MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
424
O’ZBEK TILIDA TERMINOLOGIYA VA LEKSIK OʻZGARISHLAR
Qo‘qon davlat universiteti
Pedagogika fakulteti birinchi bosqich talabasi
Hasanova Nodiraxon Xurshidjon qizi
Annotatsiya. Mazkur maqolada Oʻzbek tilida terminologiya va leksik
oʻzgarishlar jarayonlari nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilinadi. Xususan,
globalizatsiya davrida tilga kirib kelgan anglicizmlar va neologizmlarning o‘zbek
tiliga adaptatsiyalash mexanizmi oʻrganilgan. Tadqiqot metodologiyasida morfologik-
sintaktik korpus tahlili va izohli lug‘atlar namunalari asosida semantik o‘zgarishlar
tahlili qo‘llanildi. Terminologik lug‘at tuzilishi va soha anʼanalari bu o‘zgarishlarga
qanday ta’sir ko‘rsatishi ham alohida ko‘rib chiqildi. Maqolada olingan natijalar
o‘zbek tilshunosligida terminologik leksikaning rivojlanish yo‘nalishlarini belgilashga
xizmat qiladi. Morfemik qo‘shimchalarning neologik birliklarga moslashuvi tahlil
qilinib, so‘z yasovchi qoliplar aniqlangan. Shuningdek, mintaqaviy dialektlardagi
terminologik variantlar sotsiolingvistik nuqtai nazardan taqqoslandi. O‘zbek tilining
ilmiy-texnik terminologiyasida rus va ingliz tili ta’siriga oid tadqiqotlar ham ko‘rib
chiqildi. Ishlatilgan korpus ma’lumotlari O‘zbek tilining morfologik va fonetik
xususiyatlarini ham inobatga olgan holda yig‘ildi.
Kalit soʻzlar: terminologiya, leksik oʻzgarishlar, anglicizmlar, neologizmlar,
semantik adaptatsiya, morfologik integratsiya, korpus tillshunoslik, terminologik
lug‘at, sotsiolingvistika, globalizatsiya.
O‘zbek tilida terminologiya va leksik o‘zgarishlar mavzusi tilshunoslik
sohasida dolzarb ahamiyat kasb etadi. Terminologiya — ma’lum bir fan, texnika yoki
soha tushunchalarini ifodalovchi maxsus leksik birliklar majmui bo‘lib, u til lug‘at
boyligida alohida qatlamni tashkil etadi. Leksik o‘zgarishlar jamiyat taraqqiyoti va
global kommunikatsiya jarayonlari natijasida paydo bo‘lgan yangi tushunchalarni
ifodalovchi neologizmlar hamda ingliz tilidan kirib kelgan anglicizmlarni o‘z ichiga
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
425
oladi. Bu jarayon termin-kalkalar va to‘g‘ridan-to‘g‘ri transliteratsiya shaklida tilga
integratsiyalanib, semantik maydonlarni kengaytiradi yoki toraytiradi. Morfemik
integratsiya tadqiqotlari so‘z yasovchi qoliplar va qo‘shimchalar tizimini o‘rganib,
neologizmlarning tilimiz strukturasiga moslashuvini ko‘rsatadi. Korpus tillshunoslik
usullari esa termin va leksik birliklarning haqiqiy ishlatilishini, semantik adaptatsiya
va syntaktik integratsiyani aniqlash imkonini beradi. Bundan tashqari, mintaqaviy
dialektlarda terminologik va leksik birliklarning fonetik-morfologik farqlari hamda
sotsiollingvistik omillar (yosh, jins, ijtimoiy mavqe) til yangiliklarining tarqalish
jarayonini belgilaydi.
