“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
101
ILK SAK VA MASSAGET QABILALARIDA HARBIY ISH.
Kenjayev Bektash Davronbek o’g’li
Urganch Davlat Universiteti
Ijtimoiy – Iqtisodiy fanlar fakulteti
Tarix (mamlakatlar va yo’nalishlar bo`yicha)
yo`nalishi 3-bosqich talabasi.
Tel: +998(99)-751-08-22
Annotatsiya:
Mazkur maqolada qadimgi yunon tarixchilari, xususan,
Gerodot, Strabon va Arrian asarlarida tilga olingan O‘rta Osiyo xalqlarining harbiy
hayoti va urf-odatlari yoritilgan. Unda sak, massaget, xorazmiy, sug‘d, parikan va
boshqa qabilalarning hayot tarzi, harbiy strategiyalari hamda jangovar qurollari
haqida batafsil ma’lumotlar berilgan. Qadimgi yunon tarixchilari sak-
massagetlarning yuqori darajadagi harbiy mahorati, otliq qo‘shinlarining
harakatchanligi va ularning jang taktikalari haqida qimmatli tarixiy dalillarni
keltiradilar. Shuningdek, maqolada qadimgi O‘rta Osiyo qabilalarining Ahmoniylar
Eroni tarkibidagi harbiy xizmatlari va mashhur Massagetlar malikasi To‘marisning
Kayxusrav qo‘shinlari ustidan qozongan g‘alabasi haqida ham so‘z yuritilgan.
Kalit so‘zlar:
qurollar, otliqlar, baqtriyaliklar, Ahamoniylar, To’maris,
Kayxusrav, O’rta osiyo, oybolta, xanjar, nayza, kamon.
Аннотация:
В статье рассматриваются военный быт и обычаи народов
Средней Азии, упомянутые в трудах древнегреческих историков, в частности
Геродота, Страбона и Арриана. В нем содержатся подробные сведения об
образе жизни, военной стратегии и вооружении саков, массагетов,
хорезмийцев, согдийцев, париканцев и других племен. Древнегреческие
историки приводят ценные исторические свидетельства о высоком уровне
военного мастерства скифов, мобильности их конницы и тактике ведения боя.
В статье также рассматриваются военные службы древних среднеазиатских
племен в составе Ахеменидского Ирана и победа знаменитой массагетской
царицы Томарис над войсками Кайхусрова
Ключевые слова:
оружие, конница, бактрийцы, ахемениды, томариды,
кайхусравы, Средняя Азия, лунный топор, кинжал, копье, лук
.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
102
Abstract:
This article covers the military life and customs of the peoples of
Central Asia, mentioned in the works of ancient Greek historians, in particular,
Herodotus, Strabo and Arrian. It provides detailed information about the lifestyle,
military strategies and combat weapons of the Sakas, Massagets, Khorezmians,
Sogdians, Paricans and other tribes. Ancient Greek historians provide valuable
historical evidence of the high level of military skill of the Sakas-Massagets, the
mobility of their cavalry and their combat tactics. The article also discusses the
military services of the ancient Central Asian tribes in Achaemenid Iran and the
victory of the famous Massaget queen Tomaris over the troops of Kaykhusraw.
Key words:
weapons, cavalry, Bactrians, Achaemenids, Tomaris, Kaykhusrav,
Central Asia, moon axe, dagger, spear, bow.
KIRISH (ВBЕДЕНИЕ / INTRОDUCTIОN).
