“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
108
MA'NAVIY-MA'RIFIY TADBIRLARNING TALABA-YOSHLAR
KOMIL INSON BO'LISHIDA TUTGAN O'RNI
Xudayberganov Arslonbek Kalandarovich
Toshkent tibbiyot akademiyasi Urganch filiali
Stomatologiya fakulteti yoshlar bilan ishlash bo‘yicha dekan o‘rinbosari
Annotatsiya.
Ushbu maqolada oliy ta'lim muassasalarida o'tkaziladigan
ma'naviy-ma'rifiy
tadbirlarning
talaba-yoshlar
ma'naviy
dunyoqarashini
shakllantirishdagi ahamiyati va roli tahlil etilgan. Ma'naviy-ma'rifiy tadbirlarning
talaba-yoshlarni komil inson sifatida tarbiyalashdagi o'rni, bunday tadbirlarning
nazariy asoslari va amaliy ahamiyati yoritilgan. Oliy ta'lim muassasalarida
ma'naviy-ma'rifiy tadbirlarni tashkil etish va o'tkazish bo'yicha taklif va tavsiyalar
berilgan. Talaba-yoshlarning intellektual salohiyatini oshirish, milliy qadriyatlarni
singdirish va zamonaviy dunyoqarashni shakllantirish orqali komil inson
tarbiyalashning samarali usullari ko'rsatilgan.
Kalit so'zlar:
ma'naviy-ma'rifiy tadbirlar, talaba-yoshlar, komil inson,
ma'naviy tarbiya, oliy ta'lim, axloqiy qadriyatlar, intellektual salohiyat, milliy
qadriyatlar.
Kirish.
Mustaqil O'zbekiston Respublikasida ta'lim-tarbiya sohasida amalga
oshirilayotgan keng ko'lamli islohotlar zamirida barkamol avlodni tarbiyalash,
ularni ma'naviy jihatdan yetuk insonlar etib voyaga yetkazish g'oyasi yotadi.
Ayniqsa, oliy ta'lim muassasalarida tahsil olayotgan talaba-yoshlar – yurtimizning
kelajagi bo'lgan yosh avlodni ma'naviy jihatdan barkamol qilib tarbiyalash bugungi
kunda davlat siyosati darajasiga ko'tarilgan.
O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev ta'kidlaganidek: "Biz
yoshlarimizni har tomonlama yetuk insonlar qilib tarbiyalashimiz, buning uchun
barcha kuch va imkoniyatlarimizni safarbar etishimiz zarur" [1]. Bu g'oya oliy ta'lim
muassasalarida ma'naviy-ma'rifiy tadbirlarni samarali tashkil etish va o'tkazish
orqali talaba-yoshlarni komil inson sifatida tarbiyalashning dolzarbligini yanada
oshiradi.
Asosiy Qism.
Ma'naviy-ma'rifiy tadbirlar – bu talaba-yoshlarning ma'naviy
dunyoqarashini shakllantirish, intellektual salohiyatini oshirish, milliy va
umuminsoniy qadriyatlarni singdirish maqsadida o'tkaziladigan turli xil tadbirlar
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
109
majmuasidir. Bunday tadbirlar zamirida ma'rifat, ma'naviyat, axloq, odob-axloq,
vatanparvarlik, insonparvarlik kabi tushunchalar yotadi.
Professor A.Erkaev o'zining "Ma'naviyat va taraqqiyot" nomli asarida
quyidagicha ta'kidlaydi: "Ma'naviyat – insonning ruhiy olami, ichki dunyosi,
e'tiqodi, iymoni, vijdoni, dunyoqarashidir" [2]. Demak, ma'naviy-ma'rifiy tadbirlar
talaba-yoshlarning aynan shu jihatlarini rivojlantirish, ularni yuksaltirish maqsadida
o'tkaziladi.
Ma'naviy-ma'rifiy tadbirlarning turlari va ularning ahamiyati
Oliy ta'lim muassasalarida o'tkaziladigan ma'naviy-ma'rifiy tadbirlarni shartli
ravishda quyidagi turlarga ajratish mumkin:
1. Ilmiy-ma'rifiy tadbirlar: konferensiyalar, seminarlar, davra suhbatlari,
debatlar, viktorinalar;
2. Madaniy-ma'rifiy tadbirlar: ko'rik-tanlovlar, festivallar, bayramlar,
teatrlashtirilgan tomoshalar;
3. Ijtimoiy-ma'rifiy tadbirlar: volontorlik harakatlari, xayriya tadbirlari,
ijtimoiy loyihalar;
4. Sport-sog'lomlashtirish tadbirlari: sport musobaqalari, turistik yurishlar,
sog'lom turmush tarzini targ'ib qiluvchi tadbirlar.
