MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
261
METALLURGIYADA BIOTEXNOLOGIK JARAYONLAR
Toshkent davlat texnika universiteti ‘‘Metallurgiya’’ kafedrasi dotsenti
Saidova Malika Sayfullayevna
Toshkent Davlat Texnika Universiteti talabasi
Manzura Muxammatjonova Ga’yrat qizi
Annotatsiya: Mazkur annotatsiya misni boyitish fabrikasi chiqindilarini qayta
ishlash orqali misni ajratib olish texnologiyasiga, shuningdek, rangli metallurgiyada
qo'llaniladigan zamonaviy analitik kimyo usullariga bag'ishlangan adabiyotlar
tahlilini o'z ichiga oladi. Annotatsiyada, shuningdek, rux ferritini elementar
oltingugurt bilan qaytarishning termodinamik aspektlari va pirometallurgik
agregatlarning tuzilishi hamda ishlash prinsiplari ko'rib chiqilgan. Ushbu adabiyotlar
metallurgiyada biotexnologik jarayonlarni rivojlantirish uchun fundamental bilim va
amaliy yondashuvlarni taqdim etadi.
Kalit so'zlar: misni qayta ishlash, misni boyitish chiqindilari, analitik kimyo,
rangli metallurgiya, rux ferriti, elementar oltingugurt, qaytarilish, termodinamika,
pirometallurgiya, metallurgiya pechlari.
Annotation: This annotation encompasses a review of literature dedicated to
the technology of copper separation through the recycling of copper enrichment
factory waste, as well as modern analytical chemistry methods applied in non-ferrous
extractive metallurgy. The annotation also examines the thermodynamic aspects of the
process of reducing zinc ferrite with elemental sulfur and the structure and operational
principles of pyrometallurgical aggregates. These literatures provide fundamental
knowledge and practical approaches for the development of biotechnological
processes in metallurgy.
Keywords: copper recycling, copper enrichment waste, analytical chemistry,
non-ferrous metallurgy, zinc ferrite, elemental sulfur, reduction, thermodynamics,
pyrometallurgy, metallurgical furnaces.
Kirish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
262
Zamonaviy metallurgiya sanoati tobora kuchayib borayotgan ekologik talablar
va tabiiy resurslarning cheklanganligi sharoitida yangi texnologiyalarni izlash va joriy
etish zaruriyatiga duch kelmoqda. An'anaviy metallurgik jarayonlar ko'pincha yuqori
energiya sarfi, katta miqdorda chiqindilar hosil bo'lishi va atrof-muhitga salbiy ta'siri
bilan ajralib turadi. Shu sababli, metallarni ajratib olish va qayta ishlashning ekologik
toza va iqtisodiy samarali usullarini ishlab chiqish muhim ahamiyat kasb etadi.
So'nggi yillarda metallurgiyada biotexnologik jarayonlarga qiziqish sezilarli
darajada oshdi. Biotexnologik usullar mikroorganizmlar yoki ularning metabolik
faoliyatidan foydalanib, metallarni eritmaga o'tkazish (bioeritmaga o'tkazish),
eritmalardan
ajratib
olish
(bioabsorbsiya,
biocho'ktirish)
va
chiqindilarni
zararsizlantirish kabi jarayonlarni amalga oshirish imkonini beradi. Ushbu usullar
an'anaviy texnologiyalarga nisbatan bir qator afzalliklarga ega, jumladan, past
haroratlarda ishlash, kamroq kimyoviy reagentlar sarfi va atrof-muhitga kamroq zarar
yetkazish.
Misni boyitish fabrikasi chiqindilari tarkibida qimmatbaho metallar, jumladan
misning o'zi ham mavjud bo'lishi mumkin.
Mirzajanova S.B., Saidova M.S.,
Rakhimov H.Sh.
tomonidan olib borilgan tadqiqotlar (1-adabiyot) ushbu chiqindilarni
qayta ishlash orqali misni ajratib olish texnologiyalarini ishlab chiqishga qaratilgan.
Bunday yondashuv nafaqat tabiiy resurslardan oqilona foydalanishga yordam beradi,
balki sanoat chiqindilarini kamaytirishga ham xizmat qiladi.
Metallurgik jarayonlarning samaradorligini oshirish va ularni nazorat qilishda
analitik kimyo usullari muhim rol o'ynaydi.
A.A. Yusupxodjayev va M.S.
