MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
344
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARDA IJODIY FIKRLASHNI
SHAKLLANTIRISH USULLARI
Ahmatova Farangiz Xoshim qizi
Denov tadbirkorlik va pedagogika
instituti boshlangʻich taʼlim yoʻnalishi
Kalit so‘zlar: maktabgacha ta’lim, ijodiy fikrlash, divergent tafakkur,
bolalar psixologiyasi, pedagogik metodlar, erkin faoliyat, interfaol yondashuvlar,
o‘yinli o‘qitish, tasavvurni rivojlantirish.
Annotatsiya: Mazkur maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarda ijodiy
fikrlashni shakllantirishning psixologik-pedagogik asoslari, amaliy metodlari va
samarali usullari ilmiy jihatdan tahlil qilingan. Tadqiqotda O‘zbekistonning turli
hududlaridagi maktabgacha ta’lim muassasalarida olib borilgan empirik
kuzatuvlar, pedagoglar bilan suhbatlar va bolalar ishtirokida tashkil etilgan
topshiriqlar tahlil etilgan. Ijodiy tafakkurni rivojlantirishda erkin o‘yin, muammoli
vaziyatlar, syujetli hikoyalar yaratish, san’at elementlari va interfaol usullarning
ahamiyati yoritilgan. Maqolada ijodiy fikrlashni rag‘batlantirish uchun pedagogik
sharoitlar, metodik yondashuvlar va tarbiyaviy muhitni tashkil etish bo‘yicha aniq
tavsiyalar berilgan. Olingan natijalar maktabgacha ta’limda individual yondashuv
asosida ijodiy salohiyatni rivojlantirish yo‘llarini aniqlashga xizmat qiladi.
Kirish
Maktabgacha yosh inson hayotining eng faol va muhim bosqichlaridan
biridir. Aynan shu davrda bolaning asosiy psixologik, intellektual va emotsional
jihatlari shakllanadi. Maktabgacha taʼlim faqat tayyorgarlik jarayoni emas, balki
inson hayotining poydevorini yaratuvchi, asosiysi — ong va tafakkur taraqqiyotiga
kuchli ta’sir ko‘rsatuvchi davr hisoblanadi. Bolaning kelajakda mustaqil, erkin
fikrlovchi, yangilikka intiluvchan shaxs bo‘lib shakllanishida aynan maktabgacha
yoshda berilgan tarbiya va taʼlim hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Shu bois, bugungi kunda
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
345
maktabgacha taʼlim muassasalarida ijodiy fikrlashni shakllantirishga qaratilgan
yondashuvlar dolzarb masalaga aylangan.
Ijodiy fikrlash deganda bolaning mavjud muammoga noodatiy, ilgari
qo‘llanilmagan yondashuvlar orqali yechim topa olishi, yangi g‘oyalarni ilgari sura
olishi, tasavvurni kengaytiruvchi fikrlar ilgari surishi tushuniladi. Bu qobiliyatlar esa
insonning intellektual salohiyati, yangilik yaratish qobiliyati va o‘zini ifoda etish
kuchi bilan bevosita bog‘liqdir. Bolalarda bu ko‘nikmalarni erta bosqichda
rivojlantirish kelajakdagi ijodkor, ixtirochi, ilm-fan va san’at namoyandalari uchun
muhim psixologik tayyorgarlik hisoblanadi. Zamonaviy psixologiyada ijodiy
fikrlash divergent tafakkur, yaʼni bir necha turli yechimlarni taklif qila olish
salohiyati bilan chambarchas bog‘liq. Bu esa maktabgacha yoshdagi bolalarning
erkin tasavvuri, his-tuyg‘ularni ifodalash ko‘nikmalari, o‘yin orqali fikrlash
imkoniyatlaridan kelib chiqadi.
Maktabgacha yoshdagi bolalarda ijodiy fikrlashni shakllantirish
usullarini aniqlashda metodik va empirik tadqiqotlar muhim ahamiyat kasb etadi.
