MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
196
YORUG’LIK VA HARORAT DATCHIKLARINING MUQOBIL
ENERGIYA MANBALARIDA QO’LANILISHI
S.Sharobiddinov.
Andijon davlat texnika instituti,
Elektr va energetika muhandisligi fakulteti
Muqobil energiya manbalari” kafedrasi assistenti.
To’ranazarov Xayrullo Abduhamid o’g’li
Andijon davlat texnika instituti
Energiya tejamkorligi va energiya audit yo‘nalishi,
4-kurs talabasi.
Annotatsiya: Ushbu maqolada yorug‘lik va harorat datchiklariningasosiy
parametrlari tahlil qilingan. Yorug‘lik va harorat datchiklarining to‘g‘ri tanlanishi
ularning ishlash samaradorligini ta'minlashda hamda tizimning umumiy ish
faoliyatini yaxshilaydi. Ushbu maqolada keltirilgan parametrlarga e’tibor berish
orqali foydalanuvchilar o‘z ehtiyojlariga mos keladigan eng yaxshi yechimlarni topa
olishadi.’
Kalit so
‘
zlar: spektral javob berish diapazoni, kuchlanish istemoli, yorug‘lik
oqimi, monoxramatik nurlanish, spektraskopiya, spektral sezgirlik.
Yorug‘lik datchiklari (fotodatchiklar yoki LDR — Light Dependent Resistor)
quyosh nurlanishining yo‘nalishini aniqlaydi va trekking tizimiga panellarni optimal
burchakka burishni buyuradi. Datchiklarning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
Nurlanish yo‘nalishini aniqlash: Bir nechta datchik yordamida quyosh
nurlari qayerdan tushayotganini aniqlash.
Burchakni sozlash: Datchiklardan kelgan ma’lumot asosida motorlar
orqali PV panellarni burish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
197
Energiya ishlab chiqarishni maksimal darajada oshirish: To‘g‘ri
yo‘naltirilgan panellar yordamida nurlanishning maksimal qabul qilinishini
ta’minlash.
Harakatlanuvchi tizimlarning turlari
Bir o‘qli tizimlar (Single-axis trackers)
Xususiyati: Panellar faqat g‘arb-sharq yo‘nalishida harakatlanadi.
Afzalligi: Oddiy va arzon.
Kamchiligi: Samaradorlik oshishi nisbatan past (20–30% gacha).
Ikki o‘qli tizimlar (Dual-axis trackers).
Xususiyati: Panellar ikki yo‘nalishda, ya’ni g‘arb-sharq va shimol-janub
yo‘nalishida harakatlanadi.
Afzalligi: Maksimal samaradorlikka ega (35–45% gacha oshishi
mumkin).
Kamchiligi: Murakkab va qimmat.Yorug‘lik datchiklari asosida
harakatlanish algoritmi
1.
Datchiklardan ma’lumot olish: To‘rt tomonda joylashgan datchiklar
quyosh nurlanishini o‘lchaydi.
2.
Signallarni solishtirish: Har bir datchikdan olingan ma’lumotlar
taqqoslanadi.
3.
Optimal yo‘nalishni aniqlash: Qaysi yo‘nalishda nurlanish kuchliroq
bo‘lsa, o‘sha tomonga burish.
4.
Motorlarni boshqarish: Harakatlantiruvchi mexanizmlarni faollashtirish.
5.
Doimiy monitoring: Quyoshning harakatini kuzatib, doimiy ravishda
yo‘naltirib turish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
198
Samaradorlikni oshirish yo‘llari
Yuqori aniqlikdagi datchiklardan foydalanish.
Quyosh nurining to‘siqsiz tushishini ta’minlash.
Energiya sarfini kamaytirish uchun samarador motorlardan foydalanish.
Ob-havo sharoitiga qarab avtomatik tarzda sozlanish.
Yorug‘lik datchiklari asosidagi harakatlanuvchi tizimlar quyosh fotoelektrik
modullarining samaradorligini sezilarli darajada oshirishi mumkin. To‘g‘ri tanlangan
datchiklar va boshqaruv algoritmi yordamida energiya ishlab chiqarishni maksimal
darajada ta’minlash mumkin.
Quyosh fotoelektrik modullarning samaradorligi.
Kun davomida vaqt (soat)
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
199
Mana, bu grafikda statsionar va harakatlanuvchi quyosh fotoelektrik
modullarining kun davomida samaradorligi solishtirilgan.
Harakatlanuvchi PV
tizim
(yashil chiziq) samaradorlikni sezilarli darajada oshirib, maksimal nuqtalarda
yuqori natijalarni ko‘rsatmoqda.
Quyosh fotoelektrik modullarining samaradorligi uchun grafik va formulalar
Quyosh panellarining samaradorligini grafik orqali tasvirlashda quyidagi
asosiy formulalar qo‘llaniladi. Ushbu formulalar yordamida grafikda statsionar va
harakatlanuvchi tizimlarning samaradorligini taqqoslaymiz.