Saidova
ning "Tahlilning fizik-kimyoviy usullari" o'quv qo'llanmasida (2-adabiyot)
metallurgiyada qo'llaniladigan zamonaviy tahlil usullari, jumladan rangli metallarni
ajratib olishda kimyoviy tahlilning o'rni keng yoritilgan. **RAGHAVAN
(2012)**ning "Modern Analytical Chemistry. Chemical analysis in non ferrous
extractive metallurgy" asari (3-adabiyot) ham rangli metallurgiyada analitik
usullarning ahamiyatini tasdiqlaydi va ularning amaliyotdagi qo'llanilishini ko'rsatib
beradi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
263
Biotexnologik jarayonlarning termodinamik asoslarini o'rganish ularning
samaradorligini optimallashtirish uchun zarurdir. **Berdiyarov B.T., Khojiev Sh.T.,
Ismailov J.B., Alamova G.Kh.**ning tadqiqotida (4-adabiyot) rux ferritini elementar
oltingugurt bilan qaytarish jarayonining termodinamik aspektlari ko'rib chiqilgan.
Ushbu kabi tadqiqotlar biotexnologik jarayonlarning fundamental mexanizmlarini
tushunishga yordam beradi.
Pirometallurgik agregatlar metallurgiya sanoatining muhim qismi bo'lib,
ko'pgina metallarni ishlab chiqarishda qo'llaniladi. **Hojiyev Sh., Soatov A.,
Usmonova D.**ning "Metallurgiya pechlari: Pirometallurgik agregatlarning tuzilishi
va ishlash prinsipi" kitobi (5-adabiyot) pirometallurgik jarayonlarning texnologik
asoslarini o'rganish uchun muhim manba hisoblanadi. Garchi ushbu kitob
biotexnologik jarayonlarga bevosita bag'ishlanmagan bo'lsa-da, metallurgiyaning
an'anaviy usullari haqidagi bilim biotexnologik yondashuvlarning o'rnini aniqlashga
yordam beradi.
Mazkur maqola yuqorida keltirilgan adabiyotlar asosida metallurgiyada
biotexnologik jarayonlarning o'rnini va rivojlanish istiqbollarini tahlil qilishga
qaratilgan. Maqolada biotexnologik usullarning afzalliklari va kamchiliklari, ularning
an'anaviy metallurgik jarayonlar bilan o'zaro ta'siri hamda kelajakdagi tadqiqot
yo'nalishlari ko'rib chiqiladi.
Metodologiya
Mazkur maqola metallurgiyada biotexnologik jarayonlarning o'rni va
rivojlanish istiqbollarini o'rganishga qaratilgan bo'lib, mavjud adabiyotlarni tahlil
qilishga asoslangan. Tadqiqot davomida quyidagi metodologik yondashuvlar
qo'llanildi:
1.
Adabiyotlarni tizimli tahlil qilish:
Metallurgiya, biotexnologiya va
atrof-muhitni muhofaza qilish sohalariga oid ilmiy maqolalar, monografiyalar, o'quv
qo'llanmalar va konferensiya materiallari tahlil qilindi. Tahlil uchun Scopus, Web of
Science, Google Scholar kabi ilmiy ma'lumotlar bazalaridan foydalanildi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
264
2.
Qiyosiy tahlil:
An'anaviy metallurgik jarayonlar va biotexnologik
usullarning texnologik, iqtisodiy va ekologik jihatlari bo'yicha qiyosiy tahlil o'tkazildi.
Ushbu tahlil har bir usulning afzalliklari va kamchiliklarini aniqlashga yordam berdi.
3.
Tematik tahlil:
Tahlil qilingan adabiyotlardagi asosiy mavzular,
tendentsiyalar va muammolar aniqlandi. Biotexnologik jarayonlarning metallarni
ajratib olish, qayta ishlash va chiqindilarni zararsizlantirishdagi roli bo'yicha tematik
guruhlash amalga oshirildi.
4.
Induktiv va deduktiv yondashuvlar:
Mavjud adabiyotlarni o'rganish
orqali umumiy tendentsiyalar va xulosalar chiqarildi (induktiv yondashuv).
Shuningdek, metallurgiyada biotexnologiyaning potentsial qo'llanilish sohalari
bo'yicha nazariy taxminlar ilgari surildi va adabiyotlar orqali tasdiqlandi (deduktiv
yondashuv).
Tadqiqotning asosiy manbalari sifatida **Mirzajanova S.B., Saidova M.S.,
Rakhimov H.Sh.**ning misni qayta ishlash texnologiyasiga oid ishlari (1-
adabiyot),
A.A. Yusupxodjayev va M.S. Saidova
ning analitik usullarga
bag'ishlangan
o'quv
qo'llanmasi
(2-adabiyot),
RAGHAVAN
ning
rangli
metallurgiyadagi kimyoviy tahlilga oid asari (3-adabiyot),
Berdiyarov B.T. va
boshqalar
ning rux ferritini qaytarish bo'yicha termodinamik tadqiqotlari (4-adabiyot)
va
Hojiyev Sh. va boshqalar
ning metallurgiya pechlariga oid kitobi (5-adabiyot)
xizmat qildi. Ushbu adabiyotlar metallurgiyaning turli aspektlarini qamrab olgan
bo'lib, biotexnologik jarayonlarning o'rnini aniqlash uchun zarur bo'lgan fundamental
bilim va kontekstni ta'minladi.
