MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
77
TA’LIM TIZIMIDAGI MUAMMOLAR VA PEDAGOGIK JARAYONLAR
SAMARADORLIGINI OSHIRISH OMILLARI
Urinboyeva Dilrabo Olimjonovna
O‘zbekiston xalqaro islomshunoslik akademiyasi
Akademik litseyi o‘qituvchisi
Annotatsiya: Mazkur maqolada uzluksiz ta’lim tizimidagi mavjud
muammolar, ularning kelib chiqish sabablari hamda zamonaviy yondashuvlar
asosida pedagogik jarayonlarning samaradorligini oshirish yo‘llari tahlil qilinadi.
Muallif ta’lim jarayonini optimallashtirishga xizmat qiluvchi innovatsion, integrativ
va muvofiqlashtiruvchi strategiyalarni ilgari suradi.
Kalit so‘zlar: uzluksiz ta’lim, pedagogik tizim, innovatsion yondashuv,
samaradorlik, integratsiya.
Bugungi global ijtimoiy-iqtisodiy muhitda ta’lim tizimiga yuklatilayotgan
vazifalar tobora murakkablashib bormoqda. Raqobatbardosh, intellektual salohiyatga
ega va innovatsion fikrlashga qodir shaxsni tarbiyalashda mavjud ta’lim tizimi bir
qator muammolarga duch kelmoqda. Ushbu muammolar chuqur tahlil qilinmasa,
ta’limning sifati, samaradorligi va barqaror rivojlanishi jiddiy xavf ostida qolishi
mumkin.
1. O‘quv dasturlarining eskirganligi va zamonaviy talablarga mos emasligi.
Ko‘plab maktab va kollej darajasidagi o‘quv dasturlari zamonaviy texnologik,
iqtisodiy va ijtimoiy o‘zgarishlarga moslashtirilmagan. Bu esa ta’lim oluvchilarda
zamonaviy ko‘nikma va malakalarning shakllanmasligiga olib keladi. Dasturlarning
nazariyaga yon bosishi, amaliyotdan uzilganligi ta’limning hayot bilan
integratsiyasini susaytiradi.
2. Pedagogik kadrlar salohiyati va malaka yetishmovchiligi. Ko‘plab
pedagoglar zamonaviy ta’lim texnologiyalarini qo‘llashda, STEAM yondashuvi,
differensial
yondashuv,
raqamli
vositalardan
foydalanishda
qiynaladilar.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
78
O‘qituvchilarning uzluksiz kasbiy rivojlanish imkoniyatlari cheklangan bo‘lishi bu
muammoning ildizidir.
3. Innovatsion texnologiyalarni joriy etishdagi tizimsizlik. Raqamlashtirish va
innovatsion texnologiyalar ta’limga joriy etilayotgan bo‘lsa-da, ularning metodik,
ilmiy-uslubiy asoslari yetarli darajada ishlab chiqilmagan. Bu esa o‘qituvchilarda
texnologiyadan noto‘g‘ri foydalanish, ta’lim oluvchilarda esa chalg‘ish, bilimni
yuzaki egallash holatlarini keltirib chiqaradi.
4. Monitoring va baholash tizimining samarasizligi. Ta’lim jarayonining
samaradorligini aniqlovchi asosiy vositalardan biri — monitoring tizimi. Afsuski,
ko‘plab muassasalarda ushbu tizim shakllanmagan yoki formallikka asoslangan.
O‘quvchilar bilimini baholashda an’anaviy test yoki reyting tizimlari subyektiv
yondashuvga olib keladi, o‘quvchi rivojlanishini kompleks o‘lchamaydi.
5. Sub’yektlararo hamkorlikning sustligi. Ta’lim jarayonining asosiy
sub’yektlari — o‘qituvchi, o‘quvchi va ota-onalar o‘rtasida samarali aloqa yo‘lga
qo‘yilmagan. Bu esa ta’lim oluvchining ijtimoiy-psixologik qo‘llab-quvvatlanish
darajasini pasaytiradi, motivatsiyani tushiradi. Ayniqsa, oilaviy tarbiya va
maktabning bir-birini to‘ldiruvchi emas, qarama-qarshi yo‘nalishda ishlashi
muammolarni yanada chuqurlashtiradi.
6. Ta’lim muassasalarining moddiy-texnik bazasi va resurslar tanqisligi.
Ayniqsa, qishloq hududlardagi maktablar, kollejlar va hatto ayrim oliy o‘quv
yurtlarida o‘quv qurollari, laboratoriyalar, axborot-kommunikatsiya vositalari
yetishmovchiligi pedagogik jarayon sifatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Bu holat
o‘quvchilarning amaliy ko‘nikmalarini shakllantirish imkoniyatini keskin
kamaytiradi.