Qadimgi yunon tarixchilarining asarlarida 0 ‘rta Osiyo xalqlari siyosiy hayoti
haqida ma’lumotlar uchraydi. Bu xalqlar tarixini yozish, Gomer, Esxil, Aristey kabi
adiblar tomonidan boshlangan, lekin skif(sak va massaget)lar haqida keng va ancha
aniq ma’lumotlarni birinchi bo’lib Mil. avv . V asrda yashagan yunon tarixchisi
Gerodot beradi. Gerodot o'zining “Tarix” asari (I, III, VII, IX jildlari) da, sak (skit),
massaget, xorasmiy, margush, sug‘d, parikan kabi 0 ‘rta Osiyoda qadimda yashagan
o’troq va ko‘chmanchi xalqlar, Kir II va To‘maris o‘rtasidagi munosabatlar,
massagetlaming xo‘jaligi, turmush tarzi, urf-odat va marosimlari haqidagi
ma’lumotlari qimmatlidir. Muarrixning yozicha, “Massagetlar skiflar singari
kiyinadilar. Turmush tarzlari bir-xil. Ular otda va piyoda jang qiladilar. O‘q-yoy,
bolta va nayzalar bilan qurollanadilar. Ularning barcha buyum va asboblari oltin va
misdan ishlangan. Strabonning ta'kidlashicha, sak qabilalarida erkaklarnnig asosiy
mashg'uloti harbiy ish bo’lgan. Bu barcha xususiyatlari va qatlami bilan professional
yollanma qo’shinga mos kelgan. Ular har qanday vaqtda yaqin atrofdagi shahar va
qishloqlarni talash yoki tovon olish uchun bosqinlar uyushtirishga tayyor bo’lgan.
АDАBIYОTLАR TАHLILI (АНАЛИЗ ЛИТЕРАТУРЫ/ LITERАTURE
АNАLYSIS).
O‘rta Osiyo hududida yashagan ko‘chmanchi chorvador sak qabilalari haqida
ilk yozma ma’lumotlar qadimgi manbalarda uchraydi. Jumladan, ushbu qabilalar
haqida qadimgi fors bitiklari – Behistun yozuvlari, Persepol va Naqshi Rustam
qoyatoshlaridagi yozuvlarda, shuningdek, Doro I haykalida (mil. avv. VI–V asrlar)
ma’lumotlar uchraydi. Bundan tashqari, qadimgi tarixchilar Gerodot, Strabon,
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
103
Polien, Pompey Trog, Pliniy Katta kabi mualliflar o‘z asarlarida sak-
massagetlarning hayoti, urf-odatlari va harbiy yurishlari haqida yozib qoldirganlar.
Sak-massagetlar tarixi XIX asr oxiridan boshlab G‘arb va rus tadqiqotchilari
tomonidan keng o‘rganila boshlangan. Xususan, V. Tomsen, K. Nemet, P. Pelliot,
S. Tolstov, M. Dyakonov, I. Markvart, G. Altheim, H. Trever, V.V. Bartold, A.N.
Bernshtam, M. Gryaznov kabi olimlar ushbu qabilalarning etnogenezi, madaniyati
va siyosiy hayotini tadqiq qilganlar.
Shuningdek, sak-massaget qabilalarining
moddiy madaniyati va arxeologik yodgorliklari haqida olimlar A. Kifishin, G.
Patsevich, K. Akishev, A. Mandelshtam, L. Gumilyov, V. Yagodin, O. Ismagilov,
J. Usmanov, E. Ageeva, B. Andrianov kabi tadqiqotchilarning ishlarida muhim
ma’lumotlar berilgan. Ushbu tadqiqotlar natijasida O‘rta Osiyo dashtlarida yashagan
ko‘chmanchi chorvadorlarning turmush tarzi, diniy e’tiqodlari va harbiy an’analari
haqida qimmatli ilmiy ma’lumotlar to‘plangan.
MUHОKАMА VA NАTIJАLАR (ОБСУЖДЕНИЕ И РЕЗУЛЬТАТЫ /
DISCUSSIОN AND RESULTS).