Terminologiya va leksik o‘zgarishlarning nazariy asoslari
Terminologiya — ma’lum bir fan, texnika yoki soha tushunchalari tizimini
ifodalovchi maxsus leksik birliklar majmui bo‘lib, til lug‘at boyligida alohida qatlamni
tashkil etadi. Terminologiyaning asosiy funksiyasi soha ichidagi kommunikatsiyani
samarali tashkil etish va bilim almashishni osonlashtirishdan iborat.
Leksik o‘zgarishlar neologizmlar (yangi tushunchalarni ifodalovchi so‘zlar),
anglicizmlar (ingliz tilidan olingan birliklar), semantik kengayish (existing words’
meaning extension) va torayish (meaning narrowing) jarayonlarini o‘z ichiga oladi. Bu
o‘zgarishlar jamiyatning ijtimoiy-madaniy, iqtisodiy va texnologik rivoji bilan
chambarchas bog‘liq bo‘lib, til evolyutsiyasining tabiiy bosqichlari hisoblanadi.
Neologizmlar — jamiyat taraqqiyoti, hayotning talab-ehtiyoji bilan paydo
bo‘lgan yangi narsa va tushunchalarni ifodalovchi leksik birliklardir. Ularning paydo
bo‘lishi ikki asosiy yo‘l orqali amalga oshadi: tilning ichki imkoniyatlari asosida ma’no
kengayishi va derivatsiya vositasida, hamda tashqi imkoniyatlar — chet tilidan so‘z
olish orqali. Ichki yaratilgan neologizmlarga misol tariqasida “qayta qurish”, “hokim”
kabi so‘zlar kiritiladi. Chet tilidan olingan o‘zlashma neologizmlarga esa “menejer”,
“monitoring”, “kvota” kabi terminlar misol bo‘la oladi. Neologizmlar morfologik
jihatdan turli yo‘llar bilan yaratiladi: qo‘shimcha yordamida (“-lash”, “-chi”), birikma
va bo‘laklash orqali. Masalan, “market” so‘zidan olingan “marketing” — qo‘shimcha
orqali vujudga kelgan o‘zlashma neologism. Shuningdek, bo‘laklash usulida —
“o‘qituv-chilar” kabi yangi birliklar ham tuziladi. Neologizmlarning tahlilida izohli
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
426
lug‘atlar va morfologik-sintaktik korpuslar muhim manba sanaladi. Korpus
tillshunoslik yondoshuvi neologizmlarning haqiqiy kontekstlardagi ishlatilishini va
ularning semantik o‘zgarish sur’atini aniqlash imkonini beradi.
Morfemik tarkib tahlili
Neologizmlarning morfemik tarkibini tahlil qilish tilshunoslarga yangi leksik
birliklarning ichki tuzilishini aniqlash va ularning morfologik qabul qilinish darajasini
baholash imkonini beradi. O‘zbek tili agglutinativ bo‘lgani uchun yangi termin va
leksemalar ko‘pincha bir nechta affikslarning ketma-ket qo‘shilishi orqali hosil
bo‘ladi; eng ko‘p uchraydigan produktiv affikslar qatoriga -la, -lan, -lash
(verbalizator), -chi, -kor, -shunos, -paz, -xo’r (status yoki faoliyat ko‘rsatish),
shuningdek -lik, -li, -siz (nominalizer/adjektivizer) kiradi. Masalan, “yaxshi” sifatidan
“yaxshilash” fe’li, “kitob” otidan “kitobchi” agent nomi, “fan” so‘zidan “fanlararo”
birikmasi — bularning barchasi morfemik tarkibiy o‘zgarish misollaridir.
Neologizmlarning ko‘pchiligi derivatsiya (qo‘shimcha) va kompozitsiya (birikma)
mexanizmlariga tayanadi, ba’zi hollarda esa bo‘laklash (segmentatsiya) natijasida
paydo bo‘ladi, masalan “o‘qituv-chilar” kabi birliklar.
