MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
331
MIKROKREDITLASH TIZIMIDA MAVJUD MUAMMOLAR VA
ULARNI HAL ETISH YO’LLARI
Yo’ldashev Muhammadsodiq Boburjon o’g’li
Andijon Davlat Texnika instituti talabasi
Davidova Dilnoza Tadjibayevna
Andijon Davlat Texnika instituti
Iqtisodiyot kafedrasi assistenti
Annotatsiya: Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida mikrokreditlash
tizimining 2024–2025-yillardagi holati iqtisodiy tahlil asosida o‘rganilgan.
Mikromoliyalash mexanizmlarining iqtisodiy samaradorligi, aholining kam
ta'minlangan qatlamlariga ko‘rsatilayotgan moliyaviy xizmatlar sifati, kreditlarning
qaytmasligi, foiz stavkalari va moliyaviy savodxonlik darajasi asosiy e’tibor
markazida bo‘ldi. Tadqiqotda Prezident farmonlari, Markaziy bank hisobotlari,
xalqaro tashkilotlar ma’lumotlari hamda joylarda o‘tkazilgan so‘rovnomalar
asosida muammolar aniqlanib, ularni bartaraf etish bo‘yicha taklif va tavsiyalar
ishlab chiqildi. Statistik tahlil, empirik yondashuvlar, hujjatli tahlil va komparativ
metodlar asosida ishlab chiqilgan maqola, mamlakatda mikromoliyaviy inklyuziyani
kengaytirish uchun amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar: mikrokredit, moliyaviy inklyuziya, kredit riski, foiz stavkasi,
kambag‘allikni qisqartirish, moliyaviy savodxonlik, mikromoliyalash, raqamli
moliyaviy xizmatlar, kredit portfeli, Markaziy bank.
Kirish
So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasi aholining ijtimoiy himoyaga
muhtoj qatlamlari, xususan yoshlar, ayollar, ishsizlar va kichik biznes subyektlarini
qo‘llab-quvvatlash maqsadida mikromoliyaviy xizmatlarni kengaytirishga alohida
e’tibor qaratmoqda. Xususan, 2024-yil 5-yanvardagi PF–11-sonli Prezident
Farmonida aholining daromad manbalarini ko‘paytirish va ularning o‘zini o‘zi band
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
332
qilishiga ko‘maklashish borasida mikrokreditlashni rag‘batlantirish choralari
belgilandi[1].
Ammo amaliyotda bu tizimda qator tizimli muammolar mavjud: yuqori foiz
stavkalari, kredit olishdagi byurokratik to‘siqlar, kreditlarning qaytmasligi, moliyaviy
savodxonlikning pastligi va raqamli moliyaviy xizmatlarning sust rivojlanishi.
Mazkur maqola aynan ushbu muammolarni aniqlash va ularning zamonaviy
yechimlarini ishlab chiqishga qaratilgan.
Metodologiya.
Ushbu tadqiqotda mikrokreditlash tizimini tahlil qilishda
quyidagi metodlar qo‘llanildi:
Statistik va komparativ tahlil
2020–2025-yillar
oralig‘idagi mikrokreditlash bo‘yicha O‘zbekiston
Respublikasi Markaziy banki, Iqtisodiyot va moliya vazirligi hamda Jahon bankining
rasmiy ochiq manbalaridan olingan ma’lumotlar asosida dinamik tahlil o‘tkazildi.
Shuningdek, O‘zbekiston tajribasi Hindiston, Bangladesh, Gruziya kabi
rivojlanayotgan mamlakatlar bilan taqqoslab baholandi[3].
Empirik tadqiqot (so‘rovnoma va kuzatuv)
2025-yilning fevral–mart oylarida Toshkent, Farg‘ona va Qashqadaryo
viloyatlarida faoliyat yuritayotgan 50 nafar mikrokredit olgan fuqaro va 15 nafar bank
xodimi ishtirokida so‘rovnoma va intervyu o‘tkazildi. Unda quyidagi jihatlar
o‘rganildi:
Kredit olishdagi murakkabliklar;
Kreditdan foydalanish samaradorligi;
Kredit qaytish darajasi va sabablari[4].
Kontent tahlil va hujjatli asoslar
Prezident farmonlari, hukumat qarorlari va xalqaro moliyaviy tashkilotlarning
tavsiyalari asosida tahlil qilindi. Masalan, 2024-yil 12-fevraldagi “Kambag‘allikni
qisqartirish strategiyasi–2030” hujjatida mikrokreditlashning ustuvor yo‘nalishlari
ko‘rsatilgan[2].