Urug'-qabilalarda harbiy sohaning ahamiyati ortib borishi bilan harbiy
yo’lboshchining nufuzi ham oshib bordi. Ana shunday tarzda harbiy kasb vujudga
keldi. Ilk bor ibtidoiy mudofaa to'siqlari urug‘-jamoa qishloqlari atrofida paydo
bolib, ular keyinchalik mustahkamlangan qo‘rg‘on-qal’a vazifasini bajargan. Sak-
skiflarda o'smirlar bolalik davridanoq harbiy ishni o'rganib, murakkab sinovlardan
so'ng haqiqiy jangchi sifatida tan olinganlar. Ular erkak jangchilar qatoriga
qo'shilish uchun bir necha sinovlardan o’tganlar. Har bir o'smirda go‘dakligidan
sabr-toqat, chidam, iroda shakllantirilgan.[1]
Gerodotning «Tarix» asarida massagetlar skiflar kabi kiyinib, ularga o'xshab
hayot kechiradilar. Ular otda va piyoda safda ham jang qiladilar. Ularda, odatda,
kamon, nayza va jangovar cho‘qmorlar bor. Lekin nayzalar, kamon o‘qlari va
jangovar cho‘qmorlaming metall qismlarini misdan yasaydilar, bosh kiyimlari,
kamar va belbog‘lari tilla bilan bezaydilar. Gerodotning «Tarix» asaridan.[2]
Arrian uchun massagetlarAmudaryoning chap sohilida istiqomat qiluvchi
nochor qabila jamoalari edi.Sugʻd bilan gʻarbiy chegaradosh edi. Daxlar esa,
aksincha, Sugʻdiyonaning shimoliy sharqiy qoʻshnisi, Tanais (Sirdaryo) vodiysining
aholisi edi. Arrian dahlarni sovutlarga oʻralgan jangovar suvoriy jangchilar, Doro
harbiy yurishlarining saralangan otliq askarlari sifatida taʼriflaydi.[4] Demak,
massagetlar chorvador Saklarning kambagʻal qatlamini tashkil etadi. Daxlar
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
104
ularning badavlat kashami — oriylari edi. Gerodotning yozishicha, Saklar
askarlarining boshlarida qalin kigizdan tikilgan, choʻqqi qalpoklari boʻlgan. Ular sak
oʻq-yoylari, kalta qilichlar (akinaklar), oyboltalar (sagariylar) bilan qurollanganlar.
Saklar oʻzlarining harbiy mahoratlari, asosan, oʻq-yoy otishga ustaliklari bilan dong
chiqarganlar. Qadimiy dunyo muarrixlari Saklarni dunyodagi eng mohir merganlar
deb taʼriflashgan. Miloddan avvalgi 238-yilda dah qabilalaridan biri parnlar Parfiya
davlatini tuzgan. Arxeolog K. Akishev MarkaziyQozogʻistonda oʻrgangan
"Tasmoʻla madaniyati" sak qabila ittifoqiga kiruvchi issedonlarga tegishli ekanligini
yozadi.[3]
Yevroosiyo dashtlari ko'chmanchilarida bo'lgani kabi, katta migratsiya
davrigacha bo'lgan odatiy Saka Rauka qo'shini, asosiy qurol va kalta qilich sifatida
tipik ko'chmanchi o'ralgan kamon bilan qurollangan juda harakatchan ot
kamonchilardan iborat bo'lar edi. Akinak tipidagi yoki sagaris jangovar bolta
ikkilamchi yaqin jangovar qurol sifatida va juda kam zirh bilan jihozlangan. Oddiy
ko'chmanchi armiyaning "to'g'ri" ishlashi va harakatchanligi va taktikasidan
strategik va taktik darajada maksimal darajada foydalanishi uchun armiya har bir
askarga kamida ikkita ot kerak bo'ladi.[5] Bu odatda cho'l ko'chmanchilari uchun
muammo emas edi, chunki ularning butun ekologik va iqtisodiy strategiyasi asosan
qoramol, qo'y va eng muhimi, otlarni boqish va bir yaylovdan boshqasiga mavsumiy
migratsiyaga asoslangan edi.Ular chorvadorlar edi. Darhaqiqat, Xan Shuda Vusunlar
boshqargan mintaqada juda ko'p otlar borligi va ba'zida davlat kishilarning 4000-
