“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
289
BOLALAR TANASINING ANTROPOMETRIK
KO’RSATKICHLARINI YOSHGA NISBATAN O’ZGARISHLARI
(adabiyotlar sharhi)
F.A.Ibragimov, D.I.Sadikova, M.I.Kosimhojiev
Qo’qon Universitetining Andijon filiali
Andijon davlat tibbiyot instituti
Annotatsiya.
Jismoniy rivojlanish aholi salomatligining eng ob’ektiv va
yagona ijobiy ko’rsatkichidir. Shu bois turli populyatsiyadagi bolalar va
oʻsmirlarning jismoniy rivojlanishi va jinsiy yetukligi standartlarini tuzish tibbiyot
va pedagogika uchun muhim ahamiyatga ega.
Kalit so’zlar:
yoshi, jismoniy rivojlanish, o’sish, antropometriya,
ko’rsatkichlar, salomatlik, jinsiy etukligi, populyatsiya.
Аннотация.
Физическое развитие является наиболее объективным и
единственным положительным показателем здоровья населения. Поэтому
важное значение для медицины и педагогики имеет составление стандартов
физического развития и полового созревания детей и подростков различных
популяций.
Ключевые слова:
возраст, физическое развитие, рост, антропометрия,
показатели, здоровье, половое созревание, популяции.
Abstract.
Physical development is the most objective and only positive
indicator of population health. Therefore, the compilation of standards for the
physical development and puberty of children and adolescents of various
populations is important for medicine and pedagogy.
Key words:
age, physical development, growth, anthropometry, indicators,
health, puberty, populations.
Dolzarbligi.
Inson salomatligining eng muhim ko’rsatkichlaridan biri - uning
tanasining jismoniy rivojlanishi, salomatlikni yaxlit va har tomonlama baholash
zamirida esa morfofunksional parametrlarni tadqiq etish yotadi [1, 2, 4, 6, 7, 8, 14].
Jismoniy rivojlanish muammosi yaxshi o’rganilgan va yetarlicha ishlab chiqilgan va
nashrlarga ko’ra, bu bilan ko’plab olimlar va amaliyotchilar shug’ullangan va
shug’ullanishadi [3, 5, 6, 8, 10, 11, 14].
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
290
Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST) tadqiqotlarida Ketle va Rorerning
massa-oʻsish indekslaridan foydalanishga alohida eʼtibor qaratilib, turli
populyatsiyalar vakillarida ushbu indekslarning qiymatlari boʻyicha axborot
toʻplash zamonaviy tibbiy-biologik tadqiqotlarning muhim vazifasi ekani
taʼkidlandi. Ushbu tashkilot tomonidan ayollarning umumiy holatini skrining va
monitoring qilish maqsadida antropometrik tavsiflardan nafaqat «alimentar
muammolar» ni aniqlash, balki ogʻirligi past yoki yuqori boʻlgan bola tugʻilishini
bashorat qiluvchi sifatida foydalanish taklif etildi. JSSTning «Homiladorlik
natijalarini bashorat qilish uchun ayollarda antropometriya qo’llash» (1991)
memorandumiga ko’ra, Ketle indeksi, agar miqdori mos ravishda 25 va 30 donaga
yetsa, ortiqcha vazn va semirish ko’rsatkichi bo’lib xizmat qilishi mumkin.
Yuqorida ta’riflanganlarga asoslanib, bolaning sog’lig’i muayyan ekologik
vaziyatga, undagi har bir o’zgarishiga va muddatlariga yuqori darajada bog’liq [2,
4, 6, 7, 10, 11, 13, 15].
Tadqiqotning maqsadi
- bolalarning yoshga oid antropometrik o’zgarishlari
to’g’risidagi adabiy ma’lumotlarni retrospektiv tahlil qilish.
Muhokama:
Turli geografik zonalarda, shuningdek, shahar va qishloq
sharoitlarida yashovchi bolalarning o’sish jarayonlarini antropometrik o’rganish
inson ekologiyasi va tibbiy geografiya muammolarini hal etishda katta ahamiyatga
ega [1, 3, 5, 6, 8, 10, 11]. Ushbu tadqiqotlar insonning turli iqlim geografik
sharoitlarga morfologik va fiziologik moslashuvining umumiy muammosining bir
qismidir [4, 6, 7, 9, 15, 16].
