MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №
-27
Часть–
2_
Июнь
–
2025
97
YENGIL METALLARNI ISHLOV BERISH TEXNOLOGIYALARI
EKSTRUZIYA AYLANTIRISH PRESSLASH PAYVANDLASH
TEXNOLOGIYALARI
MANZURA MUXAMMATJONOVA GA’YRAT QIZI
Toshkent Davlat Texnika Universiteti talabasi
BEKNAZAROVA GULNOZA BERDIYOR QIZI
Toshkent Davlat Texnika Universiteti
Katta o‘qituvchisi
Metallurgiya kafedrasi
Yengil metallar metallurgiyasi fani
ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada yengil metallarni ishlov berish
texnologiyalari — ekstruziya, aylantirish, presslash va payvandlashning asosiy
tamoyillari, jarayonlari va sanoatdagi qo‘llanilishi haqida so‘z boradi. Maqolada
har bir texnologiyaning afzalliklari, kamchiliklari hamda yengil metallarning
mexanik xususiyatlariga ta’siri tahlil qilinadi. Shu bilan birga, ushbu ishlov berish
usullarining zamonaviy sanoatdagi o‘rni va istiqbolli yo‘nalishlari muhokama
qilinadi. Maqola yengil metallar metallurgiyasi va ularni qayta ishlash bilan
shug‘ullanuvchi mutaxassislar, talabalar hamda ilmiy xodimlar uchun
mo‘ljallangan.
Kalit so‘zlar:
mintaqaviy infratuzilma, innovatsion infratuzilma, inson
kapitali, mintaqaviy rivojlanish, innovatsiyalar, kadrlar tayyorlash
KIRISH
Yengil metallar metallurgiyasi zamonaviy sanoatning muhim sohalaridan biri
bo‘lib, u iqtisodiy va texnologik rivojlanishda katta ahamiyatga ega. Alyuminiy,
magniy, titanium kabi yengil metallar yuqori mustahkamlik, korroziyaga chidamlilik
va kam og‘irlik kabi xususiyatlari tufayli aviatsiya, avtomobilsozlik, qurilish va
elektronika kabi ko‘plab sohalarda keng qo‘llaniladi. Ushbu metallarni yuqori sifatda
va samarali ishlov berish esa ularning sanoatdagi o‘rnini yanada oshiradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №
-27
Часть–
2_
Июнь
–
2025
98
Yengil metallarni ishlov berish texnologiyalari — ekstruziya, aylantirish,
presslash va payvandlash kabi jarayonlar metallarning shakl va xossalarini
yaxshilashda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu texnologiyalar yordamida metallarning
mexanik xususiyatlari va foydalanish muddatini oshirish, shuningdek, ishlab
chiqarish samaradorligini ta’minlash mumkin.
Maqola davomida yengil metallarni ishlov berishning asosiy texnologiyalari
haqida batafsil ma’lumot berilib, ularning sanoatdagi qo‘llanilishi va dolzarb
muammolari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, zamonaviy innovatsiyalar va texnologik
yangiliklarning yengil metallar metallurgiyasiga ta’siri ham tahlil qilinadi.
ASOSIY QISM
Yengil metallarni ishlov berish jarayonlarida texnologik yangiliklarni joriy
etish iqtisodiy samaradorlikni oshirishga xizmat qiladi. Ekstruziya, aylantirish,
presslash va payvandlash kabi usullarni innovatsion infratuzilma asosida
rivojlantirish natijasida ishlab chiqarish sifatini yaxshilash va xarajatlarni kamaytirish
mumkin. Bu esa mintaqaviy infratuzilmaning modernizatsiyasi va inson kapitalini
rivojlantirishga turtki bo‘ladi.
Kadrlar tayyorlash jarayonida yangi texnologiyalarni o‘zlashtirish va
kreativlikni rag‘batlantirish metall ishlab chiqarish sohasida malakali mutaxassislarni
shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Malaka oshirish dasturlari doimiy
ravishda yangilanib borishi zarur, chunki yengil metallar metallurgiyasi
texnologiyalari doimiy rivojlanishda.
