MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
331
STALIN DAVRIDA O‘ZBEKISTONDA SIYOSIY
QATAG‘ONLARNING IJTIMOIY-SIYOSIY OQIBATLARI
Toshtemirova Rayxon Zokir qizi
toshtemirovarayxona4@gmail.com
Termiz davlat pedagogika instituti
Tarix yoʻnalishi
Ilmiy rahbar: Abdurashidov Anvar Abdurashidovich
Annotatsiya; Ushbu maqolada Iosif Stalin boshchiligidagi Sovet davlati
tomonidan olib borilgan siyosiy qatag‘onlar jarayonining O‘zbekistondagi aks-
sadolari, uning ijtimoiy va siyosiy oqibatlari tarixiy materiallar asosida tahlil
qilinadi. Ayniqsa, 1930–1950-yillar oralig‘ida yuz bergan repressiyalar milliy
ziyolilar, din vakillari va keng xalq ommasiga qanday salbiy ta’sir ko‘rsatganligi
ilmiy asosda ko‘rsatib beriladi.
Kalit so‘zlar: Stalin davri, siyosiy qatag‘on, repressiya, O‘zbekiston,
ziyolilar, terror, ijtimoiy oqibat, siyosiy bosim, tarixiy xotira
XX asrning birinchi yarmi O‘zbekiston tarixi uchun og‘ir sinovlar davri
bo‘ldi. 1920-yillarda boshlangan Sovetlashtirish siyosati natijasida xalqning hayoti
tubdan o‘zgardi. Iosif Stalin hokimiyat tepasiga kelganidan so‘ng, Sovet davlati
tobora totalitar tus ola boshladi. Ayniqsa, 1930–1950-yillar oralig‘ida olib borilgan
siyosiy qatag‘onlar — “Katta terror” davri — millionlab begunoh insonlarning
hayotiga zomin bo‘ldi.
Mazkur davrda Markaziy Osiyoda, xususan, O‘zbekistonda milliy davlat
tizimining shakllanish jarayoni bilan bir qatorda, mahalliy elitaning Sovet
mafkurasiga moslashtirilishi ham kuchaytirildi. Jadidlar harakati vakillari dastlab
Sovet hokimiyatini qo‘llab-quvvatlagan bo‘lsalar-da, ular milliy manfaatlar va
mustaqil fikrni himoya qilgani uchun qisqa vaqt ichida “xalq dushmani” sifatida
ta’qib qilindi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
332
Qatag‘onlar nafaqat siyosiy elita, balki barcha ijtimoiy qatlamlarga ta’sir
ko‘rsatdi. Mahalliy rahbarlar, o‘qituvchilar, yozuvchilar, fermerlar, hatto oddiy
dehqonlar ham josuslik, millatchilik yoki dinga moyillik ayblovi bilan jazolandi.
Shu tarzda, xalq ongida o‘z fikrini erkin aytishdan qo‘rqish, befarqlik va passivlik
shakllandi. Bu holat jamiyatning sog‘lom rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatdi va
hozirgi kungacha sezilib turadigan ijtimoiy-ruhiy izlar qoldirdi.
O‘zbekistonda bu jarayon yanada murakkab tus oldi. Birinchidan, yangi
tashkil topgan Sovet O‘zbekistonida milliy elita, diniy ulamolar va jadid ziyolilari
mavjud edi. Ikkinchidan, xalq orasida diniy va an’anaviy qadriyatlar mustahkam
saqlanib qolgan edi. Ushbu omillar Sovet tuzumining qat’iy repressiv choralar
ko‘rishiga sabab bo‘ldi.
Qatag‘onlarning bosqichlari va ko‘lami
1937–1938-yillardagi “Katta terror” yillari O‘zbekistonda minglab ziyolilar,
yozuvchilar, shoirlar, siyosatchilar va oddiy fuqaro repressiyaga uchradi. Milliy
uyg‘onish harakati vakillari, jumladan, Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon, Fitrat kabi
adiblar “xalq dushmani” sifatida ayblanib, o‘lim jazosiga hukm qilindi.
Boshqa bosqichlarda (1940-yillar oxiri va 1950-yillar boshida) diniy faollar,
dehqonlar va madaniyat arboblari qamash, surgun qilish yoki majburiy mehnatga
jalb etish shaklida jazolandi. Bu holat ijtimoiy qatlamlar orasida qo‘rquv,
ishonchsizlik va ruhiy bosim muhitini yaratdi.
