MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
137
TARJIMASHUNOSLIKDA DOLZARB MUAMMOLAR VA
ULARNING YECHIMLARI
FDU, f.f.f.d (PhD), katta o’qituvchi
Ilmiy rahbar: Karimjonovna Shahloxon Ravshanjonovna
Fargʻona davlat universiteti,chet tillari fakulteti, filologiya va tillarni
oʻqitish: ingliz tili yoʻnalishi 1-bosqich talabasi
Madaminova Durdona Abduxakim qizi
Annotatsiya. Tarjimashunoslik – bu tillararo aloqa va madaniyatlararo
almashinuvning muhim vositasi bo‘lib, globallashuv sharoitida uning roli yanada ortib
bormoqda. Bugungi kunda ilm-fan, texnologiya, adabiyot va boshqa sohalarda tarjima
xizmatlari muhim rol o‘ynaydi. Biroq bu jarayon qator muammolar bilan bog‘liq
bo‘lib, ularning yechimi tarjimashunoslik rivojining asosiy yo‘nalishlaridan biri
hisoblanadi. Ushbu maqolada zamonaviy tarjimashunoslikdagi dolzarb muammolar
va ularning ehtimoliy yechimlari haqida so‘z yuritiladi
Kalit soʻzlar. Tarjima muammolari, til, tarjimon, grammatika,tajriba,tarjima
usullari,lingvistik muammolar,adabiy tarjima, madaniy tafovutlar, frazeologizmlar.
Tarjima tarixiga e'tibor qaratadigan bo'Isak u juda qadim tarixga ega bo’lishiga
qaramay Tarjimashunoslik faninig oltin davri deb XX asrni e'tirof qilsak bo'ladi.Ushbu
asr nafaqat Tarjimashunoslik nazariyasi balki ilm -fan, texnologiya rivojining ham
yuksak darajaga olib chiqdi desak mubolag'a bo'maydi. Aynan shu sohalarning rivoji,
ishlab chiqarishning yuqori marralarga erishishi eksport va import salohiyatini
yuqorilashi,diplomatik aloqalar mustahkamlanishi tarjimashunoslikning sinxron va
ketma-ket turlarini yanada globallashuviga olib keldi.Har bir sohada boʻlgani kabi,
tarjima sohasida ham bir nechta tarjima muammolari mavjud, ba’zilariga tarjimonlar,
ba’zilariga esa mijozlar duch keladi.Boshqalari esa tizimli muammolar deb
hisoblanishi mumkin, chunki ular tarjimaning oʻzi uchun muammo tugʻdiradi.Quyida,
men asosiy tarjima muammolari va ehtimoliy yechimlarni yoritaman.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
138
1.Tilning tuzilishi
Turli tillarning grammatik tuzilishi farqlanadi, bu esa tarjima jarayonida katta
muammolardan biriga aylanadi. Har bir til o‘ziga xos tuzilishga ega bo‘lib, bunda so‘z
tartibi, grammatik qoidalar va madaniy xususiyatlar muhim rol o‘ynaydi. Ba’zi tillarda
ma’lum atamalar mavjud bo‘lmasligi ham tarjima jarayonini qiyinlashtiradi.Masalan,
ingliz tilida sifat odatda otning oldidan keladi, fransuz tilida esa aksincha – otning
keyin joylashadi. Arab va boshqa ayrim tillarda esa to‘g‘ri olmosh fe’lning bir qismi
bo‘lib, gapning jinsi va tovushini belgilaydi. Bu kabi murakkabliklar tarjima jarayonini
yanada qiyinlashtiradi.Til doimiy rivojlanishda bo‘lgan tizim bo‘lib, tarjimon har bir
tildagi grammatik tuzilmani yaxshi tushunishi va tarjima jarayonida matnning
ma’nosini o‘zgartirmasdan yetkazishi lozim.
Yechim: Tajriba va amaliyot. Turli tillar bo‘yicha bilim va tajribani oshirish
muhim. Tarjimani bajargandan so‘ng, uning grammatik jihatdan to‘g‘ri tuzilganligini
tekshirish lozim. Asl matn mazmuni saqlanganiga ishonch hosil qilish tarjimonning
asosiy vazifalaridan biridir.