Mintaqaviy rivojlanish jarayonida innovatsion infratuzilmani kuchaytirish
orqali sanoatda yangi imkoniyatlar yaratiladi. Innovatsiyalarni tatbiq etish esa ishlab
chiqarish samaradorligini oshiradi va iqtisodiy o‘sishga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu
bois yengil metallarni qayta ishlash texnologiyalarida zamonaviy yechimlarni joriy
qilish har bir korxona va mintaqa uchun strategik ahamiyatga ega.
Yengil metallarni ishlov berish jarayonlarida turli texnologiyalar o‘ziga xos
xususiyatlari bilan ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi. Masalan, ekstruziya
jarayonida metall qattiq holatda maxsus qolip orqali siqiladi va shaklga keltiriladi.
Bu usul yordamida murakkab profil va konstruktsiyalarni hosil qilish mumkin
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №
-27
Часть–
2_
Июнь
–
2025
99
bo‘lib, ularning mexanik mustahkamligi yuqori bo‘ladi. Amaliyotda ekstruziya
alyuminiy profillarini yaratishda keng qo‘llanilib, avtomobilsozlik va qurilish
sohalarida yengil va mustahkam ramkalar tayyorlash imkonini beradi.
Aylantirish esa metall qismlarni aylana shaklida ishlov berish texnologiyasi
bo‘lib, u orqali g‘ildiraklar, silindrlar yoki boshqa doira shaklidagi buyumlar ishlab
chiqariladi. Misol uchun, magniy va titanium g‘ildiraklari sanoatda aynan aylantirish
usuli yordamida tayyorlanadi. Bu jarayon metallarning ichki strukturasi yaxshilanib,
mahsulotlarga chidamlilik va mustahkamlik beradi.
Presslash texnologiyasi metallni bosim ostida shakllantirishga asoslangan.
Amaliy misolda alyuminiy varaqalardan avtomobil panellarini olishda qo‘llaniladi.
Ushbu usul orqali nafaqat mahsulotlar shakli aniq va mukammal bo‘ladi, balki
metallning zichligi va mustahkamligi oshadi, bu esa oxirgi mahsulotning sifatini
kafolatlaydi.
Payvandlash esa yengil metallarni birlashtirishda juda muhimdir. Misol
tariqasida, aviatsiya sanoatida alyuminiy va titanium qismlarni birlashtirish uchun
turli payvandlash texnologiyalari qo‘llaniladi. Shu orqali yuqori kuchlanishga
chidamli va engil strukturali samolyot qismlari yaratiladi. Payvandlash jarayonida
metallarning bir-biriga mukammal bog‘lanishi va zarur mustahkamlikni saqlashi
uchun maxsus muhit va usullar ishlatiladi.
Ushbu texnologiyalarni samarali qo‘llash uchun mintaqaviy infratuzilma va
innovatsion uskunalar muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, malakali kadrlar
tayyorlash orqali ishlab chiqarish jarayonlarining sifat va samaradorligini oshirish
mumkin. Innovatsiyalarni tatbiq etish esa texnologiyalarni takomillashtirib, iqtisodiy
o‘sishga hissa qo‘shadi.
Quyida yengil metallarni ishlov berish texnologiyalari mavzusiga mos
keladigan kimyoviy amaliy misollarni jadval ko‘rinishida taqdim etaman. Jadvalda
har bir texnologiyaning kimyoviy jarayonlari va amaliy misollari yoritilgan:
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №
-27
Часть–
2_
Июнь
–
2025
100
Texnologiya Kimyoviy jarayoni va ta’siri
Amaliy misol
Ekstruziya
Metall eritilmaydi, lekin yuqori
bosim
ostida
mikrostrukturasi
o‘zgaradi,
oksid
qatlamlari
kamayadi
Alyuminiy qotishmalarining profil
ishlab chiqarilishi, korroziyaga
chidamlilik oshadi
Aylantirish
Plastiklik
oshadi,
metallarning
kristall tuzilishi zichlashadi, oksid
qatlamlari mexanik zarbalar bilan
buziladi
Magniy va titanium g‘ildiraklar
ishlab chiqarish, yaxshilangan
mustahkamlik bilan
Presslash
Metall tolalari siqiladi, oksid
qatlamlari yorilib, sirt reaksiyalari
kuchayadi
Alyuminiy avtomobil panellari,
qattiqlik va sirt zichligi oshadi
Payvandlash
Ikkita metall qatlami kimyoviy
reaksiyalar yordamida birlashadi,
qotishma zonasi hosil bo‘ladi
Alyuminiy
va
titanium
qismlarning aviatsiya sanoatida
payvandlanishi, yuqori kuchlanish
chidamliligi
Ekstruziyada masalan, alyuminiy qotishmasi qattiq holda maxsus qolip
orqali bosim yordamida siqiladi. Bosim ta’sirida metall tolalari uzunroq va yupqaroq
bo‘lib, ularning ichidagi kimyoviy reaksiyalar kamayadi. Shu jarayonda metall
yuzasidagi oksid qatlamlari qisman yorilib, yangi metall qatlami paydo bo‘ladi. Bu
yangi qatlam metalli korroziyadan himoya qiladi va uning kimyoviy barqarorligini
oshiradi.
