Barcha maqolalar

1-22 135 0

Темир йўл крестовиналари ишчи юзаларини юқори мустаҳкамликдаги қотишмалар билан тиклаш технологиясини ишланмаси ва асосланиши

Татьяна Моржанова

Тадқиқот объекти: қотишмалар: 110Г13Л пўлат, ОМГ-Н котишма (электрод), ПП АН-105 қотишма (сим), ЦНИИН-4 котишма (электрод).
Ишнинг мақсади: ишчи юзаси қопламаси учун юқори легирланган матсриалларнинг оптимал таркибини аниклаш ва структураси, хусусиятини ўрганиш ҳамда крсстовиналарни юкори физик-механик хусусиятлари ва сйилишга чидамлилик хусусиятларини таъминловчи стрслкали ўтказма крсстовиналарининг фойдаланишдаги мустаҳкамлигини ошириш.
Тадқиқот методлари: тиклашда юкори мустаҳкамликдаги қотишмаларнинг структураси ва хусусиятларини назарий ва экспсриментал ўрганиш, мсталлографик текширувлар.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: «Fe-Cr-Mn» учламчи диаграммани тскшириш асосида, котишмада «дельта-фсррит» ажралиши шароитлари яратилган бўлиб, бу унинг эластиклигини ошириш ҳамда сриқ ҳосил бўлишини камайтириш имконини бсрди. Олиб борилган тадкикотлар асосида стрслкали ўтказма крсстовиналари ишчи юзасида юқори физик-мсханик хусусиятлар ва сйилишга чидамлилигини таъминловчи юкори мустаҳкамликдаги қотишмалар билан тиклашнинг оптимал технологик рсжимлари ишлаб чиқилган. Олиб борилган комплекс тадқиқотлар асосида мураккаб едирилган юзаларни тиклаш мстодикаси ишлаб чиқилган ва таклиф этилган.
Амалий аҳамияти: «Узбекистан темир йўллари» ДАТК ва МДҲ бошқа темир йўллари корхоналари стационар шароитларида кўпэлсктродли усулда крсстовиналарни кавшарлаш тсхнологик жараёнини ишлаб чикилди.
Қўлланиш соҳаси: стрелка ўтказгичлар крсстовиналарини тиклаш билан шуғулланувчи «Узбекситон темир йўллари» ДАТК, Россия ва МДҲ бошқа давлатлари корхоналари; халк хўжалигининг турли соҳаларидаги илмий-тадқиқот ташкилотлари.

105-110 109 0

Тележурналистикани тадқиқ қилишнинг ахборот- коммуникатив парадигмалари

Замира Абдуллаева

Ҳозирда ахборот-коммуникатив жараён жадал суратларда тезлашиб, коммуникация воситалари такомиллашиб бормоқда. Ҳар бир алоқа воситасининг ахборот етказиб беришда ўз услуби ва имкониятлари мавжуд. Оммавий алоқа воситаси телевидение техника ёрдамида вербал ва визуал коммуникация унсурларидан фойдаланиб ахборотни кўп сонли аудиторияга узатади. Коммуникант (томошабин) ва коммуникатор (телевидение, яъни мазкур манба орқали маълумотларни узатиш истагида бўлган соҳа вакиллари) ўртасида коммуникатив алоқа ўрнатилади. Коммуникант ахборотни визуал ҳамда вербал коммуникация орқали қабул қилади. Г.Г.Почепцов коммуникацияга “вербал ахборотни новербалга ва аксинча новербални вербалга қайта кодлаштириш жараёни” [Почепцов, Г.Г. 2001: с.14.] деб таъриф берган. Телевидениенинг ижод аҳлиэса вербал ва новербал воситалар ила ахборотни визуаллаштирад и. В а уста мусаввир ўз асарида турли рангларни чаплаштириб ташламаганидек, адиб, кино ва телевидение аҳли ҳам сўзларни талабчанлик билан танлаши лозим. Телевидение қаламга олинадиган сўзни ҳам, талаффуз этиладиган сўзни ҳам инкор этмайди. Бу қудратли восита тасвир яратишга, тасвирни тўлдиришга, томошабин - тингловчи билан алоқа ўрнатишга, мавзунинг концепциясини очишга хизмат қилиши назарда тутилади.

376-382 102 0

Тележурналистикани тадқиқ қилишнинг ахборот-коммуникатив парадигмалари

Замира Абдуллаева

Ҳозирда ахборот-коммуникатив жараён жадал суратларда тезлашиб, коммуникация воситалари такомиллашиб бормоқда. Ҳар бир алоқа воситасининг ахборот етказиб беришда ўз услуби ва имкониятлари мавжуд. Оммавий алоқа воситаси телевидение техника ёрдамида вербал ва визуал коммуникация унсурларидан фойдаланиб ахборотни кўп сонли аудиторияга узатади. Коммуникант (томошабин) ва коммуникатор (телевидение, яъни мазкур манба орқали маълумотларни узатиш истагида бўлган соҳа вакиллари) ўртасида коммуникатив алоқа ўрнатилади. Коммуникант ахборотни визуал ҳамда вербал коммуникация орқали қабул қилади. Г.Г.Почепцов коммуникацияга “вербал ахборотни новербалга ва аксинча новербални вербалга қайта кодлаштириш жараёни” [Почепцов, Г.Г.2001: с.14.] деб таъриф берган.

1-44 75 0

Телевизион дастурларнинг медиа контентини сиқишнинг юқори самарали тизимлари, сифатини баҳолаш ва уларни такомиллаштириш услублари

