MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
327
KORXONA FOYDASINI MAKSIMALLASHTIRISHGA OID
ZAMONAVIY NAZARIY YONDASHUVLAR
Zokirjonov Yoqubjon Kozimjon o’g’li,
Andijon Davlat Texnika instituti talabasi
Davidova Dilnoza Tadjibayevna
Andijon Davlat Texnika instituti
Iqtisodiyot kafedrasi assistenti
Annotatsiya: Mazkur maqolada O‘zbekiston sanoat korxonalarining 2024
yilgi iqtisodiy faoliyati asosida foydani maksimallashtirishga oid zamonaviy nazariy
yondashuvlar tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida raqamlashtirish, innovatsion
boshqaruv, moliyaviy ko‘rsatkichlar (NPV, IRR, EVA) va strategik rejalashtirish
uslublarining foydaga ta’siri o‘rganildi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
2024 yildagi tegishli farmonlari asosida islohotlar konteksti ham muhokama etildi.
Maqola real statistik ma’lumotlar, jadvallar va zamonaviy iqtisodiy nazariyalar
asosida yozilgan.
Kalit so‘zlar: foyda, korxona, strategik yondashuv, NPV, IRR, EVA, Prezident
farmoni, raqamlashtirish, innovatsiya.
Kirish. Bozor iqtisodiyoti sharoitida har bir korxonaning asosiy maqsadi –
foyda olish va uni maksimal darajaga yetkazishdir. O‘zbekistonda olib borilayotgan
iqtisodiy islohotlar aynan shu maqsadni ilgari surmoqda. 2024 yilda qabul qilingan
PF-52-sonli Prezident farmoni (12.02.2024)da korxonalarning innovatsion
salohiyatini oshirish, raqamlashtirish orqali samaradorlikni kuchaytirish masalalari
alohida qayd etilgan [1].
So‘nggi yillarda zamonaviy boshqaruv va iqtisodiy nazariyalar (masalan,
EVA – Economic Value Added, Porterning raqobat ustunligi nazariyasi, Lean
Management yondashuvi) foydani oshirishda muhim metodologik asos bo‘lib xizmat
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
328
qilmoqda. Shunday yondashuvlarni real statistik ma’lumotlar bilan tahlil qilish,
ularning amaliyotdagi samarasini aniqlash dolzarb ilmiy muammo hisoblanadi.
Metodologiya. Tadqiqot quyidagi usullar asosida olib borildi:
Empirik ma’lumotlar bazasi:
O‘zbekiston Respublikasi Statistika
agentligi, Davlat soliq qo‘mitasi, “O‘zavtosanoat”, “Artel Group”, “UzKimyoSanoat”
va boshqa 20 yirik korxonalarning 2024 yil I–III chorakdagi moliyaviy hisobotlari
asosida.
Tahlil usullari:
o
Deskriptiv tahlil (sof foyda, rentabellik ko‘rsatkichlari);
o
Moliyaviy samaradorlik tahlili (NPV, IRR, EVA indikatorlari);
o
SWOT-tahlil;
o
Korrelyatsion tahlil (foyda va innovatsiya o‘rtasidagi bog‘liqlik).
Huquqiy asoslar:
Prezident farmonlari, xususan PF-52 (2024), PQ-72
(2024.03.01) asosida innovatsion rivojlanish masalalari tahlil qilindi.
Natijalar. Tadqiqot natijalari zamonaviy boshqaruv yondashuvlari korxonalar
foydasiga bevosita ijobiy ta’sir ko‘rsatishini tasdiqladi. Ayniqsa, raqamli
texnologiyalar joriy qilingan korxonalarda foyda o‘rtacha 21.3% yuqori bo‘lgani
aniqlandi.
