MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
314
IJTIMOIY HIMOYA TIZIMIDA PENSIYA TAMINOTINI
RIVOJLANITIRISH YO'LLARI
Qaxxorov Shoxrux Shavkatjon o’g’li - Andijon Davlat Texnika Instituti
Iqtisodiyot kafedrasi assistenti,
Odilov Samandar Olim o’g’li - Andijon Davlat Texnika Instituti
Muhandislik iqtisodiyoti va boshqaruv fakulteti Iqtisodiyot yo’nalishi talabasi
Annotatsiya: Maqolada O‘zbekistonda ijtimoiy himoya tizimining muhim
tarkibiy qismi bo‘lgan pensiya ta’minoti tizimini rivojlantirish masalalari
o‘rganiladi. Pensiya tizimidagi mavjud muammolar, xalqaro tajriba asosida
takomillashtirish yo‘llari va milliy sharoitlarga moslashtirilgan yangicha
yondashuvlar yoritiladi.
Kalit so’zlar: ijtimoiy himoya, pensiya tizimi, islohotlar, pensiya
jamg‘armalari, moliyaviy barqarorlik
Aаннотация: В статье рассматриваются вопросы развития
пенсионной системы, как важной составляющей системы социальной защиты
в Узбекистане. Освещаются существующие проблемы в пенсионной системе,
пути их совершенствования на основе международного опыта и внедрение
новых подходов, адаптированных к национальным условиям.
Kлючевые слова: социальная защита, пенсионная система, реформы,
пенсионные фонды, финансовая стабильность
Abstract: The article examines the development of the pension provision
system as an important component of social protection in Uzbekistan. It highlights
the existing problems in the pension system, ways to improve it based on international
experience, and innovative approaches adapted to national conditions.
Keywords: social protection, pension system, reforms, pension funds,
financial stability.
Ijtimoiy himoya tizimi har bir mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy barqarorligini
ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Pensiya tizimi esa uning asosiy tarmoqlaridan biri
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
315
bo‘lib, aholining mehnatga layoqatsiz qatlamini iqtisodiy jihatdan qo‘llab-
quvvatlashga xizmat qiladi. Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo bo‘yicha
aholining 9 foizi pensiya ta’minotiga ega emas, ayniqsa rivojlanayotgan
mamlakatlarda bu ko‘rsatkich yuqoriroq
1
.
O‘zbekistonda esa 2024 yil holatiga ko‘ra, pensiya oluvchilar soni 3,8 million
nafarga yetgan bo‘lib, bu umumiy aholining taxminan 12 foizini tashkil etadi. So‘nggi
besh yil ichida pensiya oluvchilar soni yiliga o‘rtacha 3,5% ga oshib bormoqda. Shu
bilan birga, pensiya yoshining pastligi (erkaklarda 60, ayollarda 55 yosh) pensiya
jamg‘armasiga katta moliyaviy bosim o‘tkazmoqda
2
.
Shuningdek, norasmiy sektorda ishlayotgan va pensiya jamg‘armasiga badal
to‘lamayotgan fuqarolar soni ham sezilarli bo‘lib, ular pensiya tizimidan tashqarida
qolmoqda. Bu holat tizimning barqarorligiga tahdid solmoqda va uni
takomillashtirish zaruratini kuchaytirmoqda.
Shu bois, O‘zbekistonda pensiya ta’minotini rivojlantirish, tizimni moliyaviy
jihatdan barqaror qilish va aholining keng qatlamlarini qamrab olish muhim vazifa
sifatida qaralmoqda. Ushbu maqolada ijtimoiy himoya tizimida pensiya ta’minotini
takomillashtirish yo‘llari o‘rganiladi.
Maqola tayyorlash jarayonida statistik tahlil, qiyosiy tahlil va kontent tahlili
metodlaridan foydalanildi. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi,
Moliya vazirligi va Pensiya jamg‘armasi ma’lumotlari asosiy tahlil manbai sifatida
xizmat qildi. Bundan tashqari, xalqaro tajriba sifatida Germaniya, Shvetsiya va
Yaponiya pensiya tizimlari o‘rganildi.
Tahlillar natijasida aniqlanishicha, O‘zbekistonda pensiya tizimining asosiy
muammolari quyidagilardan iborat:
Pensiya yoshining nisbatan pastligi va bu bilan byudjetga tushayotgan
og‘irlik;
Pensiya ajratmalarining real hayotiy xarajatlarni qoplamasligi;
1
World Bank. Pension Reform: Issues and Prospects for Non-Financial Defined Contribution (NDC) Schemes.
Washington, DC: 2019.
2
O‘zbekiston Respublikasi Pensiya jamg‘armasi. Rasmiy hisobotlar. 2024.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
316
Norasmiy sektorda ishlayotgan aholining pensiya tizimiga qamrab
olinmasligi;
Pensiya jamg‘armalarining moliyaviy barqarorligini ta’minlashdagi
qiyinchiliklar.
O‘zbekistonda pensiya ta’minotining asosiy ko‘rsatkichlari (2020–2024)
3
Ko‘rsatkichlar
2020
2021
2022
2023
2024*
Pensiya oluvchilar soni (mln)
3,4
3,5
3,6
3,7
3,8
O‘rtacha pensiya miqdori
(so‘m)
900
000
1
000
000
1
200
000
1
400
000
1
600
000
Pensiya
fondi
xarajatlari
(trln so‘m)
21
24
28
32
37
Pensiya
yoshi
(erkaklar/ayollar)
60/55
60/55
60/55
61/56
62/57
Manba:
O‘zbekiston Respublikasi Pensiya jamg‘armasi rasmiy hisobotlari
(2024 yil prognoz ko‘rsatkichi)
Xalqaro tajriba asosida quyidagi takliflar ilgari surildi:
Pensiya yoshini bosqichma-bosqich oshirish orqali tizimning moliyaviy
barqarorligini ta’minlash;
Pensiya jamg‘armalarini ko‘p manbali moliyalashtirish (masalan,
majburiy pensiya badallari va ko‘ngilli jamg‘arishlar);
Norasmiy sektorda ishlayotgan fuqarolarni pensiya tizimiga jalb qilish
mexanizmlarini yaratish;
Pensiya tizimida zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanish
orqali boshqaruv samaradorligini oshirish.
O‘zbekiston ijtimoiy himoya tizimini rivojlantirishda pensiya ta’minoti
tizimini modernizatsiya qilish muhim ahamiyat kasb etadi. Takomillashtirish
3
O‘zbekiston Respublikasi Pensiya jamg‘armasi rasmiy hisobotlari (2024 yil prognoz ko‘rsatkichi)
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
317
yo‘nalishlari sifatida pensiya yoshini bosqichma-bosqich oshirish, moliyalashtirish
manbalarini diversifikatsiya qilish, aholining keng qatlamlarini qamrab olish
choralarini ko‘rish lozim. Shu bilan birga, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish
tizim samaradorligini oshiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
O‘zbekiston Respublikasi Pensiya jamg‘armasi. Rasmiy hisobotlar. 2024.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi. Pensiya tizimini moliyalashtirish
hisobotlari. 2023.
3.
World Bank.
Pension Reform: Issues and Prospects for Non-Financial Defined
Contribution (NDC) Schemes.
Washington, DC: 2019.
4.
Holzmann, R., Hinz, R.
Old-Age Income Support in the 21st Century: An
International Perspective on Pension Systems and Reform.
World Bank, 2005.
5.
European Commission.
Pension Adequacy Report 2021.
Brussels: 2021.