Хабибулло Носиров

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунёда телевизион дастурлар медиа контентининг сифатини яхшилаш ва узатиладиган каналларнинг сонини оширишга имкон яратувчи юқори самарали сиқиш тизимларини ишлаб чиқиш ва такомиллаштиришга қаратилган тадкикотлар олиб борилмокда. «Агар 2025 йилга бориб дунё маълумотлар омбори 163 ЗБ (зеттабайт - триллион гигабайт) гача ортишини ҳисобга олсак»1, катта хажмни эгалловчи телевизион дастурлар аудио-видеосигналларининг товуш ва тасвирлари сифат даражасини сақлаган холда хажмини камайтириш долзарб муаммолардан бири хисобланади. Бу борада чет эл мамлакатларда, жумладан АҚШ, Буюк Британия, Япония, Франция, Италия, Белгия, Испания, Швецария, Германия, Хитой, Россия ва бошқа давлатларда маълум ютуқларга эришилган бўлиб, уларда телевизион дастурларнинг медиа контентини юкори самарали сиқиш тизимини яратишга алоҳида эътибор қаратилмоқда.
Республикамиз мустақилликка эришгандан буен оммавий ахборот воситаларини ривожлантириш, техник ва технологии тарзда рақамли телевидениега ўтиш ҳамда телевизион дастурлар медиа контентини узатиш ва кабул килиш тизимларини қўллашга алоҳида эътибор каратилди. Бу борада, рақамли телеэшиттириш билан ахолига сифатли телевизион тасвир ва товуш сигналларни етказиб беришда сезиларли натижаларга эришилиб, жумладан рақамли видеосигналларни кабул килиш курилмаларини ишлаб чиқиш йўлга қўйилди. Шулар билан бир каторда тасвир ва товуш сигналларни сиқишнинг юкори самарали тизимларини замонавий талаблардан келиб чиккан холда такомиллаштириш талаб этилмокда. Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида, жумладан « ... оммавий ахборот воситалари ролини кучайтириш, ... 66 та юкори кувватли ва 328 та кам қувватли рақамли телевидение узаткичларини ўрнатиш ва ишга тушириш, ... аҳолини ракамли телевидение билан камраб олиш даражаси 100 фоизга етказиш» вазифалари белгилаб берилган. Ушбу вазифаларни бажаришда узатиладиган телевизион сигналлар тасвир ва товушининг сифат даражасини ошириш, телевизион дастурлар медиа контентининг ҳажмини камайтириш, қўшимча хизмат турларини жорий этишга имкон яратиш мухим масалалардан бири ҳисобланади.
Жахонда тасвирларни модификацияланган дискрет-косинус, вейвлет ва уч ўлчамли ўзгартиришлар, масштаблаш алгоритмлари, бўлакларга бўлиш ёрдамида, товуш сигналларини тезкор Фурье ўзгартиришлари ва уларнинг комбинацияланган усулларидан фойдаланиб сиқиш тизимларини ишлаб чиқиш долзарб масалалардан бири бўлиб, бу борада максадли илмий тадқиқотлар, жумладан куйидагиларга алоҳида эътибор каратилмокда: товуш ва тасвирларнинг сифат даражасини сақлаган холда юз ва ундан ортиқ марта сиқишга эришиш имконини яратувчи телевизион дастурларнинг медиа контентини кодлаш тизимини ишлаб чиқиш, қайта тикланган тасвир ва товуш сигналларини сифатини баҳолаш усулларини ишлаб чиқиш, ишлаб чиқилган тизимларни такомиллаштириш, лиги яратилган Н.265 стандарта билан аввалги Н.264 стандартини мослаштириш усулларини ишлаб чиқиш.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони, 2012 йил 21 мартдаги ПҚ-1730-сон «Замонавий ахборот-коммуникация технологияларини янада жорий этиш ва ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ва 2012 йил 17 апрелдаги ПҚ-1741-сон «Узбекистан Республикасида ракамли телеэшиттиришга техник ва технологик ўтиш Давлат дастури тўғрисида»ги Қарорлари, Вазирлар Махкамасининг 2012 йил 1 февралдаги 24-сон «Жойларда компьютерлаштириш ва ахборот коммуникация технологияларини бундан кейинги ривожлантиришга шароитлар яратиш учун чора тадбирлар тўғрисида»ги карори хамда мазкур фаолиятга тегишли меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади телевизион дастурларнинг медиа контента ҳажмини тасвир ва товушнинг яхши сифат даражасини саклаган ҳолда юз ва ундан ортик марта камайтиришни таъминловчи юкори самарали сикиш тизимини ишлаб чикишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
тасвирни ўлчами адаптив ўзгарувчан блоклар ёрдамида бир хил кўринишга келтирувчи ёрқинлик ўзгартириш усули яратилган;
ТВ дастурларнинг аудиосигналларини сиқиш коэффициентами оширувчи аудиокадрлараро қайта ишлаш усул ва алгоритми ишлаб чиқилган;
видеосигналларни сиқишнинг катта коэффициентларида тасвир сифатини оширувчи кадрлараро масштаблаш алгоритми яратилган;
ТВ дастурлар видеосигналларини ўлчами ўзгарувчан блоклар ёрдамида ёрқинлик ўзгартиришларини амалга ошириб, тасвир сифатини оширувчи кадрлараро масштаблаш асосидаги сиқиш тизими ишлаб чиқилган;
аудио-видео кодекнинг структура схемаси ва шакллантирилган элементлар базаси ишлаб чиқилган.
Хулоса
«Телевизион дастурларнинг медиа контентини сикишнинг юкори самарали тизимлари, сифатини бахолаш ва уларни такомиллаштириш услублари» мавзусидаги диссертация бўйича куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Блокларининг ўртача қийматини аниқлашни қўлловчи ёрқинлик ўзгаришларига асосланган ТВ дастурларининг аудио-видеосигналларини самарали сиқиш усуллари ва алгоритмлари ишлаб чиқилган. Қўллаш натижасида ўзгартиришларнинг тезлигини оширишга ва маълумотларни йўқотмасдан сиқишга, мос равишда тикланган тасвирларнинг сифатини ўзгармаслигига имкон яратади.
2. Тасвирларнинг вақт бўйича ортиқлигини йўқотишга имкон берувчи кадрлараро масштаблаш алгоритми ишлаб чиқилган. Экспериментал тадқиқотлар кичик деталлари бўлмаган тасвирларга ушбу усулни кўллаш якуний юз марта сиқилганда тасвирнинг яхши сифатини саклаб колиш ва чиқувчи аудио-видео файлларнинг хажмини мавжуд кодекларга нисбатан 1,2 марта камайтириш имконини беради.
3. Товуш сигналининг вакт бўйича ортикчалигини йўкотишга асосланган аудиосигналларни сиқиш усули ва алгоритми ишлаб чиқилган бўлиб, кўлланилиши натижасида мавжуд кодекларга нисбатан овоз сигналларининг умумий сикилишини 1,1 марта ошириш ва чикувчи файлларнинг хажмини дастур сюжетга боғлиқ ҳолатда 1,05-1,1 мартагача (5-10%) камайтириш имконини яратади.
4. Икки кадрнинг ўхшашлигини кўрсатувчи тасвирлар ўртача ёрқинлигини ўлчагич ишлаб чиқилган бўлиб ўхшаш кадрларни аниқрок топишга ёрдам беради.
5. Декодланган тасвирнинг сифатини корректори ишлаб чикилган бўлиб, тиклаш натижасида хосил бўлган қийматларни базис функциялари ёрдамида тўғирлаб сифатли тасвир олиш имконини яратади.
6. Бирламчи ва тикланган тасвирлар натижаларини бахолаш учун тасвир аниқлиги ва ўрта-квадратик оғишни ўлчагичлари ишлаб чикилган бўлиб, кодлашнинг ҳатоликларини объектив бахолаш имконини беради.
7. “O‘zbekiston MTRK mediamarkazi” давлат унитар корхонасида қўлланиладиган telestream pipeline dual HD микропроцессор курилмасида жорий этиш учун вейвлет ўзгартириш билан тасвирнинг ёрқинлигини кайта ишлаш асосида ва аудиосигналларнинг фрактал спектр ўзгартиришга асосланган телевизион сигнални сиқишнинг структура схемаси ишлаб чикилган. Ишлаб чикилган аудио-видеосигналларни самарали кодлаш тизимини қўллаш натижасида кодланган сигналларнинг хажмини 1,2 марта камайтириш ва серверда 20% кўпроқ маълумот саклаш имконини берди.


1-48 48 0

Тезюрар дизелда иссиқликдан зœриšишни пасайтириш ҳамда унинг иқтисодий ва экологик кўрсаткичларини яхшилашнинг илмий асослари

Мадаминджан Арипджанов

Тадқиқот объектлари: бир цилиндрли тезюрар дизел, поршсн, гильза, иссиқликдан химояловчи керамик деталлар.
Ишнинг мақсади: иссикликдан химояловчи керамик деталлар кўллаб иссиқлик йўқотишлари камайтирилган транспорт дизелини яратишнинг илмий асосларини ишлаб чикиш ва амалистга жорий этиш.
Тадқиқот услуби: тадқиқотларни ўтказишда назарий ва экспсриментал усуллардан фойдаланилди. Назарий тадкиқотлар поршсн ва гильзанинг иссиқликдан зўриқиш ҳолатининг уч ўлчовли модели ҳамда дизел иш жараёнининг бир ва кўп зонали моделларига асосланган. Экспсриментал тадкиқотлар 96x120 мм ўлчамли бир цилиндрли тезюрар дизел ҳамда моторсиз иссиқлик стендида чет эл ва ватанимизда ишлаб чиқарилган замонавий ўлчов аппаратлари базасида ўтказилди.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги:
- дизелнинг йиғма даталлари учун нитрид крсмнийли кукунни синтсзлаш, майдалаш ва аралашма тайёрлаш, прссслаш ва механик ишлов бсришни ўз ичига олган иссиқликдан химояловчи деталларни тайёрлаш технологияси ишлаб чикилди; нитрид кремний асосида юқори физик-механик хусусиятларга эга бўлган Si3N4 - SiC - ZrO2 - Y2O3 кукунли композициянинг оптимал кимёвий таркиби олинди; ушбу кукунли композициядан тайёрланган иссикликдан химояловчи деталларни поршен ва гильзага ўрнатиш уларнинг умумий температура даражасини пасайтириб бир текис температура майдонини таъминлаш имконини яратди;
- ишчи жисм томонидан рсал тсрмик чсгаравий шартларни ҳисобга олган ҳолда базавий ва иссикликдан ҳимояланган поршсн ва гильзаларнинг иссиқликдан зўриқиш ҳолатини тадқикот килиш учун уч ўлчовли моделлар ишлаб чиқилди;
- хавонинг оний ортиқлик коэффициснтининг ёқилғи узатиш қонунига боғлиқ ҳолда ўзгаришини ҳисобга олган ҳамда иссиқлик ажралиб чиқиш тезлигини аниқлаш учун асос сифатида фойдаланиладиган дизел иш жараёнини бир зонали модели ва хисоблаш алгоритми ишлаб чиқилди;
- эксперимент йўли билан олинган реал индикатор диаграммалардан фойдаланишга асосланган тезюрар дизелнинг сниш камсрасида иссиқлик ажралиб чикиш тезлигини аниклашнинг ҳисоб-экспсримент методи ишлаб чиқилди;
- цилиндр радиуси ва тирсакли валнинг айланишлар частотасига боғлиқ ҳолда иш жисми уюрма ҳаракатининг тангенциал тезлигини ҳисоблашнинг ярим эмпирик формуласи олинди;
- ёқилғи бсвосита пуркаладиган дизеллар иш жараёнининг кўп зонали модели таклиф этилди. Ушбу модел цилиндрдаги газнинг локал ностационар темпсратуралари қийматларини аниклашга ҳамда азот оксидларининг зонал ва умумий қийматларини режим ва конструктив омилларга боғлиқ ҳолда ҳисоблашга имкон бсради.
Амалий ахамияти:
- поршснли двигателларнинг иш жараёни ва иссикликдан зўриқиш ҳолатини моделлаштиришни комплекс ҳолда кўриб чиқиш, иссиқлик йўқотишлари камайтирилган двигателлар имконияти ва истиқболларини баҳолаш учун амалий аҳамиятга эга бўлган ёндошувни ифодалайди;
- иссиқлик йўқотишлари камайтирилган дизелларни лойиҳалаш ва оддий дизелларни иссиклик йўкотишлари камайтирилган дизелларга ўтказишнинг ҳисоб-назария асослари ривожлантирилди;
оддий ва иссиқлик йўқотишлари камайтирилган дизелларни лойиҳалаш, такомиллаштириш ва модернизация қилиш масалаларини амалиёт учун старли даражадаги аниқликда счиш ва математик моделларни жорий этиш имконини бсрувчи алгоритм ва дастурлар ишлаб чиқилди;
- поршсннинг иссикликдан зўрикиш ҳолатини экспсримснтал тадқиқот қилиш методи ишлаб чиқилди; тезюрар дизелларнинг иш жараёнини тадкиқот килиш учун автоматлаштирилган ўлчов комплсксига эга бўлган экспериментал стенд яратилди.
Тадбиқ этнш даражаси ва иктисодий самарадорлиги:
- ишлаб чиқилган дизслнинг йиғма деталлари учун иссикликдан ҳимояловчи нитрид крсмнийли қисмлар тайёрлаш тсхнологияси, дизслнинг иш жараёни ва цилиндр-поршсн гуруҳи деталларининг иссикликдан зўриқиш ҳолатини ҳисоб-экспсриментал тадқикот қилиш методлари, ҳамда иссиқлик йўқотишлари камайтирилган дизелларни лойиҳалаш ва яратишда конструктив ва созлаш коерсаткичларини танлаш бўйича амалий таклифлар «УзДЭУАвто» ЁТАЖ, «Самарканд автомобил заводи» МЧЖ ва «Узавтосаноат» АК да жорий килиш учун кабул килинди;
- диссертация натижалари ТАИИ ва МАЙИ (ДТУ) да ўкув жараёнига жорий этилган ва «Ички ёнув двигателларининг назарияси ва тузилиши» курсини ўкитишда қўлланилмокда.
Қўлланиш сохаси: автомобилсозлик, двигателсозлик, илмий-тадкиқот ишлари ва oesyB жараёни.

