“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
75
ATMOSFERA
Urganch davlat pedagogika instituti
Filologiya va tarix fakulteti Geografiya va
Iqtisodiy bilim asoslari yo‘nalishi 231-guruh talabasi
Ollaberganov Najmiddin Odilbek o‘g‘li
Annotatsiya:
Havo molekulalarining harakati va ularning og‘irligi, ya’ni
qattiq yerga tortilishi atmosfera bosimini vujudga keltiradi.Ob-havoning asosiy
elementlari harorat, bosim, havoning absolyut nisbiy namligi, bulut, shamol,
momoqaldiroq, chaqmoq, yomg‘ir, qor va boshqalardir.
Аннотация:
Движение молекул воздуха и их веса, т. е. их притяжение к
твердой земле, создает атмосферное давление. Основными элементами
погоды являются температура, давление, абсолютная относительная
влажность, облака, ветер, гром, молния, дождь, снег и т. д. другие.
Abstract:
The movement of air molecules and their weight, i.e. their attraction
to solid ground, creates atmospheric pressure. The main elements of weather are
temperature, pressure, absolute relative humidity, clouds, wind, thunder, lightning,
rain, snow, etc.
Kalit so’zlar:
atmosfera, atmosfera bosimi, bar, barometrik bosqich, barik
maydon, ob-havo, iqlim, prognoz, barik tizimlar, siklon soyligi, siklon chuqurligi,
izobarlar.
Ключевые слова:
атмосфера, атмосферное давление, бар,
барометрическая ступень, барическая область, погода, климат, прогноз,
барические системы, впадина циклона, глубина циклона, изобары.
Key words:
atmosphere, atmospheric pressure, bar, barometric stage, baric
region, weather, climate, forecast, baric systems, cyclone trough, cyclone depth,
isobars.
Havo tinch turganda bosimning maydon birligiga bo‘lgan kattaligi shu
maydon ustidagi havo ustunining og‘irligiga teng bo‘ladi. Bu havo ustunidagi havo
massasining kamayishi bosimning kamayishiga, ko‘payishi esa ortishiga olib
keladi.
1
Og‘irlik kuchi turli kenglikda turlicha ekanligi, havo ustunining vazni
1
Baratov.P,Sultanova N.B., 290-bet
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
76
dengiz sathidan balandlikka va haroratga bog‘liq bo‘lganligi sababli normal havo
bosimi deb 45
0
kenglikdagi dengiz sathida harorat 0
0
ga teng bo‘lgandagi bosim
qabul qilingan . Bunday holatda havo ustunining og‘irligi 760 mm li simob ustuni
og‘irligiga teng. Demak, atmosfera bosimi okean sathida o‘rta hisobda 76 sm, ya’ni
760 mm balandlikdagi simob ustunining bosimiga barobardir. Bu bosim
normal
atmosfera bosimi
deb qabul qilingan. Qadimda atmosfera bosimi rtutlu barometr
asbobi yordamida o‘lchangan. Rtuli barometr bosimni aniq o‘lchashga qodir
bo‘lgan. U 1 metr balandlikka va 1 sm diametrga teng shisha idishdan tashkil topgan.
Hozirda bosim barometr ( barometr – og‘irlik o‘lchovi demakdir ) deb atalgan asbob
bilan o‘lchanadi. Barometr ikki xil bo‘ladi: simobli barometr va barometr aneroid.
2
Atmosferaning yer yuzasiga bo‘lgan bosimi va uning taqsimanishiga
barik maydon
deb ataladi. U vaqt davomida to‘xtovsiz o‘zgarib turadi va turli geografik zonalar
va o‘lkalarda bir xil bo‘lmaydi. Har bir joyda bir ortib, bir kamayib turadi. Natijada
barik maydonda hamma vaqt yuqori va past bosimli oblastlar vujudga keladi. Barik
maydonning yuqori va past bosimli oblastlari
barik tizimlar ( sistemalar)
deb ataladi.
Siklon markazida atmosfera bosimining pasayish natijasida
siklon chuqurligi
hosil
bo‘ladi. Bosim pasaygan sari siklon chuqurligi ortib boradi. Bosimi juda past siklon
chuqur siklon deyiladi.
3
Okean sathidan hisoblanganda bosim bir xil bo‘lgan joylarni
birlashtiruvchi chiziqlar
izobarlar
deb ataladi. Izobarlar yer yuzida zonal holda
taqsimlangan, bunga Quyosh radiatsiyasi, atmosfera sirkulatsiyasi va boshqa omillar
ta‘sir etadi.
4
Ma’lum joyda, ma’lum vaqtda atmosferaning quyi qismida yuz
beradigan hodisalar ( harorat, bosim, namlik, tuman, shamol va boshqalar )
yig‘indisiga
ob-havo
deyiladi. Ob-havoning asosiy elementlari harorat, bosim,
havoning nisbiy va absolyut namligi, bulut, shamol, momoqaldiroq, chaqmoq va
boshqalardir. Troposferada ob-havo elementlariga bog‘liq ravishda shamol va bulut
hosil bo‘ladi. Ob-havoning barcha elementlari va hodisalari o‘zaro bog‘langan.