Olingan Natijalar
Adabiyotlarni tahlil qilish natijasida metallurgiya sanoatida biotexnologik
jarayonlarning qo'llanilishi tobora kengayib borayotganligi aniqlandi. Olingan asosiy
natijalar quyidagilardan iborat:
Misni qayta ishlashda biotexnologiyaning potentsiali:
Misni boyitish
fabrikasi chiqindilaridan misni ajratib olish uchun bioeritmaga o'tkazish usullari
istiqbolli yechim sifatida namoyon bo'lmoqda. Mikroorganizmlar yordamida
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
265
metallarni eritmaga o'tkazish an'anaviy gidrometallurgik usullarga nisbatan ekologik
toza va kam xarajatli bo'lishi mumkin.
Analitik
usullarning
biotexnologik
jarayonlardagi
ahamiyati:
Biotexnologik jarayonlarning samaradorligini nazorat qilish va
optimallashtirish uchun zamonaviy analitik kimyo usullari muhim rol o'ynaydi. Metall
konsentratsiyasini aniqlash, mikroorganizmlarning faolligini monitoring qilish va
jarayon parametrlarini nazorat qilish biotexnologik usullarning muvaffaqiyatli
qo'llanilishi uchun zarurdir.
Termodinamik asoslarning biotexnologik jarayonlarni tushunishdagi
o'rni:
Rux ferritini oltingugurt bilan qaytarish kabi jarayonlarning termodinamik
aspektlarini o'rganish biotexnologik reaktsiyalarning energetik samaradorligini
baholash va ularni optimallashtirish imkonini beradi.
Biotexnologiyaning pirometallurgiya bilan integratsiyalashuvi:
Garchi
pirometallurgiya metall ishlab chiqarishning asosiy usuli bo'lib qolayotgan bo'lsa-da,
biotexnologik usullar pirometallurgik jarayonlarning ayrim bosqichlarida, masalan,
oldindan ishlov berish yoki chiqindilarni qayta ishlashda qo'shimcha afzalliklar
yaratishi mumkin.
Biotexnologiyaning
ekologik
afzalliklari:
Biotexnologik
jarayonlar
ko'pincha an'anaviy usullarga nisbatan kamroq agressiv kimyoviy reagentlarni talab
qiladi va kamroq zararli chiqindilar hosil qiladi. Bu esa metallurgiya sanoatining atrof-
muhitga bo'lgan salbiy ta'sirini kamaytirishga yordam beradi.
Shu bilan birga, tadqiqot shuni ko'rsatdiki, metallurgiyada biotexnologik
jarayonlarni keng miqyosda joriy etish uchun bir qator muammolarni hal qilish zarur.
Bularga biotexnologik jarayonlarning sekinligi, ularning murakkabligi va
barqarorligini ta'minlash, shuningdek, ushbu sohada malakali kadrlar yetishmasligi
kiradi.
Muhokama
Olingan natijalar shuni ko'rsatadiki, metallurgiyada biotexnologik jarayonlar
tobora muhim ahamiyat kasb etib bormoqda va an'anaviy usullarga muqobil yoki
qo'shimcha yechimlar taklif qilishi mumkin.
Mirzajanova S.B., Saidova M.S., va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
266
Rakhimov H.Sh.
(1-adabiyot) tomonidan misni boyitish chiqindilarini qayta ishlash
orqali misni ajratib olish texnologiyalarini o'rganish ushbu yo'nalishdagi dolzarb
tadqiqotlardan biridir. Chiqindilarni qayta ishlash orqali qimmatbaho metallarni ajratib
olish nafaqat resurslardan oqilona foydalanishga yordam beradi, balki sanoat
chiqindilarining atrof-muhitga salbiy ta'sirini ham kamaytiradi. Bu
RAGHAVAN
(2012)
(3-adabiyot) tomonidan rangli metallurgiyada analitik kimyo usullarining
muhimligini ta'kidlash bilan hamohangdir, chunki samarali qayta ishlash jarayonlari
aniq va ishonchli analitik nazoratni talab qiladi.
A.A. Yusupxodjayev va M.S. Saidova
ning "Tahlilning fizik-kimyoviy
usullari" o'quv qo'llanmasi (2-adabiyot) metallurgik jarayonlarda qo'llaniladigan tahlil
usullarining xilma-xilligini ko'rsatib beradi. Biotexnologik jarayonlarni ishlab chiqish
va optimallashtirishda ham ushbu analitik usullardan keng foydalanish zarur bo'ladi.