1. Quyoshning tushish burchagi bunda: θ (t)
Kun davomida quyoshning burchagi ttt vaqtga bog‘liq holda o‘zgaradi. Buni
quyidagi formula orqali ifodalash mumkin:
𝜃(t) = θ
max
∙ (
π(t−t
max
)
t
k
−t
b
)
Bu yerda:
θ
max
—kunning maksimal burchagi (masalan , 90° yaqin).
t
max
—quyoshning zenitdagi vaqti (odatda 12:00).
t
k
va t
b
—kunning boshlanishi va tugash vaqti (masalan, 6:00 va 18:00).
Izoh: Grafikda bu burchakning o‘zgarishi statsionar panel uchun tushayotgan
energiyaning kamayishiga sabab bo‘ladi.
2.Tushayotgan quvvat:
𝐏
𝐢𝐧
(𝐭)
Quyoshning nurlanishning panelga tushish quvvati:
P
in
(t) = E ∙ A ∙ csc θ( t)
Bu yerda:
E— quyosh nurlanishning zichligi (W/
m
2
).
A—panelning foydali maydoni (m2).
csc θ( t)
—burchakning funksiyasi.
3.Samaradorlikni aniqlash:
𝑛(𝑡)
Kun davomida samaradorlikning o‘zgarishi:
𝑛(𝑡) =
𝑃
𝑜𝑢𝑡
(𝑡)
𝑃
𝑖𝑛
(𝑡)
∗ 100
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
200
Izoh: harakatlanuvchi tizmlarda
csc θ( t) ≈ 1
bo‘lgani uchun
𝑃
𝑖𝑛
(𝑡)
maksimal
qiymatda qoladi va samaradorlik yuqori bo‘ladi.
4. Statsional va harakatlanuvchi tizmlar uchun formulalar
Statsionar tizim:
𝑛
𝑡𝑟𝑒𝑘
(𝑡) = 𝑛
0
∙ csc 𝜃 (𝑡)
Bu yerda:
𝑛
0
− panelning maksimal samaradorligi ( masalan, 20%).
Harakatlanuvchi tizm:
𝑛
𝑡𝑟𝑒𝑘
(𝑡) = 𝑛
0
Izoh: harakatlanuvchi tizmlar doimo optimal burchakda ishlaydi, shuning
uchun
𝑛
𝑡𝑟𝑒𝑘
(𝑡)
maksimal qiymatda qoladi.
5.Samaradorlikning o‘sishi:
∆
𝑛
(𝑡)
Kun davomida harakatlanuvchi tizim orqali ortgan samaradorlik:
∆
𝑛
(𝑡)
=
𝑛
𝑡𝑟𝑒𝑘
(𝑡) − 𝑛
𝑠𝑡𝑎𝑡𝑠
(𝑡)
Grafikni chizamiz: statsionar va harakatlanuvchi tizimlar uchun samaradorlik
Quyidagi kod orqali ushbu formulalar asosida grafikni chizamiz:
3.24-rasm.Statsionar va harakatlantiruvchi PV tizmlarning samaradorligi.
Mana, yuqoridagi grafikda statsionar (to‘q sariq chiziq) va harakatlanuvchi
(yashil chiziq) PV tizimlarning samaradorligi ko‘rsatilgan. Yashil soha esa
harakatlanuvchi tizim yordamida ortgan samaradorlikni ifodalaydi.
Statsionar tizim: Burchakning o‘zgarishi sababli samaradorlik pasayadi.
Harakatlanuvchi tizim: Doimiy maksimal samaradorlikni saqlaydi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
201
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Erkinovich, Y. M. A., & Umurzoqbek, D. (2024). APPLICATION OF
HYBRID SYSTEM IN MULTIFUNCTIONAL DEVICES USING BOTH
RENEWABLE AND CONVENTIONAL ENERGY RESOURCES. Лучшие
интеллектуальные исследования, 14(2), 226-233.
2.
Alijanov, D. D. (2023). Storage of Electricity Produced by Photovoltaic
Systems.
3.
Axmadaliyev, U. A. (2024). EFFECTIVE USE OF ELECTRICITY IN
AGRICULTURE AND ITS IMPORTANCE. Лучшие интеллектуальные
исследования, 21(2), 76-80.
4.
Qosimov, O. A., & Sh, S. (2024). RK-4 RUSUMLI SILKITUVCHI
MASHINALARNING
TEHNIKAVIY
TAVFSIFLARI.
Лучшие
интеллектуальные исследования, 14 (2), 206–211.
5.
Shuhratbek o'g'li, M. Q. Sharobiddinov Saydullo O'ktamjon o'g'li Andijan
machine building institute.(2023). OBTAINING SENSITIVE MATERIALS THAT
SENSE LIGHT AND TEMPERATURE. Zenodo.
6.
Carlo Jacoboni. «Theory of Electron Transport in Semiconductors». Berlin:
Springer-Verlag Berlin Heidelberg. 1st ed. 2010. P. 590.
7.
. Пул-мл.Ч., Оуэнс Ф. «Нанотехнологии». Учебное пособие. – М.:
Техносфера, 2010. – 336 с.