7. Psixologik xizmatning sustligi. Ko‘plab ta’lim muassasalarida psixologik
xizmat formallikdan nariga o‘tmaydi. Shaxsiy muammolar, ijtimoiy moslashuvda
qiynalishlar, o‘qishdagi stresslar o‘z vaqtida aniqlanmaydi va bartaraf etilmaydi. Bu
esa o‘quvchilar o‘zlashtirish darajasiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
8. Ta’limda notekislik va ijtimoiy tengsizlik.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
79
Shahar va qishloq o‘rtasidagi ta’lim sifati farqi, nogironligi bo‘lgan bolalarga
ta’lim olish uchun yaratilgan imkoniyatlarning cheklanganligi, iqtisodiy ahvol bilan
bog‘liq ta’limga bo‘lgan kirish imkoniyatidagi tafovutlar ijtimoiy adolatsizlikni
kuchaytiradi. Bu esa uzoq muddatda jamiyatda ijtimoiy ziddiyatlar kuchayishiga olib
kelishi mumkin.
Ta’lim tizimidagi muammolar ko‘p omillardan iborat bo‘lib, ularni yechish
uchun yagona choralar yetarli emas. Muammolarni hal qilishda tizimli, kompleks va
uzviy yondashuv, shuningdek, davlat siyosatining uzluksiz va izchil qo‘llab-
quvvatlovi talab etiladi. Eng muhimi — har bir ta’lim sub’yekti (o‘qituvchi,
boshqaruvchilar, ota-ona, jamiyat) o‘z vazifasini chuqur anglab yetishi va mas’uliyat
bilan yondashishi zarur.
Pedagogik jarayonni samarali tashkil etish uchun quyidagi yondashuvlar
muhim hisoblanadi:
Strategik rejalashtirish va loyihalashtirish
– har bir ta’lim bosqichida aniq
maqsadlar asosida ta’lim jarayonini modellashtirish;
Innovatsion texnologiyalardan foydalanish
– raqamli platformalar,
interaktiv metodlar va STEAM yondashuvi asosida darslarni tashkil etish;
Sub’yektlar faoliyatini muvofiqlashtirish
– o‘qituvchi, o‘quvchi va ota-
onalar o‘rtasidagi hamkorlikni mustahkamlash;
Refleksiv va monitoring tizimini joriy etish
– pedagogik jarayonlarni
baholash, natijadorlik tahlilini yuritish;
Ijtimoiy-psixologik muhitni sog‘lomlashtirish
– o‘quvchilar shaxsiy
rivojlanishini rag‘batlantiruvchi ijtimoiy-madaniy sharoitlarni yaratish.
Uzluksiz ta’lim tizimida pedagogik jarayonlar samaradorligiga quyidagi
omillar bevosita ta’sir ko‘rsatadi:
Maqsadga yo‘naltirilganlik (strategik uyg‘unlik)
– belgilangan maqsadlar
bilan ta’lim resurslari o‘rtasidagi uyg‘unlik;
Ijtimoiy-psixologik moslashuv
– o‘quvchilar va o‘qituvchilarning ta’lim
muhiti bilan psixologik uyg‘unligi;
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
80
Ta’minot samaradorligi
– ilmiy-uslubiy, texnik va metodik resurslarning
yetarliligi;
Innovatsion salohiyat
– yangi texnologiyalarni joriy etish, ularni real
sharoitga moslashtira olish qobiliyati;
Tashkiliy-boshqaruv tizimi
– pedagogik jarayonni rejalashtirish, monitoring
qilish va tahlil asosida yo‘naltirish.
XULOSA VA TAVSIYALAR
Ta’lim tizimining muvaffaqiyati pedagogik jarayonlarning samaradorligiga
bog‘liqdir. Shuning uchun ham, har bir bo‘g‘inda pedagogik jarayonlar uzviy va
integrativ tarzda tashkil etilishi; Innovatsion texnologiyalar asosida o‘qituvchilarning
malakasi doimiy ravishda oshirib borilishi; Ta’lim menejmenti va boshqaruv
texnologiyalari keng joriy etilishi; Sub’yektlararo hamkorlik mustahkamlanishi
lozim.
Shuningdek, samaradorlikni oshirish uchun muntazam o‘quv-seminarlar
tashkil etish, o‘quv-metodik mahsulotlar yaratish, ichki nazorat tizimini kuchaytirish
tavsiya etiladi. Pedagogik jarayonni ilmiy asosda tashkil qilish va innovatsion
yondashuvlar asosida takomillashtirish ta’lim sifatini oshirishning eng muhim
omilidir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Ahlidinov, R. Sh., Nosirova, F. A., & Rajabova, M. R. (1996). Maktab
boshqaruvida ichki nazorat. Toshkent: Sharq nashriyoti.
2.
Yo‘ldoshev, J. G‘., & Usmonov, S. A. (2006). Ta’lim menejmenti. Toshkent:
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi.
3.
Karimov, I. A. (2008). Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. Toshkent:
Ma’naviyat.
4.
Fullan, M. (2007). The new meaning of educational change (4th ed.). New
York: Teachers College Press.
5.
Darling-Hammond, L., Hyler, M. E., & Gardner, M. (2017). Effective teacher
professional development. Palo Alto, CA: Learning Policy Institute.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
81
6.
Ornstein, A. C., & Hunkins, F. P. (2016). Curriculum: Foundations, principles,
and issues (7th ed.). Boston, MA: Pearson.
7.
OECD. (2018). The future of education and skills: Education 2030. Retrieved
from https://www.oecd.org/education/2030-project/
8.
Vygotsky, L. S. (1978). Mind in society: The development of higher
psychological processes. Cambridge, MA: Harvard University Press.