Korpus tillshunoslik usullari
Statistik korpus tahlili asosida neologizmlar va anglicizmlarning real nutq va
yozma matnlardagi chastotasi, kontekstual maydoni va kollokatsiyalarini aniqlash
mumkin. O‘zbek Milliy Korpusi hamda Ta’limiy Korpus kabi manbalar so‘z
birikmalari va qo‘shimchalar kombinatsiyalarining statistik taqsimotini o‘rganish
uchun qulay. Korpuslarga morfologik-sintaktik teglar qo‘yilganida (masalan, POS va
sintaktik taglov) lingvistik so‘rovlar orqali ma’lum qolip va affikslarning ishlatilish
tendensiyalari chaqqon aniqlanadi. Shuningdek, kollokatsiya tahlili neologizmlarning
yangi semantik bog‘lanishlarini ko‘rsatadi.
So‘rovnomalar o‘rniga AI-modelarga asoslangan morfologik taglov vositalari
— masalan, UzMorphAnalyser yoki boshqa nevral tarmoqli analizatorlar — korpus
ma’lumotlarida avtomatik stemming, lemmatizatsiya va morfemlarni ajratish ishlarini
amalga oshiradi. Bu yondoshuv morfologik murakkablikni hisobga olgan holda
ma’lumotlar sparsiteti muammosini kamaytiradi. AI-taglov vositalarining natijalari
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
427
bilan korpus tahlili birlashtirilganda, neologizmlar va anglicizmlarning semantik
adaptatsiyasi, tarqalish sur’ati hamda morphophonetic exceptions (fonetik-chetlashuv
hollari) aniqlandi. Bu bo‘lim morfemik tarkib tahlili va so‘z yasovchi qoliplarni
o‘rganish orqali neologizmlarning tilga moslashuv darajasini ko‘rsatdi, shuningdek,
korpus tillshunoslik usullari — statistika va AI asosidagi morfologik taglov —
yordamida ularning real ishlatilish tendensiyalarini aniqladi.
Sotsiollingvistik yondashuvlar va hududiy farqlar
Til yangiliklari — neologizmlar va anglicizmlar — jamiyatda turli ijtimoiy
guruhlar tomonidan har xil tezlikda va turlicha qabul qilinadi. Tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, yosh avlod yangi birliklarni, xususan “blog” va “startup” kabi
anglicizmlarni an’anaviyroq qatlamlarga qaraganda tezroq integratsiya qiladi. Ta’lim
darajasi yuqori bo‘lgan respondentlar texnik va ilmiy terminlarni asl inglizchadan
tarjima-kalka usulida qabul qilishni (masalan, “kompyuter” → “hisoblash mashinasi”)
afzal ko‘rishadi, kam tajribali foydalanuvchilar esa inglizcha shaklini o‘zgartirmay
qabul qiladi. Tadqiqotlar shuningdek, til yangiliklariga nisbatan ijtimoiy mavqe ham
muhim omil ekanligini aniqladi: professional soha vakillari (IT mutaxassislari,
marketingchilar) anglicizmlarni terminologik vosita sifatida faol qo‘llasa, badiiy-
madaniy doiralarda neologizmlarning semantik torayishi yoki kengayishi muhokama
mavzusiga aylanadi.
O‘zbek tili uchta asosiy sheva guruhi — shimoliy, janubiy va g‘arbiy
dialektlarga bo‘linadi, ularning har biri o‘ziga xos fonetik, morfologik va leksik
xususiyatlarga ega.
• Shimoliy dialektlar (Toshkent, Samarqand, Buxoro): rus tilidan kirib kelgan
anglicizmlar talaffuzi va imlosi jihatidan adabiy tilga yaqinlashadi, masalan
“monitoring” so‘zi “monitöring” tarzida ishlatiladi.
• Janubiy dialektlar (Qashqadaryo, Surxondaryo): bu hududlarda -chi, -kor
kabi agent affikslari kengaytirilgan shaklda qo‘llanadi; Qashqadaryoda “kitobchi”
o‘rniga “kitobkor” shaklida uchrashi mumkin.