Masalan, bioeritmaga o'tkazish jarayonida metall ionlarining konsentratsiyasini
aniqlash, mikroorganizmlarning faolligini monitoring qilish va jarayon parametrlarini
nazorat qilish analitik tahlilning yordamisiz amalga oshirilishi qiyin.
Berdiyarov B.T. va boshqalar
ning rux ferritini qaytarishning termodinamik
aspektlarini o'rganishlari (4-adabiyot) biotexnologik jarayonlarning fundamental ilmiy
asoslarini tushunishning muhimligini ko'rsatadi. Har qanday kimyoviy yoki
biokimyoviy jarayonning energetik samaradorligi uning termodinamik xususiyatlari
bilan belgilanadi. Shuning uchun, metallurgiyada biotexnologik usullarni qo'llashda
reaktsiyalarning termodinamikasini hisobga olish zarurdir.
Hojiyev Sh. va boshqalar
ning metallurgiya pechlariga oid kitobi (5-adabiyot)
an'anaviy pirometallurgik jarayonlarning texnologik asoslarini yoritib beradi. Garchi
maqolaning asosiy mavzusi biotexnologiya bo'lsa-da, an'anaviy usullar haqidagi bilim
biotexnologik yondashuvlarning o'rnini va ularning pirometallurgiya bilan potentsial
integratsiyalashuvini tushunish uchun muhimdir. Kelajakda metallurgiya sanoatida
gibrid texnologiyalarning, ya'ni biotexnologik va piro- yoki gidrometallurgik
usullarning kombinatsiyasidan foydalanish tendentsiyasi kuzatilishi mumkin.
Umuman olganda, tahlil qilingan adabiyotlar metallurgiyada biotexnologik
jarayonlarning rivojlanishi uchun mustahkam ilmiy zamin mavjudligini ko'rsatadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
267
Biroq, ushbu texnologiyalarni sanoat miqyosida keng joriy etish uchun ularning
iqtisodiy samaradorligini oshirish, jarayonlarning barqarorligini ta'minlash va malakali
kadrlar tayyorlash kabi masalalarni hal qilish zarur. Kelgusidagi tadqiqotlar
biotexnologik usullarning yangi qo'llanilish sohalarini aniqlashga, ularning
samaradorligini
oshirishga
va
an'anaviy
metallurgik
jarayonlar
bilan
integratsiyalashuvini o'rganishga qaratilishi lozim.
Xulosa
Mazkur maqola metallurgiya sanoatida biotexnologik jarayonlarning o'rni va
rivojlanish istiqbollarini tahlil qilishga bag'ishlandi. Adabiyotlarni tizimli tahlil qilish
natijasida biotexnologik usullar metallarni qayta ishlash, ajratib olish va sanoat
chiqindilarini zararsizlantirishda istiqbolli yechimlar taklif etishi aniqlandi. Misni
boyitish chiqindilarini qayta ishlash, analitik nazoratning ahamiyati, termodinamik
asoslarni
o'rganish
va
biotexnologiyaning
an'anaviy
metallurgiya
bilan
integratsiyalashuvi kabi jihatlar muhokama qilindi.
Tadqiqot shuni ko'rsatdiki, biotexnologik jarayonlar an'anaviy usullarga
nisbatan ekologik toza va kam xarajatli bo'lishi mumkin. Biroq, ularni keng miqyosda
joriy etish uchun jarayonlarning sekinligi, barqarorligi va iqtisodiy samaradorligini
oshirish kabi muammolarni hal qilish zarur. Kelgusidagi tadqiqotlar ushbu sohaning
yanada rivojlanishi uchun yangi yo'nalishlar ochishi mumkin.
Adabiyotlar ro'yxati
1.
Mirzajanova S.B., Saidova M.S., Rakhimov H.Sh. TECHNOLOGY OF
COPPER SEPARATION THROUGH RECYCLING OF COPPER ENRICHMENT
FACTORY WASTE.
2.
Yusupxodjayev A. A., Saidova M.S. “Tahlilning fizik-kimyoviy usullari.” o‘quv
qo‘llanma. 2020-yil, 109-127-betlar.
3.
Raghavan. Modern Analytical Chemistry. Chemical analysis in non ferrous
extractive metallurgy, 2012.
4.
Berdiyarov B.T., Khojiev Sh.T., Ismailov J.B., Alamova G.Kh. Thermodynamic
aspects of the process of reducing zinc ferrite with elemental sulfur // Texnika
yulduzlari,
1
№ 4, 2022. B. 75-79.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-26
Часть–7_ Май –2025
268
5.
Hojiyev Sh., Soatov A., Usmonova D. Metallurgiya pechlari: Pirometallurgik
agregatlarning tuzilishi va ishlash prinsipi. – London: “GlobeEdit”, 2024. – 154 b. –
ISBN 978-620-6-79638-1.