Odamning yangi hududlarni o’zlashtirishi, aholining keng ko’lamli
migratsiyasi, urbanizatsiya jarayonlari munosabati bilan bugungi kunda moslashish
muammosini o’rganish ayniqsa muhimdir [2, 8, 9, 13, 15, 16].
Asosiy yosh bosqichlarida inson tanasining mutanosib rivojlanishini o’rganish
inson ontogenezi qonuniyatlarini biologik tur sifatida aniqlash imkonini beradi.
B.A.Nikityuk (1997), S.Melnikov (2000) fikricha, inson tanasining nisbati nazariy
va klinik tibbiyot uchun keng muammo hisoblanadi.
Morfologik belgilarning yosh dinamikasini definit o’lchamlariga mutanosib
ravishda o’rganish g’oyalari muammoli bo’lib qolmoqda [3, 5, 6, 8, 10, 11].
Morfologik o’xshashlikni o’rnatish ularga kelib chiqayotgan qarama-qarshiliklarni
aniqlash va tushuntirish hamda yoshga oid dinamika faktlarini kuzatilayotgan
qonuniyatning uyg’un tizimiga olib kelish imkonini beradi [4, 7, 8, 13, 14].
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
291
Ayrim olimlarning xulosasiga qora - insonning individual o’zgaruvchanligi
uzoq vaqtdan beri o’rganib kelinayotgani, ammo bugun faqat fundamental
ahamiyatga ega bo’lgan ushbu ta’limotning nazariy va amaliy yo’nalishlarining
keng ufqlari ochib berilganligini ko’rsatadi [6, 8, 10, 11, 16]. Yoshga oid, ayniqsa,
jinsiy va yangi oʻzgaruvchan-statistik asoslarga alohida eʼtibor qaratish lozim.
Ma’lumki, 7 yoshdan 12 yoshgacha bo’lgan bolalarda tana o’lchami va shakli
bo’yicha jinsiy tafovutlar paydo bo’ladi hamda uzunligi oshadi [3, 5, 6, 8]. Bu
davrda qizlarda jinsiy etuklik o’g "il bolalarga qaraganda o’rtacha ikki yil erta
boshlanadi [4, 6, 9, 11, 15]. Taxminan 10 yoshda qizlar o’g’il bolalarni tanasining
uzunligi, og’irligi, yelkasining kengligi bo’yicha ortda qoldirishadi. Ayniqsa,
qizlarda bu davrda oyoq-qo’llar tez o’sadi va skelet massivligi ko’rsatkichlari jadal
o’sadi [2, 6, 7 , 12, 13]. Ikkinchi bolalik davrida (8-12 yosh), ayniqsa qizlarda jinsiy
gormonlar sekretsiyasi ko’payishi boshlanadi. Natijada ikkinchi bolalik davri
oxiriga kelib ikkilamchi jinsiy belgilar rivojlana boshlaydi [1, 6, 8, 10, 15, 16].
Turli etnik hududiy guruhlardagi bolalar va o’smirlarning o’sishi va
rivojlanishini o’rganish yosh morfologiyasining dolzarb masalasidir [3, 5, 6, 8, 10,
11]. Ushbu tadqiqotlar tana o’lchamlari va nisbatlarining yoshga bog’liq
o’zgarishlarini, jinsiy etuklik muddatlarini, tishlarni kesish bosqichlarini,
bolalarning konstitutsiyaviy xususiyatlarini tahlil qilishni o’z ichiga oladi. Bunda
shuni ta’kidlash kerakki, ishlab chiqilayotgan standartlar davriy yangilanishni talab
etadi [1, 2, 6, 8, 10, 13, 14].
Bundan tashqari, muayyan shahar va qishloq tumanlarida muayyan vaqt
oraligʻida amalga oshirilayotgan sifat jihatidan bir xil bolalar guruhlari boʻyicha
takroriy tadqiqotlar turli yosh guruhlaridagi bolalarning rivojlanish darajasi va
surʼatlari, akseleratsiyaning ifodasi toʻgʻrisidagi savolga toʻliq javob berishi
mumkin [3, 5, 6, 8, 10, 11, 14].