Aylantirishda, masalan, titanium g‘ildirak ishlab chiqarilganda, metall
aylana shaklida aylantiriladi. Bu jarayonda metallning ichki tuzilishi zichlashadi,
ya’ni atomlar bir-biriga yaqinlashadi va bu uning korroziyaga chidamliligini oshiradi.
Shuningdek, aylantirish paytida yuzadagi oksid qatlamlari mexanik ta’sir bilan
buziladi, natijada yangi, kimyoviy jihatdan barqaror sirt hosil bo‘ladi.
Presslashda alyuminiy varaqa qattiq bosim ostida siqiladi. Shu paytda
metall tolalari zichlashadi va oksid qatlamlari yorilib, yangi metall yuzasi hosil
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №
-27
Часть–
2_
Июнь
–
2025
101
bo‘ladi.
Amaliyotda bu varaq avtomobil korpuslari uchun ishlatiladi, chunki
yangi hosil bo‘lgan sirt yuqori korroziyaga chidamlilikka ega bo‘ladi.
Payvandlashda masalan, samolyotsozlikda alyuminiy va titanium
qismlari birlashtiriladi. Payvandlash vaqtida yuqori harorat ta’sirida metall qatlami
qisman eriydi va metallarning kimyoviy bog‘lanishi yuzaga keladi. Shu jarayonda
maxsus himoya gazlari ishlatiladi, ular oksidlanishni kamaytirib, payvandlangan
joyning mustahkamligini oshiradi. Natijada, metallarning kimyoviy barqarorligi va
mexanik chidamliligi bir vaqtda ta’minlanadi.
XULOSA
Yengil metallarni ishlov berish jarayonlarida kimyoviy o‘zgarishlar muhim
rol o‘ynaydi. Ekstruziya, aylantirish, presslash va payvandlash kabi texnologiyalar
metallarning ichki tuzilishi va yuzasini qayta shakllantirib, ularning korroziyaga
chidamliligini oshiradi. Amaliy jarayonlarda metall yuzasidagi oksid qatlamlari
yangilanib, mustahkam va barqaror qoplama hosil bo‘ladi. Shu bilan birga, yuqori
sifatli va bardoshli mahsulotlar yaratishda malakali kadrlar va zamonaviy
infratuzilma ham katta ahamiyatga ega. Natijada, yengil metallarni ishlov berish
texnologiyalari iqtisodiy samaradorlik va innovatsion rivojlanishning asosiy
omillaridan biriga aylanishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Axmedov A., Qodirov S. Yengil metallar va ularning qotishmalari
metallurgiyasi. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti Nashriyoti, 2018.
2.
Islomov M. Metallurgiyada yangi texnologiyalar. Toshkent: Fan va
Texnologiya, 2020.
3.
Ergashev B. Metallarning ishlov berish usullari va ularning kimyoviy
xususiyatlari. Toshkent: Ilm Ziyo, 2019.
4.
Raximov T. Yengil metallar va ularning sanoatdagi qo‘llanilishi. Toshkent:
Texnologiya, 2021.
5.
S.B. Mirzajonova, N.K. Bohodirova, Yengil metallar metallurgiyasi. Toshkent
2022.