Ijtimoiy oqibatlar
Qatag‘onlar natijasida jamiyatda quyidagi ijtimoiy muammolar yuzaga
keldi:
Ziyolilar qatlamining yo‘q qilinishi
: Milliy tafakkur, tanqidiy fikr,
madaniyat va ma’rifat rivojlanishiga kuchli zarba berildi. Butun bir avlodning ijodiy
merosi yo‘q qilindi.
Qo‘rquv va ishonchsizlik muhiti
: Odamlar hatto o‘z qarindoshlaridan
ham shubhalanadigan holatga keldi. Bu ijtimoiy birdamlikni izdan chiqardi.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
333
An’anaviy qadriyatlar yo‘qolishi
: Dinga qarshi repressiyalar,
masjidlarning yopilishi, muallimlar va imomlarning qamashlari natijasida xalq o‘z
tarixiy va ma’naviy ildizlaridan uzildi.
Siyosiy oqibatlar
Siyosiy faollikning so‘nishi
: Har qanday mustaqil fikr yoki taklif “xalq
dushmani”likda ayblanish xavfi bilan yo‘q qilindi.
Markazga to‘liq bo‘ysunish
: Moskvaga mutlaqo sadoqatli kadrlar
tayinlandi, mahalliy tashabbuslar bo‘g‘ildi.
Davlat boshqaruvida biryoqlamalik
: Tanqid, muqobil fikr, ilmiy
yondashuvga ruxsat berilmadi. Bu siyosiy tizimda korrupsiya va loqaydlikni
kuchaytirdi.
Stalin davridagi siyosiy qatag‘onlar O‘zbekiston xalqining tafakkuriga,
madaniyatiga va ijtimoiy hayotiga og‘ir zarba berdi. Milliy taraqqiyot yo‘lida
bebaho bo‘lgan ko‘plab ziyolilar, mutafakkirlar hayotdan bevaqt olib tashlandi.
Jamiyatda qo‘rquv, ishonchsizlik, yolg‘on guvohliklar va ruhiy bosim ildiz otib,
ijtimoiy hayotda iz qoldirdi.
Bugungi kunda bu tarixiy saboqlarni chuqur anglab, xalqimiz boshidan
kechirgan adolatsizliklarni yoritish, qatag‘on qurbonlari xotirasini abadiylashtirish
muhim vazifa sanaladi. Bu esa bizdan tarixni xolisona o‘rganish, tarixiy xotirani
asrash va mustaqil fikrlovchi jamiyatni shakllantirishni talab qiladi. Stalin davridagi
siyosiy qatag‘onlar O‘zbekistonda nafaqat siyosiy va madaniy elitani yo‘q qildi,
balki butun jamiyatni qo‘rquv, befarqlik va itoatga asoslangan boshqaruv tizimiga
moslashtirishga xizmat qildi. Bu holat mustabid tuzumning inson huquqlari va
erkinliklariga qanday darajada tajovuz qilganini yaqqol ko‘rsatadi.
Bugungi mustaqil O‘zbekiston uchun ushbu tarixiy davrni xolis o‘rganish,
qatag‘on qurbonlarining nomini oqlash va ularning ilmiy hamda madaniy merosini
tiklash muhim tarixiy va ma’naviy vazifadir. Qatag‘on siyosati saboqlari orqali
xalqimiz tarixdan xulosa chiqarib, inson huquqlariga asoslangan, ochiq va adolatli
fuqarolik jamiyatini shakllantirish yo‘lida harakat qilishi lozim.
MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT
Выпуск журнала №-28
Часть–7_Июнь –2025
334
Shuningdek, tarixiy xotirani asrash yosh avlodda vatanparvarlik,
adolatparvarlik va mustaqil fikrlash fazilatlarini shakllantirishga xizmat qiladi. Har
bir xalq o‘z og‘ir tarixini unutmasligi kerakki, bu unga kelajakda xatolarni
takrorlamaslikda madad beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Karimov I.A. (1999).
Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q
. Toshkent: O‘zbekiston.
2.
Qatag‘on qurbonlari xotirasi kitobi. (2000–2020). Toshkent: Sharq nashriyoti.
3.
Sobirov M. (2018).
O‘zbekistonda sovet davri siyosiy qatag‘onlari
. Toshkent:
Fan.
4.
Fitzpatrick S. (2008).
Everyday Stalinism: Ordinary Life in Extraordinary
Times
. Oxford University Press.
5.
Davies S. (1997).
Popular Opinion in Stalin’s Russia: Terror, Propaganda,
and Dissent
. Cambridge University Press.
6.
IFSHR (International Foundation for the Study of Repression). (2021).
Repression in Soviet Central Asia
.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat arxivi materiallari (1925–1953 yillar).
