MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
15
QORAQAOLPOG’STON HUDUDIDAGI QORAMOLLARDA
JUNXO’RLARNING TARQALISHI
Magistrant: Gaypnazarov S.B.
Assisent: Bekmuratov K.R.
Samarqand davlat veterinariya meditsinasi, chorvachilik va
biotexnologiyalar universiteti Nukus filiali.
Kirish.
Mamlakatimizda keng ko‘lamda islohotlar olib borilmoqda. Keyingi
yillarda chorvachilikni dori-darmonlar, insektitsidlar va boshqa preparatlar bilan
ta’minlanishi qiyinlashuvi, hayvonlar migratsiyasining oshishi, chorvachilik
binolaridagi sanitariya holatining yomonlashuvi oqibatida qoramollar o‘rtasida ekto-
parazitarlarni, ayniqsa, junxo’rlarning keskin ko‘payib borishi kuzatilmoqda. Bu esa
chorva mollari mahsuldorligini oshirish va aholini sifatli va ekologik toza chorva
mahsulotlariga bo‘lgan talabini qondirishdek dolzarb muammolarni amalga
oshirishda jiddiy to‘sqinlik qilib kelmoqda. Junxo’rlar qoramollar o‘rtasida eng ko‘p
tarqalgan ektoparazit bo‘lib, qoramollarda kuchli doimiy bezovtalikni chaqiradi,
junlari tushadi, terisi dermatit va giperkaratozga uchraydi, ishtahasi susayadi, natijada
yosh mollarning o‘sish va rivojlanishdan orqada qoladi, sog‘in sigirlarning sut
mahsuldorligi 30-50 foizgacha kamayadi, ba’zan umuman sut berishdan to‘xtaydi.
Tadqiqot natijalari.
Tadqiqotlar Qoraqolpog‘iston Respublikasining Nukus
tumani hududidagi chorvachilik xo‘jaliklari, shaxsiy va xususiy mollarda, to‘qay va
yaylovlar sharoitida aholi qarashli jami 5 ta chorvachilik fermalarida va shaxsiy
xonadonlardagi 350 boshdan ortiq qoramollar parazitologik tekshirildi. Ushbu
parazitologik tekshiruvlar mobaynida qoramollar o‘rtasida
Bovicola bovis
–
junxo’rlari eng ko‘p tarqalganligi aniqlandi. Junxoʻrlar butun er yuzida qoramollar
orasida eng koʻp tarqalgan doimiy ektoparazit boʻlib, Arhtropoda tipiga, Insecta
sinfiga, Mallophaga turkumiga, Trichodectidae oilasiga, Bovicola avlodiga, Bovicola
bovis turiga mansub hasharotlar hisoblanadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
16
Bovicola bovis – 1,0-2,0 mm kattalikdagi kichkina, qanotsiz, tanasi uzunchoq
ovalsimonga o‘xshash, sarg‘ish tusdagi hashorot bo‘lib, og‘iz apparati kemiruvchi
tipda, ko‘zlari yaxshi rivojlanmagan, uch juft kichik oyoq panjacha uchlari tirnoqcha
bilan tugaydi, qorin qismi segmentlangan, jun va tukchalar bilan har bir turga mos
qoplangan.
Bovikolozning mavsumiy va oylik dinamikasi.
Junxurlar doimiy tekinxur tarzida hayot kechirishlari sababli hayvonlar
tanasida yilning barcha mavsumlari davomida uchrab turishlari kuzatildi. Biroq
ularning ekstensivligi va intensivligi fasllarga, iqlim va xo‘jalikning sanitariya
sharoitlariga, chorvachilikni olib borish tizimlariga va boshqa ko‘plab ekologik
omillarga binoan har xil tarzda kechdi. Binodagi yuqori namlik va qulay harorat qish
oylaridagi quyosh nurlarining etishmovchiligi, hayvon junlarining uzun bo‘lishi,
ularni sifatsiz oziqlantirish va zich saqlanishlari junxurlarni rivojlanishi va tez
tarqalishi uchun qulay sharoit tug‘diradi. Yoz oylariga kelib hayvonlar yaylovga
chiqgach, quyosh nuri va quruqlik ta’sirida hamda hayvonlarning tullashi oqibatida
ularning soni keskin kamayib ketishi kuzatildi.
Junxo‘rlarning keng tarqalishi, asosan, sanitariya-gigiyena qoidalariga rioya
qilinmaydigan, oziqlanish va saqlash sharoitlari yomon bo‘lgan xo‘jaliklarda
kuzatiladi. Shuningdek, qoramollarni uzoq masofalarga tashish (ayniqsa, davlatlararo
migratsiya), jun, teri xom ashyosi yoki ifloslangan suv orqali ham ushbu
parazitlarning tarqalishi mumkin.
