MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
335
JAHON VA MILLIY TARBIYA KONSEPSIYALARI ASOSIDA
O'QUVCHILARDA XXI ASR KO'NIKMALARINI SHAKLLANTIRISH
METODIKASI
Jumayeva Mukarrama Bekzod qizi
Guliston davlat pedagogika instituti magistranti
Annotatsiya: Mazkur maqolada zamonaviy ta’limda o‘quvchilarda XXI asr
ko‘nikmalarini – tanqidiy fikrlash, muammoli vaziyatda yechim topish, axborot
savodxonligi, raqamli madaniyat va ijodkorlikni rivojlantirish masalasi jahon va
milliy tarbiya konsepsiyalari nuqtai nazaridan tahlil qilinadi. Jahon tajribasida
ilg‘or mamlakatlar tajribasi va O‘zbekiston milliy tarbiya konsepsiyasi asosida
zamonaviy o‘quvchilarning shaxsiy salohiyatini ro‘yobga chiqarishning samarali
metodlari yoritiladi. Shuningdek, maqolada ushbu kompetensiyalarni shakllantirish
bo‘yicha metodik yondashuvlar ishlab chiqiladi.
Kalit so‘zlar: XXI asr ko‘nikmalari, tarbiya konsepsiyasi, metodika, tanqidiy
fikrlash, ijodkorlik, kommunikativlik, milliy qadriyatlar, innovatsion ta’lim
XXI asr ta’limida asosiy maqsad faqat bilim berish emas, balki o‘quvchini
mustaqil fikrlaydigan, ijtimoiy faol, muammolarga ijodiy yondashadigan,
zamonaviy texnologiyalardan foydalana oladigan shaxs sifatida shakllantirishdir.
Shu nuqtai nazardan, xalqaro va milliy tarbiya konsepsiyalarida o‘quvchining
kompetensiyaviy yondashuv asosida rivojlanishi ustuvor yo‘nalishlardan biri
sifatida e’tirof etilgan.
Xususan,
UNESCO, OECD, P21 (Partnership for 21st Century
Learning)
kabi xalqaro tashkilotlar tomonidan ishlab chiqilgan ta’lim
konsepsiyalarida o‘quvchilarda quyidagi asosiy ko‘nikmalar shakllanishi lozimligi
ta’kidlanadi:
Tanqidiy va tahliliy fikrlash
Ijodiy yondashuv va muammolarni hal qilish
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
336
Axborot va raqamli savodxonlik
Muloqot va hamkorlik ko‘nikmalari
Milliy darajada esa, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan
tasdiqlangan **“Milliy tarbiya konsepsiyasi”**da ushbu ko‘nikmalar milliy
qadriyatlar bilan uyg‘unlashgan holda tarbiyalashga alohida e’tibor qaratilgan.
Mazkur tadqiqotda quyidagi ilmiy-uslubiy yondashuvlardan foydalanildi:
Taqqoslama tahlil
: Jahon tarbiya konsepsiyalari (UNESCO, P21,
OECD) va O‘zbekiston Milliy tarbiya konsepsiyasi o‘zaro solishtirildi.
Empirik kuzatuvlar
: Umumta’lim maktablarida 8–9-sinflarda XXI asr
ko‘nikmalarini shakllantirishga qaratilgan dars jarayonlari tahlil qilindi.
Eksperimental metod
: Ikkita sinfda nazorat va tajriba guruhi sifatida
mashg‘ulotlar tashkil etilib, innovatsion metodlar sinovdan o‘tkazildi.
So‘rovnoma va intervyular
: O‘qituvchilar va o‘quvchilar orasida XXI
asr ko‘nikmalariga oid bilim va yondashuvlar o‘rganildi.
Didaktik materiallar tahlili
: Darsliklar, elektron resurslar va
qo‘shimcha metodik adabiyotlar o‘rganildi
Tadqiqot doirasida amalga oshirilgan nazariy va amaliy tahlillar quyidagi
asosiy natijalarni ko‘rsatdi:
Jahon ta’lim konsepsiyalarida
XXI
asr
ko‘nikmalarining
shakllantirilishi umumiy kompetensiyalarga asoslanadi: kommunikatsiya, tanqidiy
fikrlash, ijodkorlik, raqamli savodxonlik va jamoaviy ishlash. Bu yondashuvlar
o‘quvchilarni kelajakdagi hayotga tayyorlashga xizmat qiladi.
O‘zbekiston Milliy tarbiya konsepsiyasida
XXI asr kompetensiyalari
milliy qadriyatlar, tarixiy xotira, madaniyat va an’analarga tayangan holda
shakllantiriladi. Bu esa o‘quvchilarda nafaqat texnik, balki axloqiy, madaniy va
vatanparvarlik qobiliyatlarini ham rivojlantirishga xizmat qiladi.