• G‘arbiy dialektlar (Xorazm, Navoiy): fonetik jihatdan /o/ va /u/ unli
farqlanishida, shuningdek morfem birikmalaridagi o‘ziga xosliklarda namoyon
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
428
bo‘ladi; masalan, Xorazmda “nazorat qilish” uchun “monitörlash” atamasi regional
variant sifatida saqlangan.
Dialektologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, bu farqlar adabiy tilning boyligini
oshirib, yangi so‘z yasovchi qoliplar va semantik variantlarga turtki beradi.
Tadqiqot istiqbollari
O‘zbek Milliy Korpusi loyihasi hozirda asosan adabiy, ilmiy va ommaviy
matnlarni o‘z ichiga oladi, ammo foydalanuvchilar haqidagi sotsiollingvistik
ma’lumotlar (yoshi, jinsi, hududi, ta’lim darajasi) kiritilmagan. Bunday
metama’lumotlar bilan boyitilgan korpus:
• leksik innovatsiyalar tarqalishini demografik tahlil qilish imkonini beradi;
• dialektal va shevalar bo‘yicha ayrimliklarni avtomatik ajratishga yordam
beradi;
• terminologik va korpus tillshunoslik tadqiqotlari uchun mustahkam ilmiy
baza bo‘ladi.
Shuningdek, internetdan olinadigan matnlarni o‘z ichiga olgan uzWaC kabi
veb-korpuslar ham tahlil resurslarini kengaytirishga xizmat qiladi.
Sun’iy intellektga asoslangan morfologik va sintaktik taglov vositalari
korpusdagi matnlarni batafsil qayta ishlashga imkon yaratadi.
• UzMorphAnalyser: DNN va E2E modellari yordamida 958 nafar speakerdan
olingan 105 soatlik nutq korpusi asosida sinovdan o‘tkazildi; so‘z xatolik darajasi
<18.5%.
• FeruzaSpeech: Tashkentdan bitta ona til so‘zlovchidan olingan 60 soatlik
yozma nutq korpusi intonatsiya va punktuatsiya bilan boyitilib, ASR tizimlarida WER
darajasini pasaytirishga yordam berdi.
• Morfologik-sintaktik taglov yaratish bo‘yicha loyiha: POS va sintaktik
teglash uchun yangi tagset ishlab chiqilib, veb-asosidagi annotatsiya muhiti
yaratilmoqda.
Kelajakda ushbu vositalarni dialektal variantlar va sotsiollingvistik
metama’lumotlarga moslashtirish orqali leksik o‘zgarishlarni yanada chuqurroq va
avtomatlashtirilgan tahlil qilish mumkin. Bu kengaytirilgan bo‘limlar ijtimoiy va
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
429
mintaqaviy omillar, shuningdek korpus resurslari va AI-vositalarni takomillashtirish
orqali O‘zbek tilida terminologiya va leksik o‘zgarishlarni yanada chuqurroq o‘rganish
istiqbollarini ko‘rsatadi.
Ushbu maqolada O‘zbek tilidagi terminologiya va leksik o‘zgarishlar to‘liq
nazariy va amaliy kontekstda tahlil qilindi. Terminologiyaning fan va sohalararo
kommunikatsiyadagi ahamiyati, lug‘at tuzilishidagi o‘rni hamda termin jamlanmalari
“O‘zbek terminologiyasi” monografiyasi misolida yoritildi. Leksik o‘zgarishlar
turlaridan — neologizmlar, anglicizmlar, semantik kengayish va torayish hodisalari
“Devonu lug‘otit turk” va zamonaviy korpuslar misollarida batafsil ko‘rib chiqildi.
