanatli parhezga rioya qiling.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
310
• Taomingizda barcha mahsulotlar: yormalar, oqsillar, sutli mahsulotlar,
sabzavotlar, mevalar va yog‘lar bo‘lsin. Bargli sabzavotlar, brokkoli, rangli karam,
sabzi, oddiy karam, olma va yong‘oqlarni ham unutmang.
• Yangi mevalar va sabzavotlar, kam yanchilgan bug‘doy noni, guruch va
boshqa yormali mahsulotlarni ko‘proq tanovul qiling.
• Qon quyishga to‘g‘ri kelsa, A, V yoki S gepatitidan zararlanib qolishdan
ehtiyot bo‘ling.
• Shaxsiy tozalikka rioya qiling, hojatdan so‘ng, qo‘lingizni albatta yuving.
• Safarga chiqqaningizda to‘g‘ri kelgan suvni ichmang.
• Alkogol, tamaki v giyohvandlardan voz keching.
• Doimiy ravishda jismoniy mashqlar qiling.
Maslahatlarga amal qilib, doimo sog‘lom bo‘lishingizga tilakdoshmiz.
Har safar inson tanasining biron-bir aʼzosi, uning tuzilishi va faoliyatini
oʻrganganimizda, uning moʻjiza ekaniga tan beramiz. Jigar ham bundan mustasno
emas. Bu tanadagi eng katta bez boʻlib, ogʻirligi boʻyicha miyadan keyingi eng ogʻir
aʼzodir. Inson jigarining oʻrtacha vazni taxminan bir kilogrammni tashkil qiladi.
Oʻz vazifasini bajarishi uchun jigar shunday katta boʻlishi ham kerak. U
ovqatni hazm qilish uchun meʼda shirasini ishlab chiqaradigan, ichakdan keladigan
barcha ozuqaga (yogʻlardan tashqari) kimyoviy ishlov beradigan filtrdir. Jigar
ichakda hazm qilingan ovqatni oʻzlashtiradigan, qon bilan toʻldirilgan shimgichga
oʻxshaydi.
Jigarda ozuqa bilan “qayta ishlash” deb atash mumkin boʻlgan narsa sodir
boʻladi. Begona oqsil inson oqsiliga aylantiriladi. Bundan tashqari, jigar ovqatni
zaharlardan tozalaydi. Tanaga nikotin va kofein tushganda, jigar bu “zaharni”
zararsiz birikmalarga aylantiradi. Shuningdek, jigar hujayralari tanaga tushishi
mumkin boʻlgan batsillalarni yoʻq qiladi.
Jigar ichak va yurak oʻrtasida joylashgani sababli biz ichadigan suyuqliklarga
nisbatan toʻgʻon vazifasini bajaradi. Koʻp miqdorda suyuqlik ichilganda, jigar tezda
kattalashadi. Jigar hujayralari safro deb ataladigan ovqat hazm qilish suyuqligini
ishlab chiqaradi. Safroning vazifalaridan biri yogʻlarni eritishdir. Bunda u hazm
qilingan ovqat tarkibidagi yogʻning katta zarralarini juda kichik zarrachalarga
boʻlib, tanaga yogʻlarni oʻzlashtirish imkonini beradi.
Darhol muhimidan boshlaymiz. Agar siz muntazam ravishda yoqimsiz —
zirqirab turuvchi, spazmatik, og‘riq beruvchi — noxush tuyg‘uni his qilsangiz, buni
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
311
zudlik bilan gepatolog, gastroenterolog yoki hech bo‘lmaganda terapevt ko‘rigiga
borishga turtki deb biling. Sabablarini tushuntiramiz.
Quyidagi suratda jigar tasvirlangan. Qo‘lingizni o‘ng biqiningizga qo‘ying, bu
holatda kaftingiz qovurg‘ani yopib, barmoqlar kindik tomon yo‘nalgan holatda
qovurg‘a ostida tuting — siz uni topdingiz.
Jigar juda yomon holatda bo‘lsa ham o‘z-o‘zidan og‘rishi mumkin emas: unda
og‘riq beruvchi retseptorlar yo‘q. Odatda ko‘ngilsiz holatlar faqatgina u yoki bu
kasallik yetarlicha avj olganda paydo bo‘la boshlaydi. Jigar shishadi, kattalashadi va
o‘zini o‘rab turuvchi qobiq (kapsula) devorlariga bosim o‘tkaza boshlaydi.
Kapsulada asabiy xotima vujudga keladi — shunday qilib og‘irlik yoki og‘riqlar
boshlanadi.
Jigar faoliyatidagi kamchiliklar qancha erta aniqlansa, tiklash jarayoni ham
shuncha oson kechadi. Shuning uchun boshqa — bevosita va bilvosita —
alomatlarni bilish muhim. Bir vaqtda bir nechtasi paydo bo‘lishi esa iloji boricha
tibbiy soha vakillariga murojaat qilish kerakligidan ogohlantiradi.
Tez holdan toyish, uzoq vaqt — kunlab yoki hafta davomida besabab
charchash;
Parhezda va hayot tarzida o‘zgarishlarsiz tana vazni kamayishi;
Doimiy ko‘ngil aynishi, bosh aylanishi;
Ishtaha yo‘qolishi, og‘izda achchiq maza saqlanishi;
To‘piq qismida muntazam paydo bo‘luvchi shishlar;
Qorin shishishi holati ko‘payishi;
Noma'lum sabab bilan boshlangan qichishishning kuchayishi — tananing har
qanday qismida kuzatilishi mumkin: yelka-bel sohasida, ko‘krak qafasi atrofida,
qo‘lda, oyoqda.
Agar yuqoridagi alomatlari siydik rangi to‘q, axlat rangi och tusga kirishi, teri
va ko‘z olmasi sarg‘ayishi, qorin sohasida birdan ta'sirchanlik kuchayishi (og‘riq
zo‘rayishi) va yumshashi sodir bo‘lganda shifokorga zudlik bilan murojaat qilish
kerak.
Xulosa
Xulosa qilib shuni aytish kerakki organizm uchun jigarning muhimligini
ko'rishimiz mumkin. Jigar inson organizmida himoya vazifasini bajaradi. Uni zararli
va turli xildagi odatlar, kasalliklardan saqlashimiz lozim. Albatta bularni bajarish
uchun yuqorida keltirganimizday har bir inson shaxsiy gigiyenaga e'tiborini
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
312
qaratishi kerak. Shuning sog'lom ovqatlanish va muvozanatli parhezga e'tibor
qaratish kerak. Inson ixtiyotkor bo'lishi bilan o'z sog'lig'iga zarar keltirishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
2.
Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-
2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan.
3.
https://moluch.ru/archive/352/78210/
4.
https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Jigar
5.
https://sinaps.uz/bilasizmi/15545/
https://kun.uz/news/2019/09/01/jigar-nega-ogriydi-va-nima-