96-100 64 0

Таянчлари тўсин билан ўзаро эластик боғланган темирбетон кўприкларнинг сейсмик тўлқинлар таъсиридаги тебранишлари

Марс Бердибаев, Зиёвуддин Рахимжонов
Мақолада қозиқ қисми сейсмик таъсир остида атрофдаги грунт билан ўзаро таъсир қиладиган бир оралиқли тўсинли кўприкнинг кўндаланг тебранишлари кўриб чиқилади. Конструкциянинг деформацияси эластиклик чегарадан ошмайди ва тебранишлар чизиқли характерга эга шарти қабул қилинган. Масала берилган чегаравий шартларда аналитик Фуреусули билан ечилган. Олинган натижалар кўприк иншоотларининг вақт ва узунлиги бўйича кучланиш қийматларнинг ўзгариши келтирилган, ҳамда улар таулил қилинган.
46-49 150 0

Таълим 3d моделларни яратиш, solidworks дастуридан фойдаланиш

M Rasulmuhamedov, A Asimov, N G'afforov

Ушбу мақолада таълим тизимида 3D технологияларини қўллаш,  рақамли  технологияларни  жорий  этиш  ҳамда  3D  ресурсларидан фойдаланиб  ўқувчи-талабаларга  индивидуал  ёндашиш  орқали  ўқитиш сифатини  ошириш  ва  эришиш  мумкин  бўлган  натижалар  тўғрисида таҳлилий маълумотлар келтирилган.

1-26 90 0

Ташқи кучларнинг тоза металлар ва TiBx аморф плѐнкалари билан шаклланган металл- А 3В 5 контактлари хоссаларига таъсирини тадқиқ қилиш

Амангелди Камалов

Тадқиқот объектлари: Со гамма- радиация, ЎЮЧ-нурланиш ва тезкор термик ишлов таъсирида тоза металлар ва TiBx аморф плёнкалар билан шаклланган металл-А3В5 контакт параметрлари ўзгариши жараёни. Тадқиқот предмета сифатида тоза металлар ва TiBx аморф плёнкалар билан шаклланган Шоттка говили GaAs, (GaP, InP) асосидаги қурилма тузилмалари олинди.
Ишнинг мақсади: Диссертация ишининг мақсади ташки кучларнинг тоза металлар ва киритиш фазалари билан шаклланган Шотка говили асенидгаллий, фосфидгаллий, ва фосфидиндий қурилма тузилмаларига таъсирини ўрганиш.
Тадқиқот услублари: Тажрибавий тадқиқотлар қатор стандартлашган, автоматлашган услублардан А3В5 асосидаги Шоттка говили яримўтказгич курилмаларнинг электрофизик ва тузилиш хоссаларни ўрганишда фойдаланган ҳолда олиб борилди. Фазалараро таъсирларни ўрганишда Оже электрон спектроскопия, рентгенструктуравий тахлил, атом кучли микроскопия (АКМ) усулларидан фойдаланилди.
Олинган натижалар ва уларнинг янгнлиги: А’В' контакт тузилмалари ва плёнкаларда технологик омилларнинг контакт тузилмаларида механик кучланишларга таъсири конуниятларини очиб беришга имкон берувчи механик кучланишларнингшаклланиши механизми тахлили олиб борилди. Фаза ҳосил қилиш ва бўлиниш чегараси параметрларига таъсир оркали контактларнинг параметрларини назорат килишга имкон берувчи тезкор харорат ишлови бериш асосида А3В5 контактлари шаклланиши физик-технологик асослари ишлаб чиқилди. -n+-InP ғовакли тўшамаларида суюк фазали эпитаксия усули билан етилтириладиган п-туридаги InP эпитаксиал плёнкаларини ҳамда TiBx киритиш аморф фазасини қўллаган ҳолда улар учун омик ва говли контактлар тайёрлашга янги технологик ёндашув ишлаб чиқилди.
Амалий ахамияти: А3В5 асосидаги яримўтказгич курилма тузилмаларининг ташқи таъсирларга барқарорлигини ўрганиш бўйича олинган натижалар А3В5 асосидаги яримўтказгич қурилма тузилмаларини яратишда қўлланилиши мумкин.
Тадбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлик: тадқиқот натижалари илмий тадқиқот ишларида ва тажриба конструкторлик амалиётларида “ОРИОН” илмий тадқиқот институтида Шоттка говили ЎЮЧ диодлар ишлаб чиқишда ва тайёрлашда қўлланилган.
Қўлланиш сохаси: Қаттиқ жинсли ЎЮЧ электроника, яримўтказгич қурилмалар тайёрлаш, микротўлқинли яримўтказгич курилмалар тиехнологияси.

1-30 91 0

Ташқи кучларнинг тоза металлар ва TiBx аморф плёнкалари билан шаклланган металл- А 3В 5 контактлари хоссаларига таъсирини тадқиқ қилиш

Амангелди Камалов

Тадқиқот объектлари: <>иСо гамма-радиация, ЎЮЧ-нурланиш ва тезкор термик ишлов таъсирида тоза металлар ва TiBx аморф плёнкалар билан шаклланган металл-А3В5 контакт параметрлари ўзгариши жараёни. Тадкикот предмета сифатида тоза металлар ва TiBx аморф плёнкалар билан шаклланган Шоттка говили GaAs, (GaP, InP) асосидаги курилма тузилмалари олинди.
Ишнинг мақсади: Диссертация ишининг максади ташки кучларнинг тоза металлар ва киритиш фазалари билан шаклланган Шотка говили асенидгаллий, фосфидгаллий, ва фосфидиндий қурилма тузилмаларига таъсирини ўрганиш.
Тадқиқот услублари: Тажрибавий тадқикотлар қатор стандартлашган, автоматлашган услублардан А3В' асосидаги Шоттка говили яримўтказгич курилмаларнинг электрофизик ва тузилиш хоссаларни ўрганишда фойдаланган ҳолда олиб борилди. Фазалараро таъсирларни ўрганишда Оже электрон спектроскопия, рентгенструктуравий тахдил, атом кучли микроскопия (АКМ) усулларидан фойдаланилди.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилнги: AJB5 контакт тузилмалари ва плёнкаларда технологик омилларнинг контакт тузилмаларида механик кучланишларга таъсири конуниятларини очиб беришга имкон берувчи механик кучланишларнингшаклланиши механизми тахлили олиб борилди. Фаза хосил килиш ва бўлиниш чегараси параметрларига таъсир орқали контактларнинг параметрларини назорат қилишга имкон берувчи тезкор харорат ишлови бериш асосида А3В5 контактлари шаклланиши физик-технологик асослари ишлаб чиқилди. -n'-InP ғовакли тўшамаларида суюк фазали эпитаксия усули билан етилтириладиган n-туридаги InP эпитаксиал плёнкаларини ҳамда TiBx киритиш аморф фазасини қўллаган ҳолда улар учун омик ва говли контактлар тайёрлашга янги технологик ёндашув ишлаб чикилди.
Амалий ахамияти: А3В5 асосидаги яримўтказгич курилма тузилмаларининг ташки таъсирларга барқарорлигини ўрганиш бўйича олинган натижалар А3В5 асосидаги яримўтказгич курилма тузилмаларини яратишда кўлланилиши мумкин.
Татбиқ этиш даражаси ва иктисодий самарадорлиги: тадкикот натижалари илмий-тадқиқот ишларида ва тажриба конструкторлик амалиётларида “ОРИОН” илмий-тадқиқот институтида Шоттка говили УЮЧ диодлар ишлаб чикишда ва тайёрлашда қўлланилган.
Қўлланиш сохаси: Қаттиқ жинсли ЎЮЧ электроника, яримўтказгич курилмалар тайёрлаш, микротўлкинли яримўтказгич курилмалар тиехнологияси.