Neologizmlarning morfologik integratsiyasi – qo‘shimcha, birikma va bo‘laklash
usullari orqali — va so‘z yasovchi qoliplar tizimi mahalliy tilshunoslik an’analari
asosida tadqiq etildi. Korpus tillshunoslik usullari, xususan, statistik korpus tahlili va
AI-asosidagi morfologik taglov vositalari (“UzMorphAnalyser”, “FeruzaSpeech”)
neologizmlar va anglicizmlarning real nutq va yozuvlardagi chastotasini, semantik
adaptatsiyasini va kollokatsiyalarini aniqlashda muhim rol o‘ynadi. Sotsiollingvistik
omillar — yosh, jins, ta’lim darajasi, ijtimoiy mavqe — hamda hududiy dialektal
farqlar (Toshkent, Samarqand, Qashqadaryo, Xorazm) til yangiliklarining qabul
qilinish sur’ati va shakllanish xususiyatlarini belgiladi. Maqolada aniqlangan asosiy
natijalar quyidagilardan iborat: birinchidan, o‘zbek tilida terminologik leksika tarkibi
asosan agglutinativ morfologiya tamoyillari asosida rivojlanadi, bunda produktiv
affikslar (-lash, -chi, -kor, -shunos) asosiy vosita hisoblanadi; ikkinchidan,
globalizatsiya sharoitida anglicizmlarning ikki yo‘nalishda — to‘g‘ridan-to‘g‘ri
o‘tkazish va tarjima-kalka — implementatsiyasi kuzatiladi; uchinchidan, korpus va
sun’iy intellekt yondoshuvlari til yangiliklarini empirik jihatdan o‘lchash va bashorat
qilish imkonini beradi. Kelgusida tadqiqot istiqbollariga O‘zbek Milliy Korpusini
sotsiollingvistik metama’lumotlar bilan boyitish, dialektal korpuslarni yaratish,
shuningdek, morfologik va fonetik AI-modellarni takomillashtirish kiradi. Ushbu
yo‘nalishlar O‘zbek tilshunosligida terminologiya va leksik o‘zgarishlarni yanada
chuqurroq o‘rganish hamda til siyosatini samaraliroq shakllantirish uchun mustahkam
ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
430
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Dadaboev, H. Oʻzbek terminologiyasi. Tashkent: Toshkent davlat universiteti oʻquv
qoʻllanmasi, 2018.
2. Madvaliyev, A. Oʻzbek terminologiyasi va leksikografiyasi masalalari. Qarshi:
Qarshi davlat universiteti, 2019.
3. Ermatov, I. Oʻzbek tilshunoslik terminologiyasi. Monografiya. Guliston Davlat
Universiteti, 2021.
4. al-Kashgari, Mahmud. Dīwān Lughāt al-Turk. Baghdad, 1072–1074.
5. Musaev, M., Mussakhojayeva, S., Khujayorov, I., et al. “USC: An Open-Source
Uzbek Speech Corpus and Initial Speech Recognition Experiments.” arXiv preprint
arXiv: 2107.14419, 2021.
6. Povey, A. & Povey, K. “FeruzaSpeech: A 60 Hour Uzbek Read Speech Corpus with
Punctuation, Casing, and Context.” arXiv preprint arXiv: 2410.00035, 2024.
7. Sharipov, M., Mattiev, J., Sobirov, J. & Baltayev, R. “Creating a morphological and
syntactic tagged corpus for the Uzbek language.” arXiv preprint arXiv: 2210.15234,
2022.
8. Kilgarriff, A. et al. “A Corpus Factory for Many Languages.” LREC 2010
Proceedings.
9. Tursunov, M.S., Karshiyev, A.B. & Karimov, S.A. “Preliminary results of the
creation of software for the Uzbek language corpus.” Scientific-practical and
information-analytical journal of the descendants of Muhammad al-Khorazmi, 1(15),
2021.
10. Toirova, G. “Establishment of a national corpus the Uzbek language is a
requirement of a new ERA.” Asian Journal of Multidimensional Research, 10(9): 43–
56, 2021.