2. Madaniy tafovutlar va shevalarning tarjimaga ta’siri
Har bir tilda so‘zlashuvchilar o‘ziga xos madaniyat va shevalarga ega bo‘lib,
bu tarjima jarayonida muhim ahamiyat kasb etadi. Ko‘pincha og‘zaki nutq rasmiy
uslubga o‘tkazilib tarjima qilinadi, bu esa tarjimon uchun qo‘shimcha qiyinchilik
tug‘diradi. Tarjima qilinadigan til qanchalik keng tarqalgan bo‘lsa, undagi shevalar va
lahjalar shunchalik ko‘p bo‘ladi. Shu sababli tarjimon tegishli kontekstga mos
keladigan so‘z va iboralarni topishga alohida e’tibor qaratishi lozim.Masalan, inglizlar
o‘ziga xos istehzoli hazil uslubi bilan mashhur bo‘lib, ular ko‘pincha beparvo ohangda
labning bir chetini tishlash orqali kinoya bildiradilar. Biroq, bu turdagi hazil nafaqat
boshqa tilda gaplashuvchi xalqlar, balki ingliz tilidan foydalanadigan turli mamlakatlar
uchun ham tushunarsiz bo‘lishi mumkin. Asosiy muammo shundaki, tarjima
jarayonida matndagi hissiyotni yo‘qotmasdan va noqulay holatga tushib qolmasdan
qanday qilib to‘g‘ri ifodalash kerak?
Yechim: Tadqiqot va chuqur oʻrganish. Sheva va so‘zlashuv tilidagi eng keng
tarqalgan iboralarni o‘rganish uchun internet manbalaridan foydalanish foydali bo‘lishi
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
139
mumkin. Tarjima qilinayotgan tilning mashhur lahjalari bilan tanishib chiqish ham
muhim. Bundan tashqari, o‘sha tilga xos filmlar, seriallar, jurnallar va kitoblarni o‘qish
orqali mahalliy madaniyatni chuqurroq o‘rganish lozim. Ayniqsa, vizual materiallar
(filmlar va teleko‘rsatuvlar) shevalarni tushunish va real hayotda qanday qo‘llanilishini
kuzatish uchun juda foydalidir.
3. Murakkab soʻzlar va tarjima jarayonidagi qiyinchiliklar
Murakkab so‘zlar bir nechta sifat va fe’lning qo‘shilishi natijasida yuzaga
keladigan, tarjimon uchun muayyan murakkablik tug‘diradigan iboralardir. Ba’zi
qo‘shma so‘zlarni tarjima qilish oson bo‘lsa, boshqalari aniq kontekst va chuqur bilim
talab etadi. Masalan, notebook so‘zi oddiygina “yozish mumkin bo‘lgan kitob” deb
tarjima qilinishi mumkin. Biroq, hyphenated kabi murakkab so‘zlar esa to‘g‘ri va
tushunarli tarjima qilish uchun maxsus mahoratni talab qiladi.
Yechim:Mutaxasislikka yoʻnaltirish. Har bir tarjimon o‘zining asosiy
yo‘nalishini aniqlab olishi kerak. Barcha sohalarda yetuk bo‘lishga intilish o‘rniga, bir
yoki ikkita mavzuni chuqur o‘rganib, ularda mutaxassis bo‘lish maqsadga muvofiq.
Tanlangan soha bo‘yicha eng ko‘p uchraydigan murakkab so‘z va iboralarni o‘rganish,
ularning tarjimalarini tahlil qilish muhim. Ishni osonlashtirish uchun tarjima tarixi,
maxsus lug‘atlar va tegishli dasturlardan foydalanish foydali bo‘ladi.
4. Ikki so‘zli fe’llar va tarjimada uchraydigan qiyinchiliklar
Ingliz tilida fe’l va predlog kombinatsiyasidan tashkil topgan ko‘plab ikki so‘zli
fe’llar mavjud. Masalan: break up, break down, break into, break in, break off, break
apart, break away kabi iboralar bir xil asosiy fe’ldan tuzilgan bo‘lsa-da, ularning
ma’nosi turlicha bo‘lishi mumkin. Bu fe’ldan keyin keladigan predlog butun iboraning
ma’nosini keskin o‘zgartirishi bilan bog‘liq.Tarjima jarayonida bunday iboralarni
so‘zma-so‘z tarjima qilish muammolarga olib kelishi mumkin, chunki natijada
noto‘g‘ri yoki mantiqsiz ifoda yuzaga kelishi ehtimoli bor.
Yechim:Soʻzma soʻz tarjimadan qochish. To‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima qilish
o‘rniga, ushbu iboraning ma’nosiga mos keladigan ekvivalent so‘z yoki iborani
topishga e’tibor qaratish lozim. Tarjima qilinayotgan tilga xos muqobil ifodalarni
topish matnning tabiiy va tushunarli bo‘lishini ta’minlaydi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
140
5. Bir necha ma’noli soʻzlar
Ingliz tilida ayrim so‘zlar kontekstga qarab turli ma’nolarga ega bo‘lishi
mumkin. Ba’zi so‘zlar bir xil yozilsa-da, gap tarkibida turlicha ma’nolarni ifodalaydi.
