MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
265
KREATIVLIGINI RIVOJLANTIRISHDA OLIMLARNING
QARASHLARI
Utayeva Naima Normuratovna
Nizomiy nomidagi Oʻzbekiston milliy pedagogika universiteti o‘qituvchisi
Z.X.Razikova
Texnologik ta‘lim y o‘nalishi TT-202-guruh talabasi
Annotasiya: Maqolada o‘qituvchilarini kreativligni rivojlantirish haqida
ma’lumotlar berilgan.
Аннотaция: В статье представлена информация о развитии
творческих способностей преподавателей технологического образования на
основе личностно-ориентированных образовательных технологий.
Annotatsion: The article provides information on the development of creative
abilities of teachers of technological education based on student-oriented educational
technologies.
Kalit so‘zlar: shаxsgа yо‘nаltirilgаn tа’lim, mutaxassis, tа’lim
texnоlоgiyаlari, kasb, uzluksiz ta’lim, krewativlik.
Ключевые
слова:
личностно-ориентированное
образование,
специалист,
образовательные
технологии,
профессия,
непрерывное
образование, творчество.
Keywords:
personality-oriented
education,
specialist,
educational
technologies, profession, continuing education, creativity.
Bo‘lajak texnologik ta’lim o‘qituvchilarini kasbiy faoliyatida kreativligini
rivojlantirish oliy tа’lim muassasida o‘qitiladigan mutaxassislik fanlarni o‘qitish
asnosida amalga oshiriladi. Oliy tа’lim muassasasida bo‘lajak texnologik ta’lim
o‘qituvchilarini kreativ faoliyatini rivojlantirish texnologik ta’limning muhim
yo‘nalishlaridan biri desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Kreativ faoliyati rivojlangan
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
266
o‘qituvchida bu jarayon yaxlit hamda aniq maqsadga yo‘naltirilgan pedagogik
faoliyat sifatida namoyon bo‘ladi.
Shu o‘rinda kreativlik tushunchasining mazmuniga to‘xtalsak, Tomas
Edisonning fikricha “Kreativlik – g‘ayriixtiyoriy jarayon”. Shaxsning kreativligi
uning bilimining ko‘pqirrali ekanida emas, balki yangi g‘oyalarga intilishi, faoliyati
davomida yuzaga keladigan muammolarni yechishda noodatiy yondashishi,
kutilmagan vaziyatlarda tezkorlik bilan qaror chiqarishida namoyon bo‘ladi.
Kreativlik va shaxs kreativligi bo‘yicha psixologiya, nevrologiya, ta’lim va
biznes kabi turli sohalardagi ko‘plab olimlar ishtirok o‘zlarining ilmiy tadqiqot
ishlarini olib borganlar.
Ta’lim sifatini rivojlantirish masalasi har qaysi zamonda dolzarb vazifa
sifatida qaralar ekan, asosan bu borada kreativ o‘qitish va kreativ o‘qituvchi
masalasiga alohida e’tibor qaratilgan va bu masala soha olimlarini diqqat markazida
bo‘lgan. O‘qituvchi kreativligi bo‘yicha tadqiqotlar ta’lim, psixologiya va
pedagogika kabi turli sohalardagi turli olimlar tomonidan yondashilgan. Masalan:
Demak, J.Gildford kreativlikning nazariy modelida muammoni ko‘ra bilish,
uni hal qilish uchun turli g‘oyalarni ilgari sura olish, ravonlik, nostandart va o‘ziga
xos tafakkur, fantaziya, tasavvur, ilhom namoyon bo‘lish qobiliyati bilan ajralib
turadigan tuzilma orqali uning mohiyatini ochib beradi. Bu kompleks divergent
fikrlash ko‘rinishida namoyon bo‘ladi, u muammoni aniqlashdan oldin ham uni ishlab
chiqish uchun zarur bo‘ladi va belgilangan yechim mavjud bo‘lmaydi.
I.I.Malaxova timsolida kreativlikning mohiyatini ajratib ko‘rsatish yati) va
birinchi navbatda bilim bilan bog‘liq bo‘lgan intellektual qobiliyat, ijodiy muhitda
shakllangan fikrlash kerak bo‘lgan fikrlash jarayonlari bilan bog‘liq: divergensiya va
konvergentsiya, ravonlik, moslashuvchanlik, o‘ziga xoslik, mavhumlik, tasavvur,
fantaziya va ijodiy faoliyatga qaratilgan shaxsiy xususiyatlarni o‘z ichiga oladi [1].
Kreativlik tushunishga katta hissa qo‘shgan bir nechta taniqli olimlar:
Guilford, joy Pol (J. P. Guilford) - 20-asrning o‘rtalarida ijodkorlik divergent fikrlash,
noyob va turli yo‘llar bilan fikrlash qobiliyati bilan bog‘liq degan nazariyani taklif
qilgan psixolog. U kreativlikni rivojlantirishga quyidagi hissalarini qo‘shdi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
267
Intellektning tuzilishi (SI) modeli : Guilford intellektual qobiliyatlarni uch
o‘lchovga ajratuvchi SI modelini taklif qildi: operatsiyalar, tarkib va mahsulotlar.