Professor O.Musurmonova ta'kidlaganidek: "Ma'naviy-ma'rifiy tadbirlar
talaba-yoshlarning nafaqat nazariy bilimlarini, balki amaliy ko'nikmalarini ham
shakllantirishga xizmat qiladi" [3]. Bu fikr ma'naviy-ma'rifiy tadbirlarning amaliy
ahamiyatini ko'rsatib beradi.
Ma'naviy-ma'rifiy tadbirlarning komil inson tarbiyasidagi o'rni
Komil inson – bu har tomonlama yetuk, ma'naviy-axloqiy jihatdan barkamol,
intellektual salohiyati yuqori, milliy va umuminsoniy qadriyatlarni o'zida mujassam
etgan shaxsdir. Ma'naviy-ma'rifiy tadbirlar aynan shunday insonni tarbiyalashga
qaratilgan.
Ma'naviy-ma'rifiy
tadbirlar
talaba-yoshlarda
quyidagi
sifatlarni
shakllantirishga xizmat qiladi:
- Milliy o'zlikni anglash va vatanparvarlik tuyg'usi. Ma'naviy-ma'rifiy tadbirlar
orqali talaba-yoshlar o'z xalqining boy ma'naviy merosi, tarixi, madaniyati bilan
yaqindan tanishadilar, ularda milliy g'urur va iftixor tuyg'usi shakllanadi.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
110
- Axloqiy fazilatlar. Adabiy-badiiy kechalar, teatrlashtirilgan tomoshalar,
ma'naviyat soatlari orqali talaba-yoshlarda insonparvarlik, mehr-shafqat, adolat,
halollik kabi axloqiy fazilatlar tarbiyalanadi.
- Ijodiy va tanqidiy fikrlash qobiliyati. Debatlar, munozaralar, viktorinalar,
tanlovlar talaba-yoshlarning ijodiy va tanqidiy fikrlash qobiliyatini rivojlantiradi,
ularni mustaqil fikrlashga o'rgatadi.
- Kommunikativ ko'nikmalar. Turli ma'naviy-ma'rifiy tadbirlar talaba-
yoshlarning nutq madaniyatini oshiradi, ularni jamoa bo'lib ishlashga, o'z fikrini
erkin ifodalashga o'rgatadi.
- Liderlik sifatlari. Ma'naviy-ma'rifiy tadbirlarni tashkil etish va o'tkazish
jarayonida
talaba-yoshlarda
liderlik sifatlari,
tashkilotchilik qobiliyatlari
shakllanadi.
Tadqiqotchi M.Qurbonov o'zining "Yoshlar ma'naviyatini yuksaltirish
masalalari" nomli monografiyasida quyidagicha ta'kidlaydi: "Ma'naviy-ma'rifiy
tadbirlar talaba-yoshlarning ma'naviy dunyoqarashini shakllantirish, ularni komil
inson sifatida tarbiyalashning eng samarali vositalaridan biri hisoblanadi" [4].
Ma'naviy-ma'rifiy tadbirlarni tashkil etish va o'tkazish bo'yicha tavsiyalar
Ma'naviy-ma'rifiy tadbirlarni samarali tashkil etish va o'tkazish uchun quyidagi
tavsiyalarga amal qilish maqsadga muvofiq:
1. Talaba-yoshlarning qiziqishlari va ehtiyojlarini hisobga olish. Ma'naviy-
ma'rifiy tadbirlarni tashkil etishda talaba-yoshlarning qiziqishlari, ehtiyojlari, yosh
xususiyatlari hisobga olinishi lozim.
2. Zamonaviy texnologiyalardan foydalanish. Ma'naviy-ma'rifiy tadbirlarni
tashkil etishda zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan, innovatsion
usullardan foydalanish tadbirlarning samaradorligini oshiradi.
3. Milliy va umuminsoniy qadriyatlarni uyg'unlashtirish. Ma'naviy-ma'rifiy
tadbirlarda milliy qadriyatlar bilan birga umuminsoniy qadriyatlarni ham targ'ib
qilish, ularni uyg'unlashtirish lozim.