Turli geografik zonalarda, shuningdek, shahar va qishloq sharoitlarida
yashovchi bolalarda o’sish jarayonlarini antropologik o’rganish inson ekologiyasi
va tibbiy geografiya muammolarini ishlab chiqishda muhim ahamiyatga ega [6, 8,
10, 11, 14, 16]. Ushbu tadqiqotlar insonning turli iqlim-geografik sharoitlarga
morfofiziologik moslashuvining umumiy muammosining bir qismidir.
Xulosa:
Odamning yangi hududlarni o’zlashtirishi, aholining keng ko’chishi,
urbanizatsiya jarayonlari munosabati bilan bugungi kunda moslashish muammosini
o’rganish ayniqsa muhimdir.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
292
Jismoniy rivojlanishning muhim jihatlaridan biri kichik maktab davri
hisoblanadi. Ma’lumki, ikkinchi bolalik davrida (7-12 yosh) tana o’lchami va
shaklidagi jinsiy tafovutlar paydo bo’ladi,
Insonning jismoniy holatini baholashning dolzarbligi ayrim hududlarda ham
individuumlarning, ham populyatsiyalarning jismoniy rivojlanishini baholashda
metodik usullarni yanada puxta ishlab chiqish va takomillashtirish zarurligini taqozo
etmoqda.
Adabiyotlar:
1.
Автандилов Г.Г. Медицинская морфометрия. -М.,1990.
2.
Алиакбарова З.М., Адеева В.Н. Некоторые особенности
физического развития и типа конституции школьников // Некоторые вопросы
анатомии и физиологии. Алма-Ата, 1980. - С. 17.
3.
Ананьева H.A., Ямпольская Ю.А. Физическое развитие в
комплексной оценке состояния здоровья детских контингентов //Возрастные
особенности физиологических систем детей и подростков. -М.,1985.- С.22-23.
4.
Антанюк С. Д., Карал ев С. А., Черных A.A., Шуть М.А.
Особенности морфофункционального статуса детей 4-6 лет, имеющих стойкие
отклонения в состоянии здоровья // Российские морфологические ведомости.
-М., 2000.-№1-2.-С.173-174.
5.
Бойгазаков А.Г. Соматометрические параметры верхних и нижних
конечностей у киргизских детей в 7-12-летнем возрасте //Сборник научных
трудов аспирантов г. 0ш, 2000. С. 120-123.
6.
Васильева В.И. Здоровье детей в различных экологических зонах
промышленного города: Автореф. дисс. . канд. мед. наук. — М., 1995.-24 с.
7.
Гребнева H.H., Загайнова А.Б. Сравнительная оценка развития
городских и сельских детей 4-9 лет в условиях западной Сибири // Российские
морфологические ведомости. М., 2000.- № 1-2. - С. 187-188.
8.
Турина В.И., Ландина И.И. Физическое развитие и процессы
акселерации детей города Тамбова // Морфология. 1996. - Т. 109. - №2. - С.46.
9.
Казызаева
А.С.,
Гайнанова
Н.К.
Сравнительная
антропометрическая характеристика подростков, обучающихся в гимназии и
общеобразовательной школе //Российские морфологические ведомости.-
2000.-№1-2.-С. 197-198.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 02, 2025. FEBRUARY
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
293
10.
Коробко Р.П. Некоторые антропометрические показатели у детей
в возрасте 7-9 лет //Морфология. 1998. - т.113.- №3. - С.61.
11.
Косимходжаев И.К., Астанакулова С.А. Возрастные изменения
нижних конечностей у детей 7 лет //Медицинский журнал Узбекистана. 1997.
- №11-12. - С.63-65.
12.
Мельников С.Л., Тименова Г.Н. Матвеева H.A. Корреляция
антропометрических
и
физиологических
параметров//Российские
морфологические ведомости. М, 2000.- №1-2. -С.223.
13.
Никитюк Б.А. Новый этап антропологических исследований//
Российские морфологические ведомости. 1997. - №2-3. - С. 31-34.
14.
Юлдашова О.М. Возрастные, индивидуальные особенности
антропометрических параметров тела у детей 7-12 лет жизни в условиях
среднегорья. Дисс. канд. биол. наук. –М., 2002, 122 с.
15.
Carter I.J.E., Heath B.H. Somatotyping development and applications.
Cambridge University Press.-1990.
16.
Davies P.S.W., Gregory J., White A. Physical activity and div fitness
in preschool children //Int.j.0bes.-1995.-V.19.-№1.-P.6-I0.