Ushbu model ijodkorlikni asosiy jihat sifatida o‘z ichiga olgan holda, an’anaviy
nuqtai nazardan tashqari razvedka tushunchasini kengaytirdi.
Divergent fikrlash : Guilford konvergent va divergent fikrlashni ajratdi.
Konvergent fikrlash muammoning yagona, to‘g‘ri echimiga erishishni o‘z ichiga olsa,
divergent fikrlash ijodkorlik uchun markaziy jarayon bo‘lgan muammoga bir nechta,
noyob yechimlarni ishlab chiqarishni o‘z ichiga oladi.
Ijodkorlik testlari : U turli xil fikrlash va ijodkorlikning boshqa jihatlarini
o‘lchash uchun turli xil psixometrik testlarni ishlab chiqdi. Bu testlar shaxsning ijodiy
jarayonlarda hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lgan an’anaviy me’yorlardan tashqari
fikrlash qobiliyatini baholaydi.
Gilfordning intellektual qobiliyatning o‘lchanadigan va o‘ziga xos turi
sifatida ijodkorlikka urg‘u berishi keyingi ta’lim nazariyalari va amaliyotlariga ta’sir
ko‘rsatib, o‘qituvchilarni ta’lim oluvchilarda ijodkorlikni tarbiyalashga undadi.
Uning ishi, shuningdek, ijodkorlik o‘qituvchilar ta’limining asosiy tarkibiy qismi
bo‘lishi kerak, degan g‘oyani qo‘llab-quvvatlaydi, bu o‘qituvchilarga ijodiy ta’lim
muhitini yaratishga imkon beradi.
J.P.Gilford ijodiy fikrlash asosini tashkil etuvchi turli jihatlarga e’tibor
qaratib, ijodkorlikni o‘rganishga bir qancha muhim hissa qo‘shdi. Uning
yondashuvini bir necha muhim tarkibiy qismlarga bo‘lish mumkin:
Divergent fikrlash : Guilford divergent fikrlashni ijodkorlikning asosiy jihati
sifatida ta’kidladi. Divergent fikrlash turli xil, g‘ayrioddiy yoki o‘ziga xos usullarda
fikrlash qobiliyatini ta’kidlab, muammoga bir nechta echimlarni ishlab chiqarishni
o‘z ichiga oladi. Bu konvergent fikrlashdan farq qiladi, bu erda maqsad bitta, to‘g‘ri
javobni qisqartirishdir.
Ravonlik : Bu qisqa vaqt ichida ko‘p sonli g‘oyalar yoki javoblarni ishlab
chiqarish qobiliyatini anglatadi. Guilford ravonlikni divergent fikrlashning asosiy
komponenti deb hisobladi, chunki u turli g‘oyalarni tezda o‘ylab topish qobiliyatini
namoyish etadi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-27
Часть–4_Июнь –2025
268
Moslashuvchanlik : Moslashuvchanlik - bu fikrlashning ko‘p qirraliligini
ko‘rsatadigan toifalarda o‘zgarib turadigan g‘oyalarni ishlab chiqarish qobiliyati. Bu
muammoga turli yondashuvlarni ko‘rish va turli fikrlash shakllari yoki strategiyalari
o‘rtasida almashish qobiliyatini o‘z ichiga oladi.
O‘ziga xoslik : O‘ziga xoslik me'yordan farq qiladigan yangi, noyob yoki
yangi g‘oyalarni ishlab chiqishni o‘z ichiga oladi. Guilford buni ijodkorlikning
muhim qismi sifatida ko‘rib, odamlar nafaqat turli xil, balki g‘ayrioddiy bo‘lgan
echimlar yoki g‘oyalar haqida qanday fikr yuritishlarini o‘lchadi.
Mutaxassislik : Bu g‘oyani amalga oshirish yoki unga asoslash, uni yanada
to‘liq va amaliy qilish uchun tafsilotlarni qo‘shish va kengaytirish qobiliyatidir. Ishlab
chiqish asosiy tushunchalarni batafsil
va puxta o‘ylangan rejalar
yoki mahsulotlarga
aylantiradi.
Umuman olganda, Guilfordning tadqiqotlari ijodkorlikning ko‘p qirrali
xususiyatini ta’kidladi va ijodiy qobiliyatlarni tushunish va baholashning tizimli
usulini taklif qildi, ta’lim amaliyotiga va ijodiy baholashni rivojlantirishga ta’sir
qiladi.
Guilfordning ta’limni yaxshilashga hissa qo‘shgan ba’zi i asosiy usullari
quyidagilar:
O‘quv dasturida ijodkorlikka e’tibor ni kuchaytirish : Guilfordning divergent
fikrlashni ijodkorlikning asosiy komponenti sifatida aniqlashi ta’lim muassasalarida
ijodiy qobiliyatlarga ko‘proq e’tibor qaratishga olib keldi. Ijodiy fikrlashni,
muammolarni hal qilishni va innovatsiyalarni rivojlantirishga yordam beradigan,
an’anaviy o‘rganish va yodlashdan tashqariga chiqadigan faoliyatni tobora
ko‘paytirmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
I.A. Malakhova, Development of creativity of students and students as an
educational strategy of the modern education system , IDE-OnlineJournal, 3
https://www. ideajournal. org/article (2016)