Ushbu tadqiqotda Toshkent, Samarqand va Andijon shaharlaridagi 7 ta maktabgacha
taʼlim muassasalarida 5–6 yoshli 140 nafar bolalar ishtirokida kuzatuv, suhbat va
mashg‘ulot tahlili asosida ilmiy-amaliy izlanish olib borildi. Tadqiqotda bolalar
bilan erkin hikoya tuzish, rasm asosida voqea yaratish, qurilish konstruktori orqali
muammo yechimini topish, hayvonlar hayoti haqidagi muammoli savollar orqali
fikrlash faoliyatini rag‘batlantirishga qaratilgan topshiriqlar o‘tkazildi. Shuningdek,
pedagoglar bilan chuqur suhbatlar orqali ularning metodik yondashuvi,
o‘zgaruvchan muhit yaratish qobiliyati, bolalarning ijodiy faolligini aniqlashdagi
mezonlari o‘rganildi. Tadqiqot natijalari asosida maktabgacha yoshdagi bolalarning
ijodiy fikrlashini shakllantirishda eng samarali yo‘nalishlar ajratib olindi.
Empirik kuzatishlar shuni ko‘rsatdiki, ijodiy fikrlash ko‘proq o‘yin
faoliyatida va erkin ijodiy topshiriqlarda namoyon bo‘ladi. Masalan, rasm asosida
hikoya tuzish topshirig‘ida bolalarning 61 foizi bir yoki ikki standart javob bilan
cheklandi, 24 foizi uch yoki undan ortiq yechimlar taklif qildi, faqatgina 15 foiz
bolalar noodatiy va k utilmagan syujetlar bilan ajralib turdi. Shuningdek, qurilish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
346
konstruktori bilan erkin faoliyat davomida, pedagog aralashuvsiz berilgan
topshiriqda bolalarning ijodkorligi ancha yuqori bo‘ldi. Bu esa ijodiy fikrlash
ko‘proq erkin muhitda, bosimsiz, mustaqil o‘yin yoki faoliyat jarayonida yuzaga
chiqishini ko‘rsatadi. Taqqoslash asosida aniqlanishicha, faqat tayyor namunalar
asosida ishlovchi guruhlarda bolaning ijodiy tashabbusi pasaygan, faqat bitta to‘g‘ri
javobni izlash holatlari ko‘paygan.
Tadqiqot doirasida qo‘llanilgan metodlar asosida maktabgacha yoshdagi
bolalarda ijodiy fikrlashni rivojlantirishda quyidagi asosiy yo‘nalishlar samarali
ekani aniqlandi. Birinchidan, voqelikni ifoda etish orqali yangi syujetlar yaratishga
undovchi topshiriqlar bolaning tasavvur doirasini kengaytiradi. Ikkinchidan,
muammoli vaziyatlardan chiqish yo‘llarini izlashga yo‘naltirilgan topshiriqlar
(masalan, “Ayiq non topolmadi, nima qilishi mumkin?” kabi savollar) divergent
fikrlashni rag‘batlantiradi. Uchinchi yo‘nalish esa drammatizatsiya va rolda
o‘ynashga asoslangan mashg‘ulotlar bo‘lib, bunda bolalar biror predmet, hayvon
yoki kishining roliga kirib, u orqali fikrlarini ifodalaydi. Bunday usullar bolaning
emotsional sohasini ham rivojlantirib, empatiya, o‘zga nuqtai nazardan fikrlay olish
ko‘n ikmalarini shakllantiradi.