5000 otlari borligi aniq qayd etilgan. Ko'pchilik qabila a'zolari bugungi kunda
Prjevalskiy nomi bilan mashhur bo'lgan otlari bo'lar edi, u bir vaqtlar Evrosiyo
dashtlarida keng tarqalgan, ammo hozir yo'qolib ketish xavfi ostida turgan tur
hisoblanadi. Boyroq qabilalar yirikroq va kuchliroq otlarga minishgan bo'lardi,
buzot, ehtimol, mintaqaga xos bo'lgan va Xan imperatori Vudi (miloddan avvalgi
140-86 yillar hukmronligi) "a'lozot" deb atagan.Aslida, Xan Vudi keyinroq
Farg‘onadan kelgan ajoyib “qon terli otlar”ni “samoviyotlar” deb atashgan qaror
qilgunga qadar bu atama dastlab usun otlari uchun ishlatilgan bo‘lsa, keyinchalik
usun otlari “g‘arbiy ekstremalotlar” nomi bilan mashhur bo‘lib ketgan. “Samoviy
otlar” nomini olish sharafi keyinchalik fargʻona otlariga oʻtgan. Bu Yettisuv
hududidagi otlarning yaxshi sifatiga guvohlik berishi mumkin va shuning uchun biz
bemalol taxmin qilishimiz mumkinki, bu hududda Da Yuechzi va Usunlardan oldin
hukmronlik qilgan va ularning ko'plab qabilalari keyinchalik Da Yuechji va
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
105
xudolarga qo'shilgan Saka Rauka hokimiyati. Usunlar bunday sifatli otlarga ega
edi.[6]
Sak-massagetlarning o‘ziga xos jang taktikasi bo’lgan. Yengil qurollangan
otliqlar qo'qqisdan paydobo’lib, dushmanga o‘q yog‘dirganlar va kutilmaganda
tezlik bilan birdaniga chekinganlar. O'zini boshqara olmay qolgan dushman
kuchlari natijada jang maydonidan uzoqlashgan ta’qib etuvchi dushman kuchlari
birdan o'rab olinib, yanchib tashlangan yoki pistirmaga tushirilgan. Yana bir jang
taktikasiga ko‘ra dushman kuchlariga doimo kichik-kichik hujumlar qilingan.
Dushman kuchlari o‘z tayanch nuqtasidan uzoqlashgan. Oxir-oqibatda dushman
doimiy hujumlar, suvsizlik va ochlik, doimiy izg‘ib yurishdan holdan toyib orqaga
qaytgan. Bu holdan toydirish taktikasi edi.[7]
Otliq ko'chmanchilaring yana bir o‘ziga xos jang taktikasi bo’lgan. Jang
odatda uzoq pistirmalarning harakati dushmanni aylanib o’tish atayin chekinish va
kutilmagan hujumga olish bilan boshlangan. Jang g‘alaba bilan yakunlansa dushman
to’la yanchib tashlangan yoki to'zitib yuborilgan. Agar jangda g'alabaga erishib
bo’lmaganda ham to’la yengilmaguncha yoki jang o‘z foydasiga hal bo’lmaguncha
jang davom ettirilgan.[5]
Sak-skif armiyasi otliq va piyoda armiyadan tashkil topgan bo’lib, otliq jangchi
quyidagicha qurollangan: jangchi boshida cho‘qqi qalpoq (charm keyinchalik
temirdan) bolib, u uzun soqol qo’ygan, ustiga esa misdan ishlangan sovut, pastgi
qismiga charm ishton, oyog'iga esa ishlov berilgan teridan ishlangan oyoq kiyim
kiygan. Otliq jangchi jangda kamon va qilichdan unumli foydalangan. Piyoda
jangchilar qo’lida kamon, yelkasiga kamon o‘qlari to‘ldirilgan sadoq (o‘qdon),
belida xanjar bilan kamar bo‘lgan. Shuningdek, otliq qilich bilan ham yaxshi jang
qila olgan. Piyoda kamonchilar qismi jang boshlanganda dushman ustiga o‘q
yog'dirgan. Ba’zida otliqlar ham piyodalar bilan birgalikda dushmanni kamondan
o'qqa tutgan. Shundan so‘ng otliq qismlar jangga kirganlar. Sak-Skif jangchisining
aqinak (xanjar)lari ishlanishiga ko‘ra biroz kichik, ammo jang uchun qulay bo’lgan.