Junxurlar qoramol organizmida barcha mavsumlarda uchraydi, ammo
invaziya ekstensivligi va intensivligi mavsumga qarab o‘zgaradi. Masalan, dekabr-
yanvar-fevral-mart-aprel-may oylarida zararlanish maksimal darajada, iyun-iyul-
avgust-sentyabr oylarida minimal, oktabr-noyabr oylarida esa o‘rtacha holatda
bo‘ladi, mavsumiy denamika bo’yicha eng yuqori darajadagi zararlanish qish va
bahor oylarida kuzatilishi ma’lum bo‘ldi (1-jadval, 1-diagramma).
Tadqiqot davomida yosh mollar katta yoshdagi qoramollarga nisbatan
junxo‘rlarga ko‘proq chalinishi, bu parazitning epizootik tarqalish xususiyatiga ega
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
17
ekani, ya’ni ayrim hollarda butun podada ommaviy zararlanish holatlari kuzatilishi
aniqlandi.
Qoramollar junxo‘rlarining oylar boyisha tarqalish dinamikasi
1-jadval
Qoramollar
yoshi
B.bovis
fazalari
Mavsumlar boyicha ekstensiv zararlanish (EZ), foiz
Qish
Bahor
Yoz
Kuz
6
oylikgacha
Tuxum
72,0
98,0
22,0
36,0
Lishinka
70,0
94,0
18,0
32,0
Imago:
Erkagi
65,0
96,0
20,0
34,0
Urg’oshisi 68,0
97,0
22,0
35,0
Jami:
68,7
96,2
20,5
34,3
Katta
yoshdagi
Tuxum
70,0
96,0
18,0
30,0
Lishinka
68,0
93,0
16,0
28,0
Imago:
Erkagi
66,0
98,0
15,0
26,0
Urg’oshisi 66,0
94,0
16,0
27,0
Jami:
67,5
95,2
16,3
27,8
Ortachasi: 68,1
95,7
18,4
31,0
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
18
1-diagramma. Qoramollar junxo‘rlarining oylar boyisha tarqalish
dinamikasi
Xulosa.
O‘tkazilgan
parazitologik
tadqiqotlar
natijasida
Qoraqolpog‘iston Respublikasining Nukus tumani hududidagi chorvachilik
xo‘jaliklarida qoramollar orasida junxo‘rlar (Bovicola bovis) keng tarqalganligi
aniqlandi. Ushbu ekto-parazitlar hayvonlar salomatligiga sezilarli darajada zarar
yetkazib, mahsuldorlikning keskin pasayishiga sabab bo‘lmoqda. Ayniqsa, yosh
mollar invaziyaga ko‘proq chalinishi, epizootik tarqalish xavfini kuchaytiradi.
Shu boisdan, chorvachilik xo‘jaliklarida junxo‘rlarga qarshi profilaktik va davolovchi
choralarni tizimli ravishda amalga oshirish, sanitariya holatini yaxshilash, muntazam
monitoring olib borish zarur. Bu orqali qoramol mahsuldorligini oshirish va
hayvonlarning umumiy salomatligini saqlab qolish mumkin bo‘ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROYXATI.
1.
Рахимов, Мухамад, et al. "Распространенность экто-и эндопаразитов у
животных."
in Library
1.1 (2023): 19-22.
2.
Pulatov, F. S., et al. "Prevalence of Ecto-and Endoparasites in Animals."
MIDDLE
EUROPEAN SCIENTIFIC BULLETIN
.
3.
Dzhalolov, A. A., F. S. Pulotov, and A. Sh Ismailov. "Insecticidal property of
bioinsecticide against bovicola ovis."
European Journal of Learning on History and
Social Sciences
1.7 (2024): 159-163.
4.
Пулотов, Фахридин, К. Сайфиддинов, and Ш. Абдукхалимова.
"Биопрепарат-Биоинсектицид."
in Library
1.1 (2024): 85-89.
5. Yeshanova, T., and S. PulotovF. "TAWIQLARDIŃ ARGAS PERSICUS KENESI:
https://doi. org/10.5281/zenodo. 14222945."
International scientific and practical
conference
. Vol. 1. No. 1. 2024.
6. Рўзимуродов, А., et al. "Монография."
Пиретроидлар. Табиий ўчоқли ва
трансмиссив касалликлар муҳофазаси.“Zarafshon” нашрёти ДК, Самарқанд-
2018 й
.
7. Pulatov, F. S., A. A. Jalolov, and K. F. Saifiddinov. "The Spread of bovicolosis in
sheep."
Central Asian Journal of Medical and Natural Science
3.5 (2022): 239-241.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–2_Июнь –2025
19
8.
Пулотов, Ф. (2000). Эктопаразиты животных.
in Library
,
1
(1), 209–210.
https://inlibrary.uz/index.php/archive/article/view/31159
9. Пулотов, Ф., Сайфиддинов, . К., & Абдукхалимова, Ш. (2024). Биопрепарат -
Биоинсектицид.
in
Library
,
1
(1),
85–89.
извлечено
от
https://inlibrary.uz/index.php/archive/article/view/33572
10.
Boltaev, D. M., and F. S. Pulotov. "Epizootology Of Bovicolliosis Of
Goats."
Texas Journal of Multidisciplinary Studies
20 (2023): 8-11.