4. Talaba-yoshlarning faol ishtirokini ta'minlash. Ma'naviy-ma'rifiy tadbirlarni
tashkil etish va o'tkazishda talaba-yoshlarning o'zlarini faol jalb etish, ularning
tashabbuslarini qo'llab-quvvatlash kerak.
5. Tadbirlarning uzluksizligi va tizimliligini ta'minlash. Ma'naviy-ma'rifiy
tadbirlar bir martalik emas, balki tizimli va uzluksiz ravishda o'tkazilishi lozim.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
111
Professor
Z.Qodirovaning
fikricha:
"Ma'naviy-ma'rifiy
tadbirlarning
samaradorligi
ularning
tashkil
etilishi
va
o'tkazilishidagi
innovatsion
yondashuvlarga bog'liq" [5]. Bu fikr ma'naviy-ma'rifiy tadbirlarni tashkil etishda
innovatsion yondashuvlarning ahamiyatini ko'rsatib beradi.
XULOSA.
Xulosa qilib aytganda, oliy ta'lim muassasalarida o'tkaziladigan
ma'naviy-ma'rifiy tadbirlar talaba-yoshlarni komil inson sifatida tarbiyalashda
muhim ahamiyat kasb etadi. Bunday tadbirlar talaba-yoshlarning ma'naviy
dunyoqarashini shakllantirish, ularning intellektual salohiyatini oshirish, milliy va
umuminsoniy qadriyatlarni singdirish orqali komil inson tarbiyasiga xizmat qiladi.
Ma'naviy-ma'rifiy tadbirlarni samarali tashkil etish va o'tkazish uchun talaba-
yoshlarning qiziqishlari va ehtiyojlarini hisobga olish, zamonaviy texnologiyalardan
foydalanish, milliy va umuminsoniy qadriyatlarni uyg'unlashtirish, talaba-
yoshlarning faol ishtirokini ta'minlash, tadbirlarning uzluksizligi va tizimliligini
ta'minlash lozim.
Oliy ta'lim muassasalarida ma'naviy-ma'rifiy tadbirlarni tashkil etish va
o'tkazishning samarali mexanizmlarini yaratish, bu jarayonga innovatsion
yondashuvlarni joriy etish bugungi kunning dolzarb vazifalaridan biri hisoblanadi.
Bu esa o'z navbatida talaba-yoshlarni komil inson sifatida tarbiyalashga, ularning
ma'naviy dunyoqarashini shakllantirishga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI
1. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O'zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz. – Toshkent: O'zbekiston, 2017. – 56 b.
2. Erkaev A. Ma'naviyat va taraqqiyot. – Toshkent: Ma'naviyat, 2018. – 182 b.
3. Musurmonova O. Ma'naviy qadriyatlar va yoshlar tarbiyasi. – Toshkent:
O'qituvchi, 2019. – 216 b.
4. Qurbonov M. Yoshlar ma'naviyatini yuksaltirish masalalari. – Toshkent:
Ma'naviyat, 2020. – 248 b.
5. Qodirova Z. Oliy ta'lim muassasalarida ma'naviy-ma'rifiy ishlarni tashkil
etish. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2021. – 195 b.
6. Abdullaeva M. Talabalar ma'naviyatini shakllantirishning pedagogik
asoslari. – Toshkent: Ta'lim, 2022. – 168 b.
7. Hasanov R. Ma'naviy-ma'rifiy tadbirlar va ularning ahamiyati. // "Ta'lim va
tarbiya" jurnali. – Toshkent, 2023. – №2. – B. 25-31.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
112
8. Ochilov M. Muallim qalb me'mori. – Toshkent: O'qituvchi, 2018. – 432 b.
9. Jumaev R. Komil inson tarbiyasining pedagogik asoslari. – Toshkent:
O'zbekiston, 2020. – 224 b.
10. Yusupov E. Inson kamolotining ma'naviy asoslari. – Toshkent: Universitet,
2021. – 196 b.
11. Ibraximova, H. R., & Sadullayev, S. E. (2023). AHOLI ORASIDA O
‘TKIR ICHAK KASALLIKLARINING TARQALISHI. Новости образования:
исследование в XXI веке, 2(15), 115-119.