Shuningdek, pedagogik metodlar ichida interfaol yondashuvlar —
savol-javob, muhokama, erkin ifoda, “fikrlar buluti”, rasm asosida hikoya tuzish,
Lego yoki konstruktordan foydalanish kabi usullar yuqori natija bergan. Biroq bu
usullar samarali bo‘lishi uchun muayyan sharoit — yaʼni, ochiq va
rag‘batlantiruvchi muhit, pedagogning ijobiy munosabati va bolaning mustaqilligiga
yo‘l qo‘yilishi muhim hisoblanadi. Psixologik jihatdan olganda, bola ijodiy fikrlay
boshlashi uchun u o‘zini erkin his qilishi, noto‘g‘ri javob berishdan qo‘rqmasligi va
har qanday g‘oya qadrlanishiga ishonchi bo‘lishi zarur. Bu esa maktabgacha
muassasalarda pedagoglarning bolaga bo‘lgan munosabati va muhitni qanday
tashkil qilishi bilan chambarchas bog‘liqdir.
Ijodiy fikrlashni shakllantirish faqat maxsus topshiriqlar bilan emas,
balki kundalik faoliyatda — ovq atlanish, sayr, suhbat va boshqa mashg‘ulotlarda
ham rivojlanishi mumkin. Masalan, ertak aytish jarayonida bolalarga ertak so‘ngini
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
347
o‘zlari tugatishga imkon berish, yangi qahramon kiritish, hikoyaning davomini
yaratish singari yondashuvlar ham ijodiy fikrni kuchaytiradi. Bundan tashqari, sanʼat
va musiqaga oid mashg‘ulotlarda ranglar, tovushlar, ritm orqali tasavvur uyg‘otish
orqali ijodiy tafakkur faol qo‘zg‘atiladi. Raqamli texnologiyalar ham, to‘g‘ri
qo‘llanilsa, bolalarda vizual va audial stimullar orqali tasavvur va fikrlashni
rivojlantirishda ijobiy rol o‘ynaydi. Ammo bu vositalar o‘yin va faoliyatga
bog‘langan, bolaning faol ishtirokini talab qiladigan bo‘lishi kerak. Aks holda,
passiv tomoshabinlik fikrlashni cheklab qo‘yishi mumkin.
Xulosa qilib aytganda, maktabgacha yoshdagi bolalarda ijodiy fikrlashni
shakllantirish — bu faqat bitta metod emas, balki butun pedagogik yondashuvlar
majmui, muhit, pedagog shaxsiyati va bolaning erkin faoliyatiga asoslangan
murakkab jarayondir. Bu jarayonda bolaga fikrlash imkonini beruvchi, erkin muhit
yaratish, ularning javoblarini qadrlash va rag‘batlantirish, har bir bolaning o‘ziga
xosligini inobatga olish muhimdir. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, ijodiy
fikrlashga ega bola o‘qish davrida nafaqat bilimlarni yaxshi o‘zlashtiradi, balki
hayotiy muammolarga ham moslashuvchan, tashabbuskor yondasha oladi. Shuning
uchun maktabgacha taʼlimda ijodiy tafakkurni rivojlantirish nafaqat pedagogik
vazifa, balki jamiyat kelajagini tayyorlashning muhim bosqichidir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdurahmonova, G. (2020).
Maktabgacha ta’lim psixologiyasi
. Toshkent:
O‘zbekiston fanlar akademiyasi nashriyoti.
2.
Yo‘ldosheva, S. T. (2019).
Bolalar psixologiyasi
. Toshkent: “Yangi asr
avlodi”.
3.
Vygotsky, L. S. (2002).
Imagination and Creativity in Childhood
. New York:
Routledge.
4.
Jalolov, H. H., & Mahkamova, D. R. (2021).
Pedagogik texnologiyalar va
pedagogik mahorat
. Toshkent: TDPU nashriyoti.
5.
Runco, M. A., & Acar, S. (2012).
Divergent thinking as an indicator of
creative potential
. Creativity Research Journal, 24(1), 66–75.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
348
6.
O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim vazirligi (2018).
Maktabgacha
ta’lim muassasalari uchun davlat o‘quv dasturi “Ilk qadam”
. Toshkent.