Masalan, break so‘zi “a plate” (idishni sindirish) va “take a coffee break” (tanaffus
qilish) iboralarida butunlay boshqacha ma’noda ishlatiladi.Shuningdek, yozilishi bir
xil, lekin talaffuzi har xil bo‘lgan so‘zlar ham mavjud: to lead a conference
(konferensiyani boshqarish) va a lead pencil (qalam yadro materiali). Bunga
qo‘shimcha ravishda, talaffuzi bir xil, ammo imlosi farqli so‘zlar ham bor: break va
brake, grate va great kabi. Ingliz tilida bunday so‘zlar juda ko‘p bo‘lib, idiomalar,
metaforalar va boshqa til birliklari tarjima jarayonini yanada murakkablashtirishi
mumkin. Biroq, bu kabi til xususiyatlari har bir tilda o‘ziga xos shaklda bo‘lishi
mumkin.
Yechim: Matnni diqqat bilan o‘qish.Tarjimon juda e’tiborli bo‘lishi va manba
matnni chuqur tushunib, kontekstni to‘g‘ri anglab yetishi kerak. Shundan keyingina
tarjima jarayoniga kirishish tavsiya etiladi. Aks holda, noto‘g‘ri talqin qilish jiddiy
xatolarga olib kelishi mumkin.
6. Texnik bilimlarning yetishmasligi
Tarjimonlar, avvalo, tilshunos hisoblanadi. Ular ayrim fanlar bo‘yicha yaxshi
bilimga ega bo‘lishi mumkin, ammo har doim ham texnik sohalarning yetuk
mutaxassisi emas. Shuning uchun tarjimonlardan tibbiy, muhandislik yoki boshqa
texnik sohalarda ekspertlik darajasida bilimga ega bo‘lishi kutilmaydi. Ko‘pincha
tarjimonlar ma’lum yo‘nalishlarga ixtisoslashib, turli mavzular bo‘yicha tajribaga ega
bo‘lishadi. Biroq, ba’zi hollarda bu bilimlar murakkab texnik matnlarni tarjima qilish
uchun yetarli bo‘lmasligi mumkin.Ayrim matnlar o‘ziga xos texnik terminlar bilan
to‘la bo‘lishi yoki murakkab jarayonlarni batafsil tushuntirishi mumkin. Bu esa
tarjimon uchun qiyinchilik tug‘diradi, chunki noto‘g‘ri talqin yoki noaniq tarjima
jiddiy xatolarga sabab bo‘lishi mumkin.
Yechim: Mutaxassislarning yordamini olish. Agar tarjima qilinayotgan matn
juda texnik bo‘lsa, uni to‘g‘ri tushunish va tarjima qilish uchun ko‘proq vaqt talab
qilinishi mumkin. Bunday hollarda mijoz bilan bog‘lanib, qo‘shimcha ma’lumot olish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
141
yoki sohaga oid mutaxassis bilan maslahatlashish foydali bo‘ladi.Bundan tashqari,
texnik sohalarda bilimlaringizni oshirib borish va so‘nggi o‘zgarishlardan xabardor
bo‘lish uchun doimiy ravishda o‘z ustingizda ishlash muhimdir. Bu tarjima sifatini
oshirishga va murakkab texnik matnlarni aniq va tushunarli tarjima qilishga yordam
beradi.
Xulosa qilib aytadigan boʻlsam, Tarjima jarayonida duch kelinadigan
muammolar juda ko‘p bo‘lib, men bu yerda faqat ayrimlarigagina to‘xtalib o‘tdim.
Aslida, tarjimonlar o‘z ish faoliyatida turli murakkabliklarga duch kelishi mumkin.
Biroq, vaqt o‘tishi bilan bu muammolarga yechim topiladi va tarjimonlik ishlari yanada
osonlashadi.Axir, hali tarjima qilinishi lozim bo‘lgan juda ko‘p manbalar bor. Tarjima
sohasi doimo rivojlanib borayotganligi sababli, yangi texnologiyalar va usullar
tarjimonlarning ishini yengillashtirishga xizmat qiladi.Umid qilamanki, yuqorida
keltirilgan tarjima muammolari va ularning yechimlari tarjimonlik faoliyatini endigina
boshlaganlar uchun ham, tajribali mutaxassislar uchun ham foydali va amaliy
ahamiyatga ega bo‘ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1.
Newmark, P. (1988). A Textbook of Translation. Prentice Hall.
2.
Baker, M. (2011). In Other Words: A Coursebook on Translation. Routledge
3.
Macmillian dictionary
4.
Vinay, J.-P., & Darbelnet, J. (1995). Comparative Stylistics of French and
English: A Methodology for Translation. John Benjamins Publishing.
5.
Hatim, B., & Munday, J. (2004). Translation: An Advanced Resource Book.
Routledge.
6.
Bell, R. T. (1991). Translation and Translating: Theory and Practice. Longman.
7.
www.est-translationstudies.org
8.
www.glosbe.com
9.
House, J. (2015). Translation Quality Assessment: Past and Present.
10.
Ilmiyaminova
O.H
https://advancedscienti.com/index.php/AJEL/article/view/1486
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-25
Часть–4_ Май –2025
142