158-163 120 0

ТАШИШНИ ТАШКИЛ ЭТИШ ВА БОШҚАРИШГА ДОИР ФАНЛАРНИ ЎҚИТИШНИ SMART-ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ АСОСИДА ТАШКИЛЛАШТИРИШ

Толаниддин Нурмухамедов, Тохир Худайбергенов
Ушбу мақолада ташишни ташкил этиш ва бошқариш жараёнларидаги инновацион фаолиятдаги смарт-технологиялари ҳамда ҳудудий транспорт тизимларини бошқариш моделлари ва муаммолари ўрганил-ган. Шунингдек, касб таълимнинг инновацион фаолиятини ривожлантириш йўллари ёритилган рақамли технологияларни жорий этиш ҳамда SMART ресурсларидан фойдаланиб , ўқувчи-талабаларга индивидуал ёндашиш орқали ўқитиш сифатини ошириш ва эришиш мумкин бўлган натижалар тўғрисида таҳлилий маълумотлар келтирилган.
147-150 73 0

Тасвирларни мавжуд базалари ва уларни турли соҳаларда қўлланилиши

Дилноз Муҳамедиева, Нарзулло Маматов, Илҳомжон Валижонов
Мазкур тадқиқот ишида тиббиёт, география, қишлоқ хўжалиги ва биометрик технологиялар сохаларида фойдаланиладиган асосий тасвирлар базалари, хусусан LIDC-IDRI, OASIS, Landsat, Sentinel-2, Google Earth Engine, PlantVillage, UAV-based erop monitoring datascs, LFW ва CASIA-WebFacc каби базалар таҳлил қилинган бўлиб, унда ушбу базалар ёрдамида амалга оширилган тадқикотлар ва ишланмалар кўриб чиқилган.
286-289 12 0

Тасвирлардан объектларни ажратиб олиш усуллари

Ахмад Хашимов
Тасвирлардан объектларни ажратиб олиш усуллари мақоласида Тасвирда объектларни сегментлаш алгоритмларининг асосий турлари ўрганилган ҳамда уларнинг асосий афзалликлари ва камчиликлари ҳақида маълумот келтирилган. Қўйилган масаланинг хусусиятига қараб усуллардан бирини ёки бир нечтасини танлаш имкониятлари келтирилган.
17-20 226 0

Тасвирий санъат машғулотларида ранг ҳусусиятлари ва бўёқ турларини ўргатиш

Рустам Жабборов, Сарвиноз Зокирова
Мақолада “Тасвирий санъат ва муҳандислик графикаси” таълим йўналиши талабалари ва ўқитувчилари учун мўлжалланган бўлиб, унда тасвирий санъат машғулотларида ранг ҳамда бўёқда ишлашнинг мақсад ва вазифалари, тасвирий санъатни ўқитишнинг педагогик маҳорати каби масалалар хақида боради.
1-67 187 0

Таркибларни оптимал лойиҳалашнинг методологик асослари ва кўп компонентли юқори сифатли бетонларнинг физик-кимёвий хоссаларини бошқариш