12. Artikov I. A. et al. RELEVANCE OF VIRAL HEPATITIS
EPIDEMIOLOGY. IMRAS, 6 (7), 316–322 [Электронный ресурс].
13. Ibrakhimova, H. R., Sadullaev, S. E., & Nurllayev, R. R. (2023). SPREAD
OFMYOCARDIAL INFARCTION AMONG THE POPULATION OF THE
KHOREZM REGION. IMRAS, 6(7), 328-332.
14. Sadullaev S. E., Sh M. D. THE COURSE OF CORONAVIRUS AGAINST
THEBACKGROUND OF CHRONIC HEPATITIS Masharipovа Sh. S Masharipov
S//Научный импульс. – 2023. – С. 78.
15. Рахматуллаева Ш. Б. и др. Особенности течения COVID-19 у детей с
коморбидной патологией //Педиатрия. Восточная Европа. – 2023. – №. 3 Часть
12. – С. 436-442.
16. Nurullayev R. R., Sadullayev S. E. DIAREYALI KASALLIKLARNING
EPIDYEMIOLOGIK XUSUSIYATLARI //World of Science. – 2023. – Т. 6. – №.
9. – С. 64-67.
17. Tuychiev, L. N., et al. “A STUDY OF THE FACTORS AFFECTING THE
EFFECTIVENESS OF COVID-19 REHABILITATION.” (2023).
18. Sadullayev S. E. et al. FREQUENTLY ILL CHILDREN IN KHOREZM
REGION //Научный Фокус. – 2023. – Т. 1. – №. 8. – С. 457-462.
19. Yusupov , S., Sadullayev , S., & Yoqubov , Q. (2025). GEPATITLAR
FONIDA KORONAVIRUS INFEKSIYASINING KECHISHI. Journal of Science-
Innovative
Research
in
Uzbekistan,
3(3),
294–303.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/journal-science-innovative/article/view/76633
20. Yusupov , S., Sadullayev , S., Yoqubov , Q., & Ibragimov , U. (2025).
HOMILADOR AYOLLAR ORASIDAGI QIZILCHA: XUSUSIYATLARI,
XAVFLARI VA OLDINI OLISH. Journal of Science-Innovative Research in
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
113
Uzbekistan, 3(3), 286–293. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/journal-
science-innovative/article/view/76634
21. Sadullayev S.E, Abdullayeva D.K, Ibragimov S.J, & Yoqubov Q.Y. (2024).
ANALYSIS OF THE EPIDEMIOLOGICAL FEATURES OF DIARRHEAL
DISEASES IN CHILDREN IN THE SOUTHERN ARAL REGION.
Multidisciplinary Journal of Science and Technology, 4(2), 345–351. Retrieved
from
https://mjstjournal.com/index.php/mjst/article/view/870
22. Ibrakhimova, H. R., Matyakubova, O. U., Sadullaev, S. E., & Abdullayeva,
D. K. (2023). HELMINTISES IN CHILDREN AMONG THE POPULATION IN
UZBEKISTAN. IMRAS, 6 (7), 323–327.
23. Sadullaev M., Sh S. M. D. THE COURSE OF CORONAVIRUS
AGAINST THE BACKGROUND OF CHRONIC HEPATITIS. – 2023.
24. Машарипова Ш. С. и др. ТЕЧЕНИЕ КОРОНАВИРУСНОЙ
ИНФЕКЦИИ НА ФОНЕ ГЕПАТИТОВ //Новости образования: исследование
в XXI веке. – 2022. – Т. 1. – №. 5. – С. 573-577.
25. Sadullaev, S. E., Bobajanov, A. O., Khusinbayev, I. D., Durdiev, E. S., &
Ismoilova, A. R. (2025). PSYCHOLOGICAL REHABILITATION DURING THE
CORONAVIRUS PANDEMIC. Multidisciplinary Journal of Science and
Technology, 5(2), 429-433.
26. INTESTINAL IMMUNITY. (2025). Multidisciplinary Journal of Science
and
Technology,
5(2),
485-488.
https://mjstjournal.com/index.php/mjst/article/view/2691
27. THE STRUCTURE OF COMORBID PATHOLOGY IN CHILDREN
WITH COVID-19. (2024). CONFERENCE ON THE ROLE AND IMPORTANCE
OF
SCIENCE
IN
THE
MODERN
WORLD,
1(2),
27-28.
https://universalconference.us/universalconference/index.php/crismw/article/view/
641