Bu aqinaklar sopi va qo‘ndog‘I bejirim qilib bezatilgan. Katta harbiy
mansabdagilaring yoki hukmdor xanjariga mis va oltindan ishlov berilgan. Bundan
tashqari harbiylar kamon va nayza bilan ham qurollangan. Kamonni yasashda uning
yengil va ixcham bo’lishiga katta ahamiyat berilgan. Nayza va kamon o‘qining
uchlari metalldan ishlangan. Qurolsozlik juda yuqori darajada rivojlangan. Qurolsoz
ustalar kamon, qilich, xanjar, jangboltasi, sovut, dubilg'a, qalqonlar yasagan.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
106
Otlaring egar-jabduqlarini yasash yaxshi yo’lga qo'yilgan. Otning ko’kragini
himoya qiladigan himoya vositasi ishlangan.[8]
Sak-massagetlar va baqtriyaliklaring jangovar qobiliyati qo'shni davlat, xalqlar
tomonidan yuqori baholangan. Qudratli Ahmoniylar Eroni armiyasida sak-
massagetlar, baqtriyaliklar imtiyozli otliq qismlar sifatida janglarda qatnashganlar.
Mill. avv. VI - IV asrda sak-massagetlar, baqtriyaliklar Ahmoniylar davlatining
qaram hududlaridan biri Misr va chegara hududlardagi garnizonlarda harbiy
xizmatni o’taganlar.
Mil. avv. 529-yilda Kayxusrav armiyasi 0‘rta Osiyoga bostirib kiradilar.
Massagetlar davlati hukmdori malika To'maris dushman bilan jang qilishda
an’anaviy taktikadan foydalanadi. To'maris o‘z armiyasiga chekinishni, dushmanni
mamlakat ichkarisiga ko'proq kirishiga imkon berishga buyruq beradi. Forslar
massagetlarni ta’qib qilib, jadal mamlakat ichiga yo'naldilar. Malika To'maris
belgilangan joyda forslar bilan jangga kirishadi. Tarixchi Yustin malumotlariga
ko‘ra jangda 200 ming fors askari qirib tashlanadi. Kayxusrav ham oldiriladi.
[3]
Xulosa (Conclusion).
Maqoladan ko‘rinib turibdiki, qadimgi O‘rta Osiyo xalqlari nafaqat
dehqonchilik va chorvachilik bilan shug‘ullangan, balki o‘ziga xos jang taktikalari
va harbiy madaniyatga ega bo‘lgan. Ularning jangovar san’ati otliq qo‘shinlarning
tezkorligi va mohir kamonchilik bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, bu jihat
ko‘chmanchi xalqlarning harbiy ustunligini ta’minlagan. Massaget va saklarning
harbiy qurollari va strategiyalari nafaqat o‘z hududlarini himoya qilish, balki
bosqinchilarga qarshi samarali kurash olib borishda ham muhim rol o‘ynagan.
Ayniqsa, malika To‘maris boshchiligidagi massagetlarning fors podshohi
Kayxusrav ustidan qozongan g‘alabasi ularning harbiy salohiyatining yorqin
namunasidir. Ushbu tarixiy ma’lumotlar O‘rta Osiyo xalqlarining jasoratini va o‘z
hududlarini himoya qilishdagi qat’iyatini ko‘rsatadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Абаев В.И. Среднеазиатский политический термин «афшин» ВДИ. – М.,
1959. – №2. – С. 112-116.
2. Геродот. IV, 116.
3. Геродот. IV, 26.
4. Жданко Т.А. Каракалпакская эпическая поэма «Кырк кыз» как историко-
этнографический источник //КСИЭ. – М., 1958. Вып. XXX.
“JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN
UZBEKISTAN” JURNALI
VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL
ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869
107
5. Косвен М.О. К вопросу о военной демократии // Тр. Института этнографии.
– М., 1960. Т. 4. – С. 241-261.
6. Пьянков И.В. Средняя Азия в известиях античного историка Ктесия. –
Душанбе, 1975. – 191 с.
7. Смирнов К.Ф. Кочевники Северного Прикаспия и Южного Приуралья
скифского времени // Этнография и археология Средней Азии. – М.: Наука,
1979. – С. 74-75.
8. Дьяконов И.М. История Мидии от древнейших времен до конца IV в. до н.э
– М.: АН СССР, 1956. –С. 349.