Владимир Цой

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон қурилиш амалиётида энг самарали конструкцией материал ҳисобланувчи бетонга бўлган талаб йилдан-йил ортиб бормокда. «Конструкцией бетон бўйича халқаро федерация (International Federation for Struktural Concrete, FIB) маълумотларига Караганда ҳозирги кунга келиб жаҳон миқёсида бетон ишлаб чиқаришнинг умумий ҳажми йилига 2,5 млрд, м3 дан ошиб кетди ва яқин келажакда 4,0 млрд. м3 га етиши башорат қилинмокда»1. XX асрнинг дастлабки 10 йиллиги ичида жаҳонда бетон технологиясини такомиллаш-тириш соҳасида юқори ютукларга эришилди. Шу жиҳатдан кўп компонентли юкори сифатли бетонларнинг таркибини такомиллаштириш, юкори маркали цементларни қўллаш оркали уларнинг физик-механик, эксплатацион хоссаларини оширишга катта эътибор қаратилмокда.
Жаҳонда кўп компонентли юкори эксплуатацией хоссаларга эта бўлган бетонларни ишлаб чиқаришга йўналтирилган илмий-тадкиқот ишлари олиб борилмокда. Бу борада, жумладан юкори сифатли бетон тайёрлашда уларнинг таркибига юкори (500 ва ундан юкори) маркали цементлар, гипер пластификатор, актив микротўлдиргич кукунларни кўллаган ҳолда цементли системаларнинг структурасини такомиллаштириш, турли табиатли минерал микротўлдиргичларни клинкер ёки цемент билан кўшиб майдалаш технологияси оркали цементнинг гранулометрик таркибини оптималлашти-риш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади.
Республиками? мустақилликка эришганидан буен мамлакатимизда жадал суръатлар билан ривожланаётган қурилиш сохасида цементли бетонларнинг хоссаларини, уларнинг таркибига турли кимёвий кушимчалар ва минерал микротўлдиргичларни киритиш оркали уларнинг сифатини ошириш, шу билан бирга бетон ва темирбетон конструкцияларнинг таннархини арзонлаштириш, барпо килинаётган бино ва иншоотларнинг ишончлилигини ошириш масалаларида сезиларли натижаларга эришилди. Шу билан бир каторда курилаёт бино ва иншоотларнинг бетон конструкцияларининг сифат кўрсаткичлари, уларнинг зилзилабардолилиги, мустаҳкамлиги, юқори параметрларини ҳисобга олган холда геометрик ўлчамларини кичиклаштириш ва оғирлигини камайтиришга йўналтирилган тадқикот ишларини янада жадаллаштириш зарур. 2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида жумладан «...миллий иқтисодиётнинг ракобатбардошлигини ошириш, ... иқтисодиётда энергия ва ресурслар сарфини камайтириш, ишлаб чикаришда энергия тежайдиган технологияларни кенг жорий этиш» вазифаси белгилаб берилган. Мазкур вазифани амалга ошириш, жумладан курилиш сохасига энергия ва ресурсларни тежаш имкониятларини берувчи кўп компонентам юқори сифатли бетонларнинг таркибини оптимал лойиҳалашнинг методологик асосларини ишлаб чиқиш, бетон эксплуатация таркиби ва мустаҳкамлигини олдиндан башорат килиш ва минерал тўлдиргичлар актив сиртларини ҳисобга олган ҳолда гидратация муҳитида физик-кимёвий ўзаро таъсирларни бошқаришга йўналтирилган тадқиқотлар муҳим масалалардан бири ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони, 2017 йил 9 августдаги ПҚ-3190-сон «Ўзбекистон Республикаси ҳудуди ҳамда аҳолининг сейсмик ҳавфсизлиги, қурилиш зилзилабардошлиги ва сейсмология соҳасида имий тадқикотлар ўтказишни такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги, 2016 йил 28 сентябрдаги ПҚ-2615-сон «2016-2020 йилларда курилиш индустриясини янада ривожлантириш чора-тадбирлари дастури тўғрисида»ги Қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқикоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотларнинг макса ди кўп компонентам юқори сифатли бетонларнинг таркибини оптимал лойиҳалашнинг методологии асосларини ишлаб чиқиш, бетон эксплуатация таркиби ва мустаҳкамлигини олдиндан башорат килиш ва минерал тўлдиргичлар актив сиртларини ҳисобга олган ҳолда гидратация муҳитида физик-кимёвий ўзаро таъсирларни бошқаришга йўналтирилган масалаларни ҳал килишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
минерал микротўлдиргичлар табиати ва сиртининг фаоллигини эътиборга олган ҳолда кўп компонентли юқори сифатли бетонларни оптимал лойиҳалаш принциплари такомиллаштирилган;
минерал микротўлдиргичлар сиртининг кислотали асосли хоссаларини кўп компонентли юқори мустаҳкам бетонларнинг структура ҳосил қилиш жараёнлари мустаҳкамликка оид ва эксплуатацией хоссаларининг синтези билан боғлиги асосланган;
минерал микротўлдиргичларнинг реакцияга лаёқатлилигини тавсифловчи (гидратацион фаоллик кўрсаткичи P-pga асосида) мезон асосида цементли тизимлар гидратацияси ва қотиш жараёнларига таъсир кўрсатиш даражасини баҳолаш имкониятлари берувчи янги классификация ишлаб чиқилган;
кўп компонентли юқори сифатли бетонлар структурасининг шаклланиш жараёнини қулай кечиши учун керакли шароитни таъминловчи дисперс фазалар сиртидаги адсорбцион марказлар микдори ва фаоллигининг цементли боғловчи билан тавсифлашганда ўзаро боғланишини тасвирловчи корреляцион боғланиш аниқланган;
кўп компонентли юқори сифатли бетонларнинг минерал тўлдирувчиларини лойиҳалаш усули тажрибаларни математик режалаштириш асосида такомилаштирилган .
Хулоса
“Кўп компонентли юқори сифатли бетон таркибини оптимал лойиҳалаш ва физик-кимёвий хоссаларини бошқаришни методологик асослаш” докторлик диссертацияси бўйича ўтказилган эксперементал-назорат тадқиқотлар натижалари асосида куйидаги хулосалар шакллантирилган:
1. Келиб чиқиши табиий ва техноген бўлган минерал майда тўлдиргич юзаларининг сирти фаол хоссаларини цемент тоши билан ўзаро бирикишига ва ундан фойдаланилганда композитни мустахкамлигига таъсири назарий башорати экперементал жихатдан ўз тасдиғини топганлиги олинди.
2. Узбекистан Республикасидаги минерал майда тўлдиргичлар захирасини саноатда фойдаланиш учун етарлилиги таҳлил килинди ва майда тўлдиргич олишга яроқли самарали хом-ашёларнинг таснифи ишлаб чиқилди.
3. Биринчи марта майда тўлдиргич аник хилини реакцияга киришиш қобилияти ва аник гидратация муҳити учун самарадорлигини ўрганишни амалга оширишни ишончли бахолаш имконини берувчи гидротацион фаолликни (Ppga) келтириш курсаткичи бўйича минерал майда тўлдиргич юзасининг реакцион фаоллигини бахолаш мезони таклиф этилди.
4. Цемент бетонда минерал майда тулдиргични қўллаш мумкин эканлигини бахолаш учун цементли тизимга (Ppga) мезони буйича минерал майда тўлдиргичларнинг янги таснифи ишлаб чикилди. Ишлаб чикилган таснифланишнинг афзаллик жиҳати майда тулдиргични (Ppga) мезонига боглик равишда самарали қўллаш доирасини аниклаш хисобланади.
Бетонни микро структура даражада бажарилган тадкикотларнинг натижалари бўйича минерал майда тўлдиргич юзасининг нордон-асосли хоссаларини бахолаш ва уларни керакли йўналишда ўзгартириш аввалдан берилган хоссали юкори сифатли кўп компонентли бетон олиниши кафолатини бериш имконияти исботланди.
5. Макро структура даражада олинган тадқиқот натижалари асосида (Ppga) кўрсаткичини ортиши билан модификатцияланган бетон мустаҳкамлиги ошиши ҳақида хулоса чикарилди. Бу минерал майда тўлдиргич реакцион фаоллиги ошишига боғлиқ ва цемент ботловчини янада чукур гидратацияланиши учун қулай шароитларни таъминлашга боғлик. Бунинг натижасида мустаҳкамлик захирасини ҳосил бўлиши учун замин яратилади, цемент ботловчи бир кисмини минерал майда тўлдиргичга алмаштириш имконини очиб беради.
6. Экспериментни такомиллашган математик режалаш усулида фойдаланиб юкори сифатли кўп компонентли бетон таркибини оптималлаштириш учун ишлаб чиқилди.
7. Модификацияланган кулли майда тўлдиргични (МКМТ) 30 % микдорда кўп компонентли юкори сифатли бетоннинг оптималлаштирилган таркиби нафақат мустахкамлик кўрсаткичларни 8-10 фоизга ошиши, балки бир маркага эксплуатацион хоссаларини: сув ўтказмаслиги ва совуққа бардошлигини яхшиланиши аниқланди
8. МКМТ кўшимчали ва қўшимчасиз майда донадорли бетоннинг 9та физик-механик тавсифларни аниклаш бўйича солиштириш тадқиқотлари олиб борилди. Ўтказилган эксперимент натижалари шуни кўрсатдики, майда донадорли бетоннинг оптималлашган таркибида сиқилишдаги синашдаги чўзилишга ва эгилишдаги чўзилишга бўлган мустаҳкамлик кўрсаткичлари 6,4-Ю фоизга кўтарилди. Шу билан бирга бетон таркибига МКМТ қўшилиши материалнинг эластиклик модули катталиги ҳеч қандай таъсир этмайди, лекин бетон ёриқларини ўсишига каршилигини кўпайишига олиб келиб энергетик ва узилиш механикасининг куч параметрларини кўпайишига (37 фоизгача) сезиларли тарзда таъсир кўрсатади
9. Биринчи марта лазерли ва голографик интерферометр уссулларида майда донадорли бетоннинг МКМТ ли оптималлашган таркибининг деформацияланиш жараёнлари ўрганилди. Цементли богловчи МКМТ билан қисман 30 % алмаштирилиши цемент кулли минерал тизимнинг физик-кимёвий котиш жараёнларининг ўзига хослигидан келиб чиққан ҳолда ички зўриқишларни камайишига олиб келади ва у материални юкори физик-механик кўрсаткичларини таъминланиши билан изохланади.
10. Мавжуд усул бўйича ҳисоб-китобларни бажаришдаги натижалари кўп компонентли юқори сифатли бетонни ишлаб чиқарилган оптимал таркибни йигма темирбетон конструкциялар ишлаб чиқаришда жорий этилганда иқтисодий самадорлиги: “Бинокор” МЧЖ ҚК учун-69.1млн. сўм, “RWC OPTIMUM”-819.6 млн. сўмни ташкил этиш аниқланди.

1-85 159 0

Таркибида фосфор, олтингугурт, хлор тутган олигомерларни маҳаллий хом ашёлардан олиш технологияси