Biror elementning o‘zgarishi boshqa elementlarning va butun ob-havoning
o‘zgarishiga olib keladi. Ob-havo juda o‘zgaruvchan bo‘ladi, u bir sutkaning o‘zida
bir necha marotaba o‘zgarishi mukin. Fan-texnika jadal rivojlangan hozirgi vaqtda
ob-havoni oldindan qanday bo‘lishini 1-2 kun va hatto bir oy ilgari aytib berilmoqda.
2
Baratov.P,Sultanova N.B., 291-bet
3
Baratov.P,Sultanova N.B., 292-bet
4
Baratov.P,Sultanova N.B., 293-bet
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
77
Uni
5
oldindan aytib berish bir davrning o‘zida turli joylarda meteorologik va
aerologik stantsiyalarda kuzatishlar olib boriladi. Bu stantsiyalarning bergan
ma’lumotiga asoslanib yerning sinoptik (ob-havo) kartasi tuziladi. Ob-havoni
kuzatish xalqaro miqyosda Grinvich vaqti bilan soat 00, 03, 09, 12, 15, 18, 21, da
olib boriladi. Bugungi kunda ob-havoni oldindan prognoz qilishda kosmik
avtomatik stantsiyalarning bergan xabarlaridan keng foydalanilmoqda. Yerning
sun‘iy yo‘ldoshlari, avtomatik stantsiyalar va kosmonavtlar bergan ma’lumotlar
asosida ob-havoni oldindan bashorat ( prognoz ) qilish juda aniq bo‘lib, uning to‘g‘ri
chiqishligi 86-90% ni tashkil etmoqda.Ob-havoni qanday bo‘lishini kishilar
o‘zlarining ko‘p yillik tajribalari asosida mahalliy alomatlarga qarab ham
aniqlaganlar va hozir ham aniqlaydilar. Ma’lum joydagi ob-havoning uzoq vaqt
davomida ma’lum tartibda almashinib turishi shu joyning
iqlimi
deyiladi.
Boshqacha qilib aytganda iqlim bu ma’lum joyda ob-havoning ko‘p yillik
takrorlanishidir. Iqlim hosil bo‘lishida iqlim hosil qiluvchi omillar asosiy o‘rin
egallaydi. Iqlim hosil qiluvchi omillar – joyning geografik kengligi, quyoshning
yoritishi va isitishi, havo massalari va atmosfera sirkulyatsiyasi, yer usti tuzilishi va
holati, okean va dengizning uzoq yaqinligi va antropogen omillar.
6
Yerning gaz
qobig‘iga atmosfera
7
deb ataladi. Atmosferaning tarkibi va tuzilishi har doim ham
hozirgidek bo‘lmay, Yer tabiatining bir qismi sifatida butun tabiat bilan birgalikda
rivojlanib kelgan. Atmosfera hozirgi vaqtda gazlar bilan qattiq hamda suyuq
zarrachalaridan iborat. Atmosferaning tarkib topishi Yer taraqqiyotidan ajralgan
holda ro‘y bermagan. Atmosfera taxmin qilshlaricha, taraqqiyotning uch bosqichini
o‘tgan.
8
Atmosfera havosi qanchalik toza va musaffo bo‘lsa odam o‘zini shunday
yengil va sog‘lom his etadi. Atmosfera havosi va iqlim inson organizmini tashqi
muhit ob’ektlari bilan uzviy bog‘laydi.
9
Xulosa qilib aytganda atmosfera va iqlim bir-biriga chambarchas bog‘liq
bo‘ladi desak adashmagan bo‘lamiz. Chunki iqlim o‘zgarsa atmosfera ham
o‘zgaradi. Zilzila, yomg‘ir, qor yog‘ishi, chaqmoq chaqishi umuman har qanday
tabiat hodisalari iqlimga bog‘liq. Iqlimga biz ta’sir qilmaymiz aksincha, iqlim bizga
5
Baratov.P,Sultanova N.B., 300-bet
6
Baratov.P,Sultanova N.B., 301-bet
7
Atmos (grekcha)-bug‘
8
L.P. Shubaev 78-bet
9
Egamberdiev R.,Husainov B. 19-bet
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
78
ta’sir ko‘rsatadi va biz iqlimga moslashamiz. Atrofimiz qanchalik toza va chiroyli
bo‘lsa shunchalik bahra olib ko‘zimiz quvnaydi, ayniqsa, bahor faslida. Ya’ni
tabiatni asrash uchun har bir inson o‘z hissasini qo‘shmog‘i lozim. Zero,
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Miromonovich Mirziyoyev 2025-yilni
aynan “Atrof-muhitni asrash va “yashil” iqtisodiyot” yili deb e’lon qilganlari buning
yaqqol dalilidir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.Baratov P., Sultanova N.B., UMUMIY YER BILIMI, TOSHKENT 2018
2.L.P Shubaev., UMUMIY YER BILIMI, TOSHKENT-1975
3.Egamberdiev R., Husainov B., Inson ekologiyasi va Amudaryoning quyi
oqimidagi aholining salomatligi. Urganch 1995-yil