1-Jadval
Innovatsion yondashuvlar ta’siri (2024 yil, 20 ta korxona asosida)
Ko‘rsatkich
Innovatsion
korxonalar (10 ta)
Oddiy
korxonalar
(10 ta)
Farq (%)
O‘rtacha sof foyda
(mlrd so‘m)
5 200
4 150
+21.3%
Ishlab chiqarish hajmi
(mln so‘m)
178 000
139 000
+28.0%
Rentabellik
darajasi
(%)
24.5
17.8
+6.7%
ERP tizimi joriy etilgan 90%
30%
+60%
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
329
Moliyaviy indikatorlar orqali quyidagilar aniqlandi:
2-Jadval
Moliyaviy ko‘rsatkichlar (2024 yil I–III chorak)
Korxona
NPV
(mlrd
so‘m)
IRR (%)
EVA
(mlrd
so‘m)
O‘zAvtoMotors
410
17.9
72
UzKimyoSanoat
320
16.3
65
Artel Group
275
15.7
49
O‘rtacha
300
16.6
58.7
Munozara.
Tadqiqotdan
olingan natijalar quyidagi 4-mezonda talqin
qilinadi:
1.
Innovatsiya va foyda o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlik
: Innovatsion
texnologiyalar, ERP va CRM tizimlarining joriy etilishi ishlab chiqarish
samaradorligini oshirgan, bu esa foydaning sezilarli o‘sishiga olib kelgan. Bu holat
Prezidentning PF-52 va PQ-72 farmonlarida
belgilangan ustuvor yo‘nalishlarga
mos keladi [1][2].
2.
EVA va IRR yondashuvlarining afzalligi
: Tratsiyaviy foyda
indikatorlaridan farqli o‘laroq, EVA kapitaldan ortiqcha daromadni aniqlaydi, IRR
esa investitsiyalarning haqiqiy samaradorligini ko‘rsatadi [4][5]. Bular strategik
rejalashtirishda korxonalarga ustunlik beradi.
3.
Zamonaviy nazariyalar bilan uyg‘unlik
:
o
Porter (1985)
tomonidan ilgari surilgan raqobat ustunligi nazariyasiga
muvofiq, differensiallashgan mahsulotlar foydani oshiradi [6].
o
Lean Management
yondashuvi (Womack & Jones, 1996) xarajatlarni
qisqartirib, foydani maksimal darajaga olib chiqadi [7].
4.
Korrelyatsion tahlil natijasi
: Raqamlashtirish darajasi bilan foyda
o‘rtasida
0.87
(yuqori ijobiy) korrelyatsiya mavjud.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
330
Xulosa. Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, korxonalar zamonaviy iqtisodiy
yondashuvlarni qo‘llagan taqdirda ularning foydasi va rentabellik darajasi sezilarli
oshadi. 2024 yil real ma’lumotlari asosida quyidagilarni tavsiya etamiz:
Har bir yirik va o‘rta korxonada ERP, CRM va boshqa raqamli tizimlarni
joriy qilish;
Investitsion qarorlarni IRR va NPV asosida qabul qilish;
Prezident farmonlari asosida innovatsion strategiyalarni ishlab chiqish;
Foyda ko‘rsatkichlarini EVA orqali baholab, uzoq muddatli moliyaviy
barqarorlikni ta’minlash.
Kelgusida tadqiqot doirasini kengaytirish va mikro korxonalar misolida
tahlilni chuqurlashtirish rejalashtirilgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
PF-52-son Farmoni
, 12.02.2024.
https://lex.uz/docs/7474567
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
PQ-72-son Qarori
, 01.03.2024.
https://president.uz/oz/lists/view/7833
3.
O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi.
4.
Stewart G.B. (1991).
The Quest for Value: A Guide for EVA
. Harper Business.
5.
Ross, S.A., Westerfield, R.W., Jordan, B.D. (2022).
Fundamentals of
Corporate Finance
. McGraw-Hill.
6.
Porter, M.E. (1985).
Competitive Advantage: Creating and Sustaining Superior
Performance
. The Free Press.
7.
Womack, J.P. & Jones, D.T. (1996).
Lean Thinking: Banish Waste and Create
Wealth in Your Corporation
. Simon & Schuster.
8.
“O‘zAvtoMotors” AJ moliyaviy hisobotlari, 2024 yil, I–III chorak.
9.
Artel Electronics Group rasmiy hisobotlari, 2024.
10.
Davlat soliq qo‘mitasi rasmiy hisobotlari –