Файзулла Нурқулов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги кунда дунёда 20% дан ортик бино ва иншоотлар ёнғин асоратида фойдаланиб бўлмас ҳолатига келади. Уларда қўлланиладиган қурилиш материалларини ёнғинга чидамлилигини ошириш учун фосфор, олтингугурт ва хлор тутган олигомерлари билан ишлов берилади. Қурилиш материалларига бундай ишлов бериш 2016 йилда 5,4% га ошди. Қурилиш материаллари ва биноларни ёнғинга қарши ишлов беришда ишлатилувчи композицион материаллар реологик ва физик-механик хоссаларини яхшилаш, структура хосил килиш жараёнини ростлаш учун синтетик олигомерлар асосида модификаторлар олиш долзарб муаммодир1.
Мустақиллик йилларида мамлакатимизда оловбардош материаллар, антикоррозион копламалар олишда полифункционал таъсирга эта органик модификаторлар қўллаш юзасидан кенг камровли тадбирлар амалга оширилиб, бу йўналишда, жумладан, сифатли фосфор-, олтингугурт-, хлор тутган олигомерларни ишлаб чикариш, уларнинг курилиш ва полимер материаллари оловбардошлигини ошириш борасида муаян натижаларга эришилди.
Бугунги кунда жаҳонда таркибида фосфор-, олтингугурт-, хлор гуруҳлари тутган олигомер ва полимер материалларни сифатини ошириш улардан самарали фойдаланиш юзасидан максадли тадқиқотларни амалга ошириш муҳим бўлиб, бу борада, жумладан, куйидаги масалаларга алоҳида эътибор каратилмокда: таркибида олтингугурт тутган полисульфид каучуклари олиш ва герметиклар сифатида қўллаш; фосфор-, олтингугурт тутган олигомер антипиренларни олиш ва ёгоч ва полимер курилиш материалларида қўлланилиши ўрганиб чиқиш; таркибида хлор-, олтингугурт тутган хлорсульфоланган полиэтилен олиш усулини ишлаб чикиш технологияси ва антикоррозион қопламалар сифатида қўллаш усулини ишлаб чиқиш. Шулар асосида ушбу олигомерларнинг физик-кимёвий хоссалари, уларни модификация жараёнлари ва кўлланилиши мумкин бўлган соҳалари изчил тадқиқ этиш ва технологиясини яратиш долзарб масалалардан ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442 сон «2011-2015 йиларда Узбекистан Республикаси саноатини ривожлантиришнинг устувор йўналишлари тўғрисида»ги Қарори, 2015 йил 4 мартдаги ПФ-4707-сон «2015-2019 йилларда ишлаб чиқаришни таркибий ўзгартириш, модернизация ва диверсификация қилишни таъминлаш бўйича чора-тадбирлар дастури тўғрисида»ги Фармони ва Узбекистан Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2015 йил 22 январдаги 8-сон «Саноатда ишлаб чиқариш харажатларини кисқартиришга ва махсулот таннархини пасайтиришга дойр кўшимча чора-тадбирлари тўғрисида»ги карори хамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади фосфор-, олтингугурт-, хлор тутган бирикмалар асосидаги янги олигомерларни, композицион полимер материаллар олишда қўллаш ва олиш технологиясини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
маҳаллий хомашёлар асосида фосфор-, олтингугурт-, хлор тутган олигомерлар олинган;
олтингугурт тутган полисульфид каучуклари, фосфор-, олтингугурт сакловчи олигомер антипиренлари ва олтингугурт-, хлор тутган хлорсульфоланган полиэтиленларни физик-кимёвий хоссалари аниқланган;
синтез қилинган бирикмаларнинг хоссалари ва тузилиши аниқланган;
фосфор-, олтингугурт-, хлор тутган олигомерлар учун модификаторлар синтези, уларнинг модификацияси ва механик хоссаларга таъсири асосланган;
фосфор-, олтингугурт-, хлор тутган олигомерларнинг физик-механик, герметик, оловбардошлик ва антикоррозион хоссалари аникланган, хамда ушбу олигомерларнинг қўлланилишидаги техник-иқтисодий самарадорлиги аниқланган.
Хулосалар
1. Ҳар хил ПСО асосидаги герметикларни котириш, механик хоссаларини кучайтириш ва кимёвий ўзгаришлар йўли билан модификация килиш технологияси таклиф килинди.
2. Ишлаб чикилган фаоллаштирувчи система иштирокида вулканланиш жараёни механизми таклиф килинди ва юқори деформацион мустаҳкамлик ва адгезион хоссаларига эта ок рангли герметиклар олиш имконияти кўрсатилди. Қотирувчи сифатида pyx оксиди ва марганец диоксиди ишлатилган тиокол олигомерлари асосидаги герметикларнинг термик хоссалари ТГ ва ДТТ орқали ўрганилди. Қотирувчи сифатида pyx оксиди ишлатилган герметикларда марганец диоксиди ишлатилган герметиклар билан солиштирилганда вулканловчи тўр хосил бўлишининг турли хоссаларига боғлик бўлган термик ва релаксация хоссалари паст эканлиги аниқланди.
3. Ёғоч ва полимерларни мақсадли янги антипиренлар синтез килишни кенг имконини яратувчи фосфор тутган композициялар билан оловдан химоя килиш жараёнининг механизми таклиф этилди.
4. АР-100, АР-110, АР-120, АР-130, АР-140, АР-150 и АДж-1, АДж-2, АДж-3, маркали олигомер антипиренлар асосида ёгоч ва полимерларни оловдан ҳимоялаш тажрибалари ўтказилди. Аниқландики, ўзининг самарадорлиги билан олинган антипиренлар чет эллик аналоглар билан бир хил хоссага эта, шу билан бирга антипиренларда кутбли функционал гурухлар билан боғлик қонуниятлар хам аниқланилди.
5. Ҳар хил системалар билан қотирилган ва ёгоч билан полимерии оловдан химоялаш самарадорлиги юқори бўлган гурухлар ўтказадиган, фосфор тутган олигомерлар асосида оловдан химояловчи таркиб ишлаб чиқилди. Антипиренлар сифатида АР-100, АР-НО, АР-120, АР-130, АР-140, АР-150 и АДж-1,АДж-2, АДж-3 таркибли олигомерлар ишлатилиши тавсия этилди.
6. Хлорсульфоланган полиэтиленни фосфор ва олтингугурт сакловчи бирикмалар асосида олинган модификаторлар билан таъсирлашуви ўрганилди. Кўрсатилдики, натижада полимер хар хил адгезион фаол функционал гуруҳларга эга бўлади.
7. Фосфор- азот тутган бирикмалар билан модификация килинган хлорсульфоланган полиэтилен асосидаги таркибларнинг адгезия структура-сини ҳосил қилиши ва адгезия мустаҳкамлигига таъсири аниқланди.
8. Композиция модификацияси натижасида олинган адгезив коплама-ни структураси ўрганилди. Модификация натижасида юзанинг кескин ўзга-риши кўрсатилди. Ушбу структура юза билан таъсирни кучайиши натижасида адгезион мустахкамликни ошишига олиб келди.
9. Махаллий хомашёлар асосида Р, S, CI- тутган бирикмалар олиш технологияси ишлаб чиқилди ва МЧЖ «QAYUM НОЛ SER.VIS», МЧЖ «KAFOLAT REZINA», Тошкент МГБ да амалиётга жорий этилди. Олинган Р, S, CI- тутган бирикмалар агрессив таъсирларга, атмосфера таъсирларига ва юқори оловбардошликка эга.

1-23 62 0

Таркибида нефть бўлган шламни утиллаштиришнинг комплекс технологиясини ишлаб чиқиш

Суннат Шамансуров

Тадқиқот объектлари: темир йўл транспортининг юқори концентрацияли оқова сувлари ва таркибида нефть мавжуд бўлган шламлари ва улар асосидаги зичловчи сурков мойлари олиш жараёнлари.
Ишнинг мақсади: темир йўл транспорта корхоналарида олинган таркибида нефть бўлган шламни утиллаштиришнинг комплекс технологиясини ишлаб чикиш.
Тадқиқот усуллари: нефть маҳсулотларини тадкиқ этишнинг кимёвий, физик-кимёвий ва спектрал усуллари, шунингдек ЭҲМда тажриба кўрсаткичларига ишлов беришнинг математик усуллари.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: илк маротаба замонавий тадкиқот усуллари ёрдамида темир йўл транспорти корхоналари юқори концентрацияли оқова сувларининг таркиби ва хусусиятлари аникланиб, нефть шламини тозалаш учун самарали маҳаллий адсорбент ва нефть компонентларини экстракциялаш учун эритгичлар танлаб олинган. Танланган адсорбентнинг физик-кимёвий хоссаларини ва унинг нефть шламидан олинган нефть компонентларининг кўп циклли адсорбция ва десорбция жараёнларида қўллашни тадкик этиш юзасидан тажриба материал назарий жиҳатдан асослаб берилган. Нефть шламидан мой маҳсулотини ажратиб олиш технологияси ишлаб чиқилиб, улар боғловчи компонент вазифасини ўтаган резьбали маҳсулотлар учун зичловчи сурков мойи олиш йўллари кўрсатиб берилган.
Амалий аҳамияти: Темир йўл транспорти корхоналарининг юкори концентрацияли чиқиндиларини утиллаштириш юзасидан меъёрий-техник ҳужжатлар тузилган.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: Фарғона НҚЗ га қарашли Олтиарик тажриба ишлаб чиқариш корхонаси шароитида зичловчи сурков мой олиш юзасидан тажрибалар ўтказилиб, ижобий натижаларга эришилган. Мазкур дастурни татбик этишдан олиниши кутилаётган иқтисодий самара йилига 29,0 млн. сўмни ташкил этади.
Қўлланиш соҳаси: “Ўзбекистон темир йўллари” ДАТК корхоналари ва нефть кимё йўналишидаги ва темир йўл транспорта олий ўкув юртларининг ўқув дастурлари.