Ilmiy adabiyotlar tahlili
Tadqiqot davomida quyidagi adabiyotlar asos qilib olindi:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
333
Yunus M. “Bank for the Poor” (1997)
Xasanov A. “Kambag‘allik va mikrokredit strategiyasi” (2023)
Normatov D. “Moliyaviy inklyuziya va mikromoliyalash tajribasi”
(2023)
World Bank: “Microfinance and Financial Inclusion Report” (2024)
SWOT-tahlil
Mikrokredit tizimining kuchli, zaif tomonlari, imkoniyat va xavf-xatarlarini
aniqlash uchun SWOT tahlil metodidan foydalanildi.
Vizual tahlil va grafiklar
Tahlil natijalari asosida Excel va SPSS dasturlarida grafik, diagramma va
jadval tahlillari amalga oshirildi.
Natijalar.
Tadqiqot natijalari quyidagi 3 ko‘rsatkich bo‘yicha ifodalanadi:
1-jadval
Mikrokreditlash ko‘rsatkichlari (2020–2025)
Yil
Ajratilgan
mikrokreditlar (mlrd
so‘m)
O‘sish
sur’ati
(%)
Kredit oluvchilar
soni (ming)
2020
3 400
–
200
2021
4 800
+41%
320
2022
6 100
+27%
410
2023
7 900
+29%
525
2024
9 700
+22%
610
2025*
11 200
+15.5%
710
*2025-yil birinchi chorak natijalari prognoz asosida.
2. Kredit oluvchilarning asosiy muammolari (so‘rovnoma asosida)
Mikrokredit oluvchilar duch kelgan muammolar (foizda):
Yuqori foiz stavkalari – 45%
Kafillik va garov topishda qiyinchilik – 30%
Hujjatlar rasmiylashtirishdagi murakkablik – 15%
Moliyaviy savodsizlik – 10%[5].
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
334
3. SWOT-tahlil
Kuchli tomonlar
Davlat
qo‘llab-
quvvatlashi
Yoshlar va ayollar dasturi
Zaif tomonlar
Foiz
stavkalarining
yuqoriligi
Moliyaviy savodsizlik
Imkoniyatlar
Raqamli
xizmatlarni
kengaytirish
Tahdidlar
Kreditlarning qaytmasligi
xavfi
Munozara.
O‘zbekistonda mikrokreditlash hajmi yildan-yilga o‘sib
borayotganiga qaramay, tizimda hal etilishi lozim bo‘lgan qator tizimli muammolar
mavjud. Foiz stavkalari ba’zan 24–30% gacha yetishi aholining past daromadli
qatlamlari uchun og‘ir yuk bo‘lib qolmoqda[6-7]. Raqamli moliyaviy xizmatlarning
sust rivojlanishi esa xizmatlar geografiyasini cheklab qo‘ymoqda. Xalqaro tajriba,
xususan Bangladeshdagi Grameen Bank modeli, davlat tomonidan subsidiya asosida
past foizli mikrokreditlar ajratish va moliyaviy savodxonlikni oshirish orqali bu
muammolarni yengishga imkon berayotganini ko‘rsatadi[8].
Xulosa va takliflar
Mikrokreditlash tizimi aholining ijtimoiy-iqtisodiy faolligini oshirishda
muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda. Biroq, tizimda quyidagi takomillashtirish
choralari zarur:
1.
Foiz stavkalarini ijtimoiy zaif qatlamlar uchun subsidiya orqali
kamaytirish;
2.
Mikrokredit ajratishda garovsiz, ishonch asosidagi kreditlash modellari
(trust-based lending)ni joriy etish;
3.
Moliyaviy savodxonlikni oshirish bo‘yicha hududiy seminarlar tashkil
etish;
4.
Raqamli mikromoliyalash platformalarini kengaytirish;
5.
Kreditlarning natijaviy monitoringini kuchaytirish.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–1_Июнь –2025
335
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 5-yanvardagi PF–11-sonli
2.
“Kambag‘allikni qisqartirish strategiyasi–2030”, Iqtisodiyot va moliya
vazirligi, 2024.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki rasmiy hisobotlari, 2020–2024
4.
Yunus M. (1997).
Banker to the Poor: Micro-Lending and the Battle Against
World Poverty
.
5.
Xasanov A. (2023).
Kambag‘allik va mikrokredit strategiyasi
. Toshkent:
Iqtisodiyot.
6.
Normatov D. (2023). “Moliyaviy inklyuziya va mikromoliyalash tajribasi”,
Iqtisodiy tahlil
jurnali.
7.
World Bank. (2024).
Global Microfinance and Financial Inclusion Report
.
8.
UNDP Uzbekistan. (2024).
Inclusive Finance for Development
.