Eksperimental sinovlar
asosida interfaol metodlar (klasterlar, BKM –
bilim, ko‘nikma, malaka asosida topshiriqlar, loyiha ishlar) qo‘llanilgan sinflarda
o‘quvchilar mustaqil fikrlash, guruhda ishlash va innovatsion yechimlar topishda
yuqori natijalarni ko‘rsatdi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
337
O‘quvchilar tomonidan qo‘llanilgan raqamli vositalar (Google Forms,
Canva, Mentimeter) XXI asr ko‘nikmalarining shakllanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi.
Tadqiqotdan ko‘rinadiki, XXI asr ko‘nikmalarini samarali shakllantirish
uchun ta’lim jarayoni quyidagi shartlarga javob berishi kerak:
1.
Integratsiyalashgan
yondashuv
:
Jahon
konsepsiyalarining
zamonaviy pedagogik yutuqlari va milliy tarbiya modelining qadriyatga asoslangan
yondashuvini uyg‘unlashtirish muhim.
2.
O‘qituvchilarning metodik tayyorgarligi
: XXI asr ko‘nikmalarini
rivojlantirishga yo‘naltirilgan innovatsion texnologiyalarni o‘qituvchilarga o‘rgatish
zarur.
3.
Dars jarayonida amaliyotga yo‘naltirish
: O‘quvchilar bilimni emas,
balki amaliy ko‘nikma va qadriyatlarni shakllantiruvchi faoliyat turlariga jalb etilishi
lozim.
4.
Raqamli texnologiyalar va media vositalari
: O‘quvchilarning
raqamli savodxonligini oshirish orqali zamonaviy jamiyatga mos kompetensiyalar
rivojlantiriladi.
Shuningdek, milliy va jahon konsepsiyalarining o‘zaro uyg‘unligi
o‘quvchilarni global fuqarolik ruhida tarbiyalash va ularning zamonaviy dunyoda
moslashuvchanlik qobiliyatini oshirishda muhim vosita hisoblanadi.
XXI asr ko‘nikmalarini shakllantirish bugungi ta’lim tizimining asosiy
ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. Ushbu maqolada ko‘rsatib o‘tilganidek:
Jahon va milliy tarbiya konsepsiyalarining metodik jihatdan bir-birini
to‘ldirishi o‘quvchilarda keng qamrovli kompetensiyalarni shakllantirishga xizmat
qiladi.
Tanqidiy fikrlash, ijodkorlik, raqamli savodxonlik va jamoaviy ishlash
ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun amaliy topshiriqlar, loyiha ishlari, interaktiv
vositalar samarali bo‘lib chiqdi.
O‘quvchilarni kelajakdagi kasbiy faoliyat va hayotiy muammolarga
tayyorlashda milliy qadriyatlarga tayanilgan holda zamonaviy metodlardan
foydalanish zarurdir.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
338
Kelgusida ushbu yo‘nalishda o‘qituvchilar malakasini oshirish, darsliklarni
XXI asr kompetensiyalari asosida qayta ko‘rib chiqish va ta’lim tizimining barcha
bosqichlariga integratsiyalash zarurligi taklif etiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Partnership for 21st Century Learning (P21).
(2019).
Framework for
21st Century Learning
. Battelle for Kids.
2.
Organisation
for
Economic
Co-operation
and
Development
(OECD).
(2018).
The Future of Education and Skills: Education 2030 – The OECD
Learning Compass
. Paris: OECD Publishing.
3.
UNESCO.
(2015).
Rethinking Education: Towards a Global Common Good?
Paris: UNESCO.
4.
World Economic Forum.
(2020).
Schools of the Future: Defining New
Models of Education for the Fourth Industrial Revolution
. Geneva: WEF.
5.
O‘zbekiston
Respublikasi
Prezidenti.
(2019).
“Milliy
tarbiya
konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi Farmon
(№ PF-5789). Qonun hujjatlari
ma’lumotlari milliy bazasi.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi.
(2021).
Umumiy o‘rta
ta’limda 21-asr ko‘nikmalarini rivojlantirish bo‘yicha metodik tavsiyalar
.
Toshkent: XT Vaz.
7.
Bellanca, J., & Brandt, R.
(2010).
21st Century Skills: Rethinking How
Students Learn
. Bloomington, IN: Solution Tree Press.
8.
Trilling, B., & Fadel, C.
(2009).
21st Century Skills: Learning for Life in Our
Times
. San Francisco: Jossey-Bass.
9.
Fullan, M.
(2013).
Great to Excellent: Launching the Next Stage of Ontario’s
Education Agenda
. Toronto: Queen’s Printer for Ontario.
10.
Saʼdullaev, A., & Karimov, D.
(2022).
Integrating National Values with
Global Competence in Uzbek Secondary Schools
.
Journal of Central Asian
Education Studies, 4
(2), 45-58.