1-61 79 0

Таркибига синтетик полимерлар киритилган офсет қоғози ва унинг босма-техник хоссалари

Улбосин Ешбаева

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Жаҳон бозорида целлюлоза-қоғоз маҳсулотларини ишлаб чиқариш доимий ошиб бормокда, дунё бўйича йилига 403 млн тоннадан ортиқ қоғоз ва картон ишлаб чиқарилади. 2025 йилга қадар бу кўрсаткич ўртача ўсиши 2,1% ни, ишлаб чиқариш эса 500 млн тоннагача ўсиши прогноз қилинмокда.1 Бугунги кунда бутун дунёда ёғоч ресурслари тақчиллиги чуқурлашиб бормокда, шу сабабли толали чиқиндилардан фойдаланиб сифатли қоғоз маҳсулотлари ишлаб чиқариш ва уларни матбаа соҳасига жорий этиш долзарб муаммолардан бири ҳисобланади. Бу соҳада АҚШ, Хитой, Хиндистон, Бразилия, Жанубий Америка, Шарқий Европа давлатларда маълум ютуқларга эришилган.
Мамлакатимиз мустақилликка эришгандан кейин ўтган йиллар мобайнида хомашёни тайёр маҳсулот ҳолатигача комплекс қайта ишлашга алоҳида эътибор берилмоқда. Республикада маҳаллий хом-ашёлардан фойдаланиб янги қоғоз ва картон маҳсулотларини яратишга оид кенг қамровли ишлар амалга оширилди. Бу борада, жумладан, ёғоч целлюлозаси танқислигини ҳисобга олиб қоғоз тайёрлаш учун ипакнинг калта толали чиқиндиларидан, топинамбур, терак дарахти, қизилмия целлюлозаси, кенаф, буғдой сомони целлюлозасидан қоғоз олиш ва босма сифатини прогнозлаш бўйича қатор илмий-тадқиқот ишлари олиб борилган. Принципиал жиҳатдан янги маҳсулот ва технология турларини ўзлаштириш, шу асосда ички ва ташқи бозорда миллий маҳсулотларнинг рақобатбардошлигини таъминлаш вазифалари Ўзбекистонни ривожлантиришнинг бешта устивор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегисида белгиланган. Шу муносабат билан маҳаллий толали чиқиндилардан фойдаланиб қоғоз, картон, целлюлоза-композицион материалларни ишлаб чиқариш самарадорлигини ошириш ва маҳсулотларнинг рақобатбардошлигини таъминлаш энг перспектив услубларидан ҳисобланади.
Жаҳон амалиётида муқобил ва иккиламчи хомашёдан қоғоз олиш бўйича тадқиқотларни такомиллаштириш алоҳида аҳамият касб этиб бормокда. Бу борада: қимматбаҳо целлюлоза хомашёсини тежаш мақсадида қоғоз композицияси таркибига корхоналарида юзага келадиган толали чиқиндилардан фойдаланиб, қониқарли физик-механик хоссаларга эга бўлган янги қоғоз олиш технологиясини яратиш, турли толаларнинг ўзаро, полимерлар ва босма бўёқлари билан таъсирлашув қонуниятларининг назарий асосларини ишлаб чиқиш каби йўналишларда мақсадли илмий изланишларни амалга ошириш муҳим вазифалардан ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикаси президентининг 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ 916-сон «Инновацион лойиҳалар ва технологияларни ишлаб чикаришга жорий қилишни рағбатлантириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги Қарор ҳамда 2017 йил 7 февралдаги ПФ 4947-сон «Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони, Вазирлар маҳкамасининг 2010 йил 22 июлдаги 155-сон “Республикада қоғозни тежаш ва ундан оқилона фойдаланишга қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги қарорида ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади қоғоз композициясида линтдан олинган пахта целлюлозаси билан уйғунликда синтетик полимерларни қўллаш асосида офсет босма қоғозини олиш технологиясини ишлаб чикиш ва қоғоз компонентларининг ўзаро ва босма бўёғи билан таъсирлашуви механизмини аниқлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйдагилардан иборат:
таркибида линтдан олинган пахта целлюлозаси ва синтетик тола чикиндилари мавжуд бўлган офсет қоғози олиш технологияси ва рационал композиция параметрлари ишлаб чикилган; синтетик полимерлар ва табиий ипак чиқиндилари эритмаси билан модификацияланган ва гидролизланган ПАН-толаларидан фойдаланиб қоғоз массасининг шаклланиш қонунияти яратилган;
массада елимлаш учуй гидроксил, карбоксил ва аминогуруҳларга эга полимерлардан фойдаланиб, молекулалараро боғларни мустаҳкамлаш услублари яратилган;
бўялган толали компонентларни киритиш йўли билан қоғозли ҳужжатларнинг қалбакилаштиришдан ҳимояланганлигини ошириш усули ишлаб чиқилган;
босилувчи материалнинг ғоваклиги, бўёқнинг шимилиш чуқурлиги ва тақсимланишини ҳисобга олиб, назарий таҳлил асосида қоғознинг бўёқ қабул қилишини ҳисоблаш услуби ишлаб чиқилган;
Бокс-Уилсоннинг кескин кўтарилиш услуби бўйича тажрибавий қоғоз турларида босишда бўёқни қабул қилиш қонунияти ишлаб чиқилган;
линтдан олинган пахта целлюлозаси ва синтетик полимерлар асосида тайёрланган қоғознинг босма-техник хоссаларини созлаш параметрлари аниқланган.
Хулоса
«Таркибига синтетик полимерлар киритилган офсет қоғози ва унинг босма-техник хоссалари» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижалари қуйидагилардан иборат:
1. ЛПЦ, СТЧ, полимер елимловчи моддалар ва тўлдирувчилар асосида қоғоз ишлаб чиқариш технологияси ишлаб чиқилди. Қоғознинг хоссаларини тадқиқ қилиш асосида қоғоз тайёрлаш учун таркиби ЛПЦ 75% ва СТЧ 25% таклиф қилинди.
2. Аниқландики, анча ингичка (0,17 текс), калта ва узунлиги бўйича бир хил СТЧ дан фойдаланилганда (2-12 мм), СТЧ нинг майдаланиш даражаси 60 °ШР бўлганда қоғознинг шаклланиши яхшиланади. Бу ҳолда ЛПЦ ва СТЧ ўртасида минимал масофа билан қоғоз юзасининг бир жинсли тузилмаси ҳосил бўлиб, бу эса анча юқори механик мустаҳкамлик хоссаларига эга бўлган қоғоз олинади.
3. МНЧ ва ГНЧ дан фойдаланиш (75:25), шунингдек, қоғоз композициясида елимловчи модда сифатида АЭ, ПАПЭТФ, БСЛ ва ПАА (1,5%) дан фойдаланиш йўли билан тажрибавий қоғозларнинг мустаҳкамлигини ошириш ечимлари топилди.
4. Қоғоз массасига синтетик полимер киритиш қоғозда силлиқлик кўрсаткичи яхши бўлган бир жинсли таркиб олишга имкон берди. Аниқландики, АЭ ёки ПАПЭТФ дан фойдаланиб олинган қоғоз юқори оқлиги (6%) ва силлиқлиги (21%) билан фарқланади. Кристаллилиги ва бир жинслилигининг ортиши билан қоғознинг физик-механик хоссалари (15-20%) яхшиланади. Оқлик, силлиқлик каби кўрсаткичларнинг ранг тавсифномалари, нусханинг оптик зичлиги, бўёқ қабул қилишга ижобий таъсири аниқланди.
5. Микроскопик тахлиллар асосида қоғоз композицияси таркибига ИБТИЧ ва актив бўёқлар билан бўялган МНЧ қўшиш қоғозга янги шаффофлик ҳимоявий хоссалар беради, бу қимматбаҳо ҳужжатларни қалбакилаштиришдан ҳимоялаш усули учун (95:5) нисбат тавсия этилган.
6. Босилувчи материалнинг ғоваклиги, контакт вақти ва босимни ҳисобга олиб, назарий тахлил асосида қоғознинг бўёқ қабул қилишини ҳисоблаш услуби ишлаб чиқилди ва тажрибада текширилди. Тажриба асосида шу нарса тасдиқландики, тажрибавий №2 ва №3 қоғозларининг микроғовакли юзасида бўёқ таркибий қисмларининг тақсимланишида оптик зичлик юқорироқ ва №4 макроғовакли қоғозга нисбатан бир текисроқ бўлиши аниқланган.
7. Бокс-Уилсон кескин кўтарилиш услуби бўйича тажрибавий қоғозларнинг бўёқни қабул қилиш математик модели ишлаб чиқилди ва босиш шароити р (босим), тезлиги (v) ва қоғознинг силлиқлиги (q) га боғлиқ бўлган бўёқ қатлами қалинлиги, оптик зичлик ва бўёқнинг ўтиши коэффициента кўринишидаги акс-садо функцияси учун оптимум соҳасига эришилган.
8. Тажрибавий қоғозларнинг бўёқ билан ўзаро таъсирлашувида қоғоз ғоваклиги 35 нм, силлиқлиги q=40 с, оқлиги 84%, бўёқ ўтиши Кп=47,5, оптик зичлиги Don.3=l,45 кўрсаткичларига эришиш учун, босма ускунасида босим р=0,76 МПа, тезлик v=8380 нусха/соат, (Ryobi 780-4) бўлиши оптимал шароитлар ҳисобланади.
9. Диссертация натижаларининг ишлаб чиқаришга («BUM KOS KARTON» МЧЖ, «ANGREN РАСК» АЖ ва «JUHAL QALIN QOGOZ» МЧЖ) жорий қилиниши Республикада қоғоз ишлаб чиқариш ҳажмини оширади. Қоғоз массасига 25% НЧ киритилганда 1000 кг қоғоз учун иқтисодий самара 646174 сўмни ташкил қилади. АЭ ва БСЛ дан фойдаланилганда 300 кг қоғоз учун иқтисодий самарадорлик 350000 сўмни ташкил қилади.

1-71 82 0

Табиий-техноген характердаги гидрогеологик объектларни геоахборот моделлаштириш асосида қарорлар қабул қилишни қувватловчи тизим

Рашид Отениязов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда жаҳонда геоахборот технологиялари ютуқларига асосланиб табиий техноген характерга эга бўлган гидрогеологик объектларнинг мелиоратив ва экологик ҳолатларини мавсумий ўзгариш жараёнларини моделлаштириш ва юқори самарадорликка эга бошқариш тизимларини яратиш долзарб муаммолардан бирига айланиб бормокда. «Табиий-техноген объектларда хар Йили 6-7млн. гектар ерда сув танкислиги кузатилмокда, сайёрамизда географик жойлашган ўрни ва экологик хусусиятларини инобатга олган ҳолда геоахборот технологиялари асосида ишлов бериладиган 1,5 млрд, гектар ерларнинг мелиоратив ҳолатини 75-78% даражага кадар таъминлашга эришилган».1
Узбекистан Республикасида интенсив фойдаланиладиган табиий-техноген характердаги ерларнинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш ва самарадорлигини оширишда гидрогеологик объектларни геоахборот технологиялари асосида бошқарув қарорларини кабул қилишни қўллаб-қувватлаш тизимини такомиллаштириш борасида кенг камровли илмий тадқиқот ишлари амалга оширилмокда. Бу борада, жумладан, кишлок хўжалигининг турли сохаларида фойдаланиладиган ерларнинг мелиоратив ҳолатини юқори технологиялар ёрдамида яхшилаш, тупроқ унумдорлигини тиклаш жараёнларини моделлаштириш ва мелиоратив тизимларни бош-қариш, улардан самарали фойдаланишга боғлиқ тадбирлар ўтказишга багишланган катар илмий-тадкикот ишлари олиб борилган.
Жаҳонда табиий-техноген характердаги гидрогелогик объектларнинг математик моделларини геоахборот технологиялари асосида ишлаб чиқиш ва техноген ҳудудларнинг мавсумий ва экологик холатларини ўзгариши ҳакидаги геомаълумотлар базасини шакллантириш ва улар асосида бошқарув тизимларини такомиллаштириш муҳим аҳамият касб этмокда. Бу борада қатъиймас маълумотлар шароитида турли характердаги ечимлар қабул қилиш моделларини ишлаб чиқиш, тупроқ хоссаларини ва сизот сувлар чукурлигини ҳисобга олган ҳолда коллектор-зовурлар системасини ишлаб чиқиш, катъиймас мантикий асосида турли характердаги ечимлар орасидаги боғланишларни тадкик килишнинг (огохлантириш, ажратиш, тиклаш) моделлаштириш алгоритмлари ва дастурларини ишлаб чиқиш, растрли тасвирлар асосида худудлар геоахборот моделини яратиш каби йўналишларда мақсадли илмий изланишларни амалга ошириш мухим вазифалардан бири ҳисобланади. Юкорида келтирилган илмий-тадкикотлар йўналишида бажарилаётган илмий изланишлар мазкур диссертация мавзусининг долзарблигини изохдайди.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2013 йил 27-июндаги ПҚ-1989-сон «Узбекистан Республикаси Миллий ахборот-коммуникация тизимини янада ривожлантириш тўғрисида»ги Қарори, Вазирлар Маҳкамасининг 2013 йил 19 мартдаги 82-сон «Узбекистан Республикасида сувдан фойдаланиш ва сув истеъмоли тартиби тўғрисида»ги қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади турли хилдаги маълумотлар шароитида табиий-техноген характердаги гидрогеологии объектлар учун қарорлар қабул қилишга кўмаклашувчи геоахборот-аналитик тизим ишлаб чикишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
табиий-техноген характердаги гидрогеологик объектлар маълумотлари-ни тўплаш, сақлаш ва ишлов бериш, геоахборот технологиялар асосида моделлаштириш, интеллектуаллаштиришга мўлжалланган ахборот-аналитик компьютерлаштирилган тизим ишлаб чиқилган;
табиий-техноген характердаги гидрогеологик объектлар холатларини қатъиймас тўпламлар назарияси тамойиллари асосида бахолаш ва умумлаштиришга асосланган бошкарув қарорларини қабул қилиш моделлари ишлаб чиқилган;
табиий-техноген характердаги гидрогеологик объектлар тасвирларидан маълумот олиш, ишлов бериш жараёнларини параллеллаштириш алгоритм ва дастурий воситалари ишлаб чикилган;
табиий-техноген характердаги гидрогеологик объектлар геоахборот модели тематик қатламлари орасидаги ўзаро богланишларни акс эттирувчи электрон карталар яратиш асосида карорлар кабул қилишга кўмаклашувчи компьютерлаштирилган тизимнинг алгоритмлари ва дастурий воситалари ишлаб чикилган;
катьиймас маълумотлар шароитида табиий-техноген характердаги гидрогеологик объектларни вазиятлари бўйича қайта тиклаш, локаллаштириш, огохлантириш ечимлари ва улар орасидаги ўзаро богланишларини бахолаш моделлари, алгоритмлари ва дастурий воситалари ишлаб чикилган;
геоахборот моделга асосланиб, тематик катламлар орасидаги корреляцией боғланишлар харитасини яратиш ва бошқарув қарорларини кабул қилиш алгоритм ва дастурий мажмуаси ишлаб чикилган
Хулоса
«Табиий-техноген характердаги гидрогеологик объектларни геоахборот моделлаштириш асосида қарорлар кабул килишни кувватловчи тизим» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадкикотлар натижасида куйидаги хулосаларга келинди:
1. Турли хилдаги маълумотлар (сонли, сифат кўринишидаги лингвистик, растрли, худудий ва ҳ.к.) билан ишлаш геоахборот-аналитик концепцияси ва қабул қилинган ечимларни лингвистик ифодалаш алгоритмлари ва дастурий комплекси ишлаб чиқилди. Компьютерлаштирилган тизим геоахборот, катъиймас-ахборот ва эксперт-аналитик ташкил этувчиларни ўз ичига олади ва бу ташкил этувчилар орасида ахборот алмашуви алгоритмлари ва дастурий воситалари ишлаб чикилди.
2. Қатъиймас-мантиқий ва Саати усуллари асосида эксперт-гидрогеологлар тажрибалари, билимлари ва таҳминларини формаллаштириш ва умумлаштириш усуллари, алгоритмлари ва дастурий комплекси ишлаб чиқилди.
3. Табиий-техноген характердаги гидрогеологик объектлар холатлари (мелиоратив, ер ости сувларини ҳимоялаш, экологик) асосида кабул қилинадиган турли характердаги (огохдантирувчи, тикловчи, ажратувчи) ечимларни умумлаштириш моделлари ишлаб чикилди ва асосланди.
4. Геоахборот моделлаштириш натижаларини ҳолатли тахлил қилиш асосида кабул килинадиган ечимлар орасидаги ўзаро боғланишларни қатъиймас бахолаш алгоритмлари ишлаб чикилди. Умумий ечимни кучайтириш, камайтириш, ўзгартмаслик кўринишидаги хусусий ечимлар асосидаги модели ишлаб чиқилди.
5. Гидрогеологик объектлар тасвирларидан маълумот олиш ва тасвирларни параллел ишлаш алгоритмлари ва дастурий воситалари ишлаб чикилди.
6. Растрли маълумотлар асосида табиий-техноген гидрогеологик объектлар геоахборот моделини яратиш тамойиллари ишлаб чикилди.
7. “Силжийдиган ойна” усули асосида, табий-техноген гидрогеологик объектлар геоахборот моделининг икки ва уч тематик катламлари орасидаги ўзаро боғланиш корреляцией майдонларини ҳосил қилиш алгоритмлари ва дастури ишлаб чиқилди.
8. Ишлаб чикилган компьютерлаштирилган ахборот-аналитик тизим Қорақалпоғистон Республикаси шимолий зонаси ҳудуди мониторинги тадқиқотларда қўлланилди.
9. Қорақалпоғистон Республикаси шимолий зонаси ҳудуди геоахборот модели асосида сизот сувлари сатхдари ва минераллашуви ўзгаришларининг ҳудуднинг бошқа объектларига таъсирини ўрганиш бўйича ҳисоблаш экспериментлари ўтказилди.
10. Геоахборот моделлаштириш натижаларининг худудий-вактий тахлили ArcGIS муҳитининг Spatial Analyst пакети асосида амалга оширилди.
11. Олинган натижалар сизот сувлари сатхдарининг пасайишини ва шўрланиш даражасининг 2010-2015 йиллар оралиғида шимол томон ошувини кўрсатади. Қорақалпоғистон Республикаси шимолий зонасининг вақт бўйича икки даврга (2000 ва 2015 йй.) тегишли космик тасвирлари ERDAS IMAGINE пакети воситасида ракамли тахдил қилинди. Олинган натижаларнинг геоахборот моделлаштириш натижалари билан деярли мослигини кўриш мумкин.